പഠമഗാഥാസങ്ഗണികം

സത്തനഗരേസു പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൩൫. ഏകംസന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം അംസേ’’തി. ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലന്തി ദസന്നം നഖാനം സമൂഹേന സുട്ഠു ഉജ്ജലം. ഏത്ഥ ‘‘സമുജ്ജല’’ന്തി ഇമിനാ അഞ്ജലിന്തി പദസ്സ ആദരേന, അഭിമുഖം വാ ജലതി ദിബ്ബതീതി അഞ്ജലീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ആസീസമാനരൂപോവാതി ഏത്ഥ ആസീസമാനരൂപോ ഏവാതി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘പച്ചാസീസമാനരൂപോ വിയാ’’തി. ഏത്ഥ ‘‘വിയാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ആസീസമാനോ ഇവാ’’തി പദവിഭാഗം കത്വാ ഇവസദ്ദോ ഉപമത്ഥജോതകോതി ദസ്സേതി. കിസ്സാതി ഏത്ഥ കരണത്ഥേ ഛട്ഠീവിഭത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി. ഇധാതി മമ നിസിന്നട്ഠാനം. ‘‘ആഗതോ’’തി ഇമിനാ ഇധമാഗതോതി ഏത്ഥ മകാരോ പദസന്ധികരമത്തോതി ദസ്സേതി. അസ്സാതി ഉപാലിസ്സ വിസ്സജ്ജേസീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ഹേസു. ഇതീതി ഏവം.

തത്ഥാതി വിസ്സജ്ജനേ. ഭദ്ദകോ തേ ഉമ്മങ്ഗോതി ഏത്ഥ ഉമ്മങ്ഗസദ്ദോ പഞ്ഹവാചകോതി ആഹ ‘‘ഭദ്ദകാ തേ പഞ്ഹാ’’തി. തത്ഥ തേതി തവ. കസ്മാ പഞ്ഹാ ‘‘ഉമ്മങ്ഗോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചാ ഹീ’’തിആദി. ഹി യസ്മാ ഉമ്മങ്ഗോതി വുച്ചതി, തസ്മാ പഞ്ഹാ ഉമ്മങ്ഗോ നാമാതി യോജനാ. ‘‘ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതത്താ’’തി ഇമിനാ ഉമ്മുജ്ജതീതി ഉമ്മങ്ഗോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. മുജധാതു ഉകാരസ്സ അകാരോ, അവിജ്ജന്ധകാരസങ്ഖാതാ ഉദകതോ ഉമ്മുജ്ജതീതി അത്ഥോ. ‘‘തഗ്ഘാ’’തി നിപാതസ്സ തസ്മാ കാരണാതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. ‘‘സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ’’തി ഇമിനാ തഗ്ഘസദ്ദോ സാധുഅത്ഥോതി ദസ്സേതി, തഗ്ഘ സാധൂതി അത്ഥോ. തീണിയേവാതി ‘‘സമാദഹിത്വാ വിസിബ്ബേന്തീ’’തി ഏകം, ‘‘സാമിസേനാ’’തി ഏകം, ‘‘സസിത്ഥക’’ന്തി ഏകന്തി ഇമാനി തീണിയേവ.

ചതുവിപത്തിവണ്ണനാ

൩൩൬. യം തം പുച്ഛിമ്ഹാതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതതോ പരം അകാരലോപോതി ആഹ ‘‘യം തം അപുച്ഛിമ്ഹാ’’തി. തത്ഥ യന്തി പഞ്ഹം. തന്തി തുവം. ‘‘ത്വ’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. തം തദേവാതി തം തം ഏവ പഞ്ഹം. അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞം ആകാരം.

യേ ദുട്ഠുല്ലാ സാ സീലവിപത്തീതി ഏത്ഥ നനു സീലവിപത്തിം പുച്ഛന്തോ പഞ്ഹോ നത്ഥി, കസ്മാ പന ‘‘സാ സീലവിപത്തീ’’തി വിസ്സജ്ജനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഏതന്തി ‘‘യേ ദുട്ഠുല്ലാ സാ സീലവിപത്തീ’’തി വചനം. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ചതൂസു ഹീ’’തിആദി. വത്വാതി സംഖേപേന വത്വാ.

തിസ്സന്നം വിപത്തീനന്തി സീലവിപത്തിതോ അവസേസാനം തിസ്സന്നം വിപത്തീനം. തത്ഥാതി ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തിആദിവചനേ.

‘‘അബ്ഭാചിക്ഖന്തീ’’തി പദസ്സ കത്താരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വദന്താ’’തി. ‘‘തഥാഹ’’ന്തിആദിനാ വദനാകാരം ദസ്സേതി.

‘‘അയം ഛഹീ’’തി ഇമിനാ അയം സാതി ഏത്ഥ സാസദ്ദോ പദാലങ്കാരോതി ദസ്സേതി. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തിആദിവചനമത്തേന. വിസ്സജ്ജിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഛേദനകാദിവണ്ണനാ

൩൩൭. കതി ഛേദനകാനീതിആദിപുച്ഛാനം അനുസന്ധിപുച്ഛാഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. പുച്ഛാ ഹി അനുസന്ധിഅനനുസന്ധിവസേന ദുവിധാ. തത്ഥ വിസ്സജ്ജനേന അനുസന്ധിവസേന പുച്ഛാ അനുസന്ധിപുച്ഛാ നാമ, വിസ്സജ്ജനമനപേക്ഖിത്വാ യഥാകാമപുച്ഛാ അനനുസന്ധിപുച്ഛാ നാമ. താസം വിത്ഥാരോ നേത്തിഅട്ഠകഥാദീസു ഗഹേതബ്ബോ. ഇധാപി ‘‘ഏകാദസ യാവതതിയകാ’’തി വിസ്സജ്ജനേന അനുസന്ധാനത്താ അനുസന്ധിപുച്ഛാ നാമ. യസ്മാ പന വിസ്സജ്ജിതോതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖാവസേനാതി ഏകാദസാ’’തി സങ്ഖായ സത്തിയാ, ആയത്തേന വാ. സങ്ഖാനുസന്ധിവസേനേവാതി ‘‘കതീ’’തി സങ്ഖായ അനുസന്ധിവസേന ഏവ. തേസന്തി പഞ്ഹാനം. തത്ഥാതി ‘‘ഛ ഛേദനകാനീ’’തിആദിപാഠേ. ഇദമേവാതി ഇദം ഏവ വചനം. അപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ന വുത്തം, അപോരാണം നവന്തി അത്ഥോ. യം പനേതന്തി യം പന ഏതം വചനം. ‘‘സോളസാ’’തി ഇമിനാ സോദസാതി ഏത്ഥ ദകാരസ്സ ളകാരം കത്വാ ‘‘സോളസാ’’തി പാഠോപി യുജ്ജതീതി ദസ്സേതി. ജാനന്തി പഞ്ഞത്താതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം വത്വാ’’തി പാഠസേസം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ജാന’’ന്തി ഏവം വത്വാ പഞ്ഞത്താ’’തി. തേതി ‘‘ജാന’’ന്തി പഞ്ഞത്താ സിക്ഖാപദാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി വക്ഖമാനനയേന. പവിസേയ്യാതീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ പരിസമാനത്ഥോ. ഇതി വേദിതബ്ബോതി യോജനാ.

അസാധാരണാദിവണ്ണനാ

൩൩൮. പുരിമ പഞ്ഹന്തി ‘‘കതി ഛേദനകാനീ’’തിആദിപഞ്ഹാനം പുരേ വുത്തം പഞ്ഹം. തത്ഥാതി ‘‘വീസം ദ്വേ സതാനീ’’തിആദിപാഠേ. ‘‘ദ്വേഅനിയതേഹീ’’തി പദസ്സ അസമാഹാരദിഗുവാക്യം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വീഹി അനിയതേഹീ’’തി. ‘‘സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ സഹാദിയോഗേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി.

ഗാഥായം ‘‘ധോവനഞ്ച സിക്ഖാപദ’’ന്തിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ. ദ്വേ ലോമാതി ദ്വേ ഏളകലോമസിക്ഖാപദാനി.

‘‘സകലോ’’തിആദികായ അഡ്ഢതേയ്യഗാഥായ യോജനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

സങ്ഘമ്ഹാ ദസ നിസ്സരേതി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഘമ്ഹാ നിസ്സാരീയതീ’’തി (പാചി. ൬൮൦, ൭൩൦) ഏവം വുത്താ ദസാതി യോജനാനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘമ്ഹാ നിസ്സാരീയതീ’’തിആദി. തത്ഥാതി ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ. തഥാതി യഥാ ഖുദ്ദകാ, തഥാതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവം.

തേസന്തി പാരാജികാനം. കണ്ഹസപ്പാദയോ ദുരാസദാ വിയ ദുരാസദാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘ദുരൂപഗമനാതി ഇമിനാ സദധാതുയാ ഗത്യത്ഥം ദസ്സേതി. ദുരാസജ്ജനാതി ദുക്ഖേന ആസജ്ജിതബ്ബാ, ആസജ്ജിതും ന സുകരാതി അത്ഥോ. സമൂപമാതി സമഉപമാ. സമൂപമാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി.

സാധാരണന്തി അട്ഠഹി പാരാജികേഹി സാധാരണം. ഏകേകസ്സ പാരാജികസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. അവിരൂള്ഹീ ഭവന്തി തേതി ഏത്ഥ ഉപമാനോപമേയ്യാനം പാകടഭാവം കത്വാ യോജനാനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഏതേ’’തിആദി. അവിരൂള്ഹിധമ്മാതി അവിരൂള്ഹീസഭാവാ. പകതിസീലഭാവേനാതി പകതിയാ സീലവന്തഭാവേന, ‘‘പകതിസീലാഭാവേനാ’’തിപി പാഠോ, പകതിസീലസ്സ അഭാവേന, അഭാവഹേതൂതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ‘‘അട്ഠേവ പാരാജികാ’’തിആദിവചനമത്തേന, ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. വിഭത്തിയോതി പാരാജികാദിവസേന വിഭജിതബ്ബാതി വിഭത്തിയോതി. തത്ഥാതി ‘‘തേവീസതി സങ്ഘാദിസേസാ’’തിആദിപാഠേ. സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനന്തി സബ്ബേസം തിണ്ണം സമഥാനം, സബ്ബാസം വാ ആപത്തീനം സമഥാനം സങ്ഗാഹികവചനം. ‘‘ദ്വീഹി സമഥേഹീ’’തി സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ചാതി ദ്വീഹി സമഥേഹി.

ഏതന്തി ‘‘ദ്വേ ഉപോസഥാ ദ്വേ പവാരണാ’’തി വചനം. വിഭജനാനീതി വിഭജിതബ്ബാനം വിഭജനകിരിയായ അവിനാഭാവതോ ഭാവവസേന വുത്തം, തസ്മാ വിഭജിതബ്ബാതി വിഭത്തിയോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അപരാപി ഇമാ വിഭത്തിയോ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ ‘‘വിഭത്തിമത്തദസ്സനേനേവ ചേതം വുത്തം, ന സമഥേഹി വൂപസമനവസേനാ’’തി വചനസ്സ അത്ഥനയതോ അഞ്ഞം അത്ഥനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥവാ’’തിആദി, ‘‘ഇമാപി വിഭത്തിയോ’’തി പദം ‘‘നിസ്സായാ’’തി പദേ അവുത്തകമ്മം. നിസ്സായ ആപജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. താതി ആപത്തിയോ. വുത്തപ്പകാരേഹേവാതി തീഹി സമഥേഹീതി വുത്തപകാരേഹേവ. തംമൂലികാനന്തി തേ ഏവ ഉപോസഥാദയോ മൂലമേതാസന്തി തംമൂലികാ, താസം. ഇമിനാ കാരിയൂപചാരേന വുത്തനയം ദസ്സേതി. താ വിഭത്തിയോതി ഉപോസഥാദിവിഭത്തിയോ.

പാരാജികാദിആപത്തിവണ്ണനാ

൩൩൯. ഏവം വിസ്സജ്ജേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. യദിദം ആപത്തിപാരാജികം നാമാതി യോജനാ. ആപത്തിപാരാജികന്തി ആപത്തിസങ്ഖാതം പാരാജികം. ‘‘പരാജയമാപന്നോ’’തി ഇമിനാ സാസനതോ പുഗ്ഗലം പരാജേതീതി പാരാജികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ണ്യപച്ചയോ ഹേതുകത്വത്ഥവാചകോ, യകാരസ്സ കകാരോ. ചുതോതി ചവകോ. പരദ്ധോതി വിരദ്ധോ. ഭട്ഠോതി പതിതോ. നിരങ്കതോതി സങ്ഘമ്ഹാ അപസാരിതോ. അനീഹതേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേതി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സങ്ഘമ്ഹാ നീഹരിത്വാ ന ഹരിതേ, അനപനീതേതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപോസഥപവാരണാദിഭേദോ’’തി ഇമിനാ സംവാസസരൂപം ദസ്സേതി. ബ്യഞ്ജനേ ആദരമകത്വാ ‘‘ഏതം ആപത്തീ’’തി വുത്തം. അയം ഹീതി അയം ഏവം വക്ഖമാനോ. ഏത്ഥാതി ഗാഥായം. തേന തസ്മാതി ഏത്ഥ ‘‘തസ്മാ’’തി പദേന ‘‘തേനാ’’തി പദസ്സ കാരണത്ഥം ദസ്സേതി.

ഏത്ഥാതി ദുതിയഗാഥായം. ആദിമ്ഹി ചേവ ഇച്ഛിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്ഥാതി പരിവാസദാനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു. ‘‘സങ്ഘോ’’തിആദിവചനത്ഥോ തിപദഭിന്നാധികരണബാഹിരത്ഥസമാസോ ഹോതി, ചേവസദ്ദചസദ്ദേഹി ആദിസേസപദാനം ഉഭയപദത്ഥപധാനഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി പദം കാരകാനം കിരിയാപേക്ഖത്താ കിരിയത്ഥായ പക്ഖിത്തം. അസ്സാതി ആപത്തിയാ, ഇമിനാ അഞ്ഞപദം ദസ്സേതി. ഇച്ഛിതബ്ബത്ഥേ അപച്ചയം കത്വാ തദ്ധിതന്തിപി വദന്തി. ലഹുകനയോ പനേസ. അയം പനേത്ഥ ഗരുകനയോ – ആദി ച സേസോ ച ആദിസേസാ, സങ്ഘോ ആദിസേസേസു അസ്സാ ഇച്ഛിതബ്ബോതി സങ്ഘാദിസേസോതി.

അനേകംസികതം പദന്തി ഏത്ഥ പദന്തി സിക്ഖാപദം. അനേകംസേന കതം അനേകംസികതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ ഇദം സിക്ഖാപദം അനേകംസേന കത’’ന്തി. യസ്മാ കതം, തസ്മാ അനിയതോതി പവുച്ചതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി അനിയതേ. യത്ഥാതി സിക്ഖാപദേ. സോപീതി സിക്ഖാപദധമ്മോപി.

അച്ചയേസൂതി ദോസേസു. തേ ഹി നിദ്ദോസം അതിക്കമ്മ അയന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി അച്ചയാതി വുച്ചന്തി. തേനാതി അച്ചയേന. ഥൂലോതി ഓളാരികോ. ‘‘ഥൂലത്താ’’തി ഇമിനാ ‘‘തേനേത’’ന്തി ഏത്ഥ തേനസദ്ദസ്സ കാരണത്ഥം ദസ്സേതി. അച്ചയസ്സ ഥൂലത്താതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ആപത്തിധമ്മം. ഇമായ ഗാഥായ അഞ്ഞേസം ലഹുകാപത്തീനം ഥൂലോ അച്ചയോ ഥുല്ലച്ചയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ദ്വേഭാവേ സതി സംയോഗപരത്താ രസ്സോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘നിസ്സജ്ജിത്വാ ദേസേതബ്ബതോ’’തി ഇമിനാ നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, ആപത്തിദേസനതോ പുബ്ബഭാഗേ കത്തബ്ബസ്സ വിനയകമ്മസ്സേതമധിവചനം, സോ ഏതസ്സത്ഥീതി നിസ്സഗ്ഗിയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

കുസലധമ്മസദ്ദേന കുസലചിത്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കുസലധമ്മസങ്ഖാതം കുസലചിത്ത’’ന്തി. ‘‘കുസലചിത്തം പാതേതീ’’തി ഇമിനാ ചിത്തം പാതേതീതി പാചിത്തിയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ‘‘ചിത്തപാതിയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ പദവിപരിയായം കത്വാ, തകാരസ്സ ച ലോപം കത്വാ ‘‘പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. അചിന്തേയ്യോ ഹി പാളിനയോ. ണ്യപച്ചയോ ഹേതുകത്വത്ഥവാചകോ. നനു ‘‘പാതേതി കുസലം ധമ്മ’’ന്തി ഇമിനാവ ‘‘പാചിത്തിയ’’ന്തി പദസ്സ നിബ്ബചനം സിദ്ധം, കസ്മാ പന ‘‘അപരജ്ഝതി ചിത്തസമ്മോഹനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. യസ്മാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

പാടിദേസനീയാസു നിബ്ബചനമേവ അദസ്സേത്വാ കസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാതകോ സന്തോ’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വുത്തഗാരയ്ഹഭാവകാരണദസ്സനത്ഥമേവാ’’തി. ‘‘പടിദേസേതബ്ബതോ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞാപത്തിദേസനാനയതോ ‘‘ഗാരയ്ഹ’’ന്തിആദിനാ പടി വിസും വത്വാ ദേസേതബ്ബാതി പാടിദേസനീയാതി നിബ്ബചനം ദസ്സേതി.

ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ ദുസദ്ദോ ദുട്ഠുഅത്ഥോ ച വിരൂപത്ഥോ ച ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുട്ഠു കതം, വിരൂപം വാ കത’’ന്തി. തന്തി കമ്മം. തം പനേതന്തി ദുക്കടം, ഖലിതന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ദുക്കടസ്സ. തസ്സത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. യം പാപന്തി യോജനാ. യദീതി അഥ. യദിസദ്ദോ ഹി അഥപരിയായോ. ഇദമ്പീതി ഇദമ്പി കമ്മം, പാപന്തി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ലപിത’’ന്തി ഇമിനാ ദുരാഭട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഭാസധാതുയാ കഥനത്ഥം ദസ്സേതി. യന്തി വചനം. കിഞ്ച ഭിയ്യോതി തതോ അതിരേകം കഥേതബ്ബവചനം കിഞ്ചാതി അത്ഥോ. സംകിലിട്ഠഞ്ച യം പദന്തി ഏത്ഥ ചകാരോ പിസദ്ദത്ഥോ ‘‘പദ’’ന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ, യംസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘സംകിലിട്ഠം യസ്മാ തമ്പി പദ’’ന്തി. തമ്പി പദന്തി തമ്പി വചനം. പദസദ്ദോ ഹി വചനവാചകോ. തമ്പി വചനം യസ്മാ സംകിലിട്ഠം ഹോതീതി യോജനാ. കഥം സംകിലിട്ഠം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘യസ്മാ’’തി പദേന യംസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. നന്തി പദം. ‘‘ഏതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി സംവണ്ണേതബ്ബപദം. ‘‘ദുബ്ഭാസിതന്തി ഏതം വുച്ചതീ’’തി സംവണ്ണനാപദം. ഏതന്തി ഏതം പദം, ഏതം വചനന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാതി സേഖിയഗാഥായ. ഇദന്തി ആപത്തീനം നിബ്ബചനദീപകം വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. കസ്സ ദീപനത്ഥം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഗഹിതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥ’’ന്തി.

തത്ഥാതി ‘‘ഛന്നമതിവസ്സതീ’’തിആദിവചനേ. ഗേഹന്തി പകതിഗേഹം. ഇദം പന ഗേഹന്തി യോജനാ. വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘മൂലാപത്തിഞ്ഹീ’’തിആദി. ‘‘അവിവട’’ന്തി വത്വാ തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സുച്ഛന്ന’’ന്തി. വിവടന്തി അച്ഛന്നം. നാതിവസ്സനഭാവം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘മൂലാപത്തിഞ്ഹീ’’തിആദി. വിവരന്തോ ഭിക്ഖു നാപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധകോട്ഠാസേ. ‘‘തസ്മാ’’തി ച ‘‘തേനാ’’തി ച യേഭുയ്യേന അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തേന കാരണേനാ’’തി. ഏവഞ്ചേതം വിവടന്തി ഏവം ഏതം ഛന്നം ചേ വിവടന്തി യോജനാ.

പരിപാതിയമാനാനന്തി അഭിഭൂയമാനാനം. ‘‘രുക്ഖാദിഗഹനം അരഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ പവനന്തി പദസ്സ അരഞ്ഞപരിയായതം ദസ്സേതി. ഗതിസദ്ദസ്സ ഭവഭേദാദിഅത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ പടിസ്സരണത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിസ്സരണം ഹോതീ’’തി. തന്തി പവനം. തേതി മിഗാ. ‘‘അസ്സസന്തീ’’തി പദേന ‘‘പസ്സസന്തീ’’തി അത്ഥോപി ഗഹേതബ്ബോ അവിനാഭാവതോ, ആനാപാനം കരോന്തീതി അത്ഥോ. ആകാസോതി അജടാകാസോ. പക്ഖീനന്തി വിഹങ്ഗമാനം. ‘‘സബ്ബേസം സങ്ഖതധമ്മാന’’ന്തി ഇമിനാ ധമ്മാനന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖതധമ്മോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘വിനാസോവാ’’തി ഇമിനാ വിഭവസദ്ദോ വിനാസവാചകോതി ദസ്സേതി. തേസന്തി സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം. ഗതീതി പതിട്ഠാ. കസ്മാ വിഭവോ ധമ്മാനം ഗതി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. തേതി സബ്ബേപി സങ്ഖതധമ്മാ. വിനാസന്തി വിഭവം. സുചിരമ്പീതി അസീതിവസ്സാദികാലമ്പി. നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീതി സംവണ്ണേതബ്ബപദം. ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി ഇമിനാ അരഹതോതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതൂ’’തി ഇമിനാ ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി പദസ്സ ഇധ അധിപ്പേതനിബ്ബാനം ദസ്സേതി. ഗാഥായ തേ തേ അത്ഥാ സംഗഹേത്വാ ഗണിയന്തി ഏത്ഥാതി ഗാഥാസങ്ഗണികം.

ഇതി പഠമഗാഥാസങ്ഗണികവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.