അധികരണഭേദം

ഉക്കോടനഭേദാദിവണ്ണനാ

൩൪൦. അധികരണഭേദേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ദസ്സേതും ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ സമഥേതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം സമഥാനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മുഖാവിനയഞ്ച യേഭുയ്യസികഞ്ചാ’’തി. ‘‘പടിസേധേതീ’’തി ഇമിനാ ഉക്കോടേതീതി ഏത്ഥ കുടധാതുയാ ഛേദനത്ഥം അത്ഥതോ ദസ്സേതി. ഛേദനം നാമ അത്ഥതോ സമഥപടിസേധനന്തി അത്ഥോ.

൩൪൧. ദ്വാദസസു ഉക്കോടേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. അകതം കമ്മന്തിആദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘ദുക്കടം കമ്മം, പുന കാതബ്ബം കമ്മ’’ന്തി ദ്വേ ഉക്കോടാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അനിഹതം കമ്മന്തിആദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘ദുന്നിഹതം, പുന നിഹനിതബ്ബ’’ന്തി ദ്വേ ഉക്കോടാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അവിനിച്ഛിതന്തിആദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘ദുവിനിച്ഛിതം, പുന വിനിച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ദ്വേ ഉക്കോടാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അവൂപസന്തന്തിആദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘ദുവൂപസന്തം, പുന വൂപസമേതബ്ബ’’ന്തി ദ്വേ ഉക്കോടാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അപിചാതി സാമഞ്ഞതോ പന.

തത്ഥ ജാതകന്തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിംവിഹാരേ’’തി. യസ്മിംവിഹാരേ ഉപ്പന്നം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അത്തേസു, അത്താനം വാ പടിപക്ഖം അത്ഥയന്തി ഇച്ഛന്തീതി അത്തപച്ചത്ഥികാ. പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയേനേവാതി പാളിയം ആഗതേഹി സമഥേഹി മുത്തകേന ധമ്മദേസനാമത്തവിനിച്ഛയേനേവ. ഇദന്തി അധികരണം. യേനാപി വിനിച്ഛയേനാതി പാളിമുത്തകേന യേനാപി വിനിച്ഛയേന.

അഞ്ഞോതി നേവാസികേഹി അഞ്ഞോ വിനയധരോ പുച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. തേഹി ചാതി നേവാസികേഹി ച.

ഏതസ്സാതി വിനയധരസ്സ. അയന്തി വിനയധരോ. തത്ഥാതി തം ഗാമം. അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ സഞ്ഞാപേന്തീതി അത്തപച്ചത്ഥികാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ സഞ്ഞാപേന്തി. തേ ഭിക്ഖൂതി തേ അത്തപച്ചത്ഥികാ ഭിക്ഖൂ. നിജ്ഝാപേന്തീതി സഞ്ഞാപേന്തി. ഉക്കോടേതി യോതി യോ ഉക്കോടേതി. ഏതേതി അത്തപച്ചത്ഥികേ ഭിക്ഖൂ, ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഗാമം. തത്ഥേവാതി അന്തരാമഗ്ഗേ ഏവ.

തത്ഥേവാതി ഗാമമേവ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ ഠാനേ. തത്ഥ ഗതന്തി തം ഗാമം ഗതം.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ പാചിത്തിയമേവ അതിദിസതി.

സങ്ഘേന…പേ… അധികരണേ വദന്തോപീതി സമ്ബന്ധോ. യം പനേതം ആപത്തിവുട്ഠാനം നാമ ഹോതീതി യോജനാ. ഏതന്തി ആപത്തിവുട്ഠാനം. വദന്തോപീതി പിസദ്ദോ ന കേവലം തിണവത്ഥാരകം ഉക്കോടേന്തോയേവ ഉക്കോടേതി നാമ, അഥ ഖോ വദന്തോപീതി ദസ്സേതി.

ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛന്തോതിആദീസു അഗതിഗമനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയധരോ ഹുത്വാ’’തിആദി. അത്ഥായ ഉക്കോടേന്തോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി അനത്ഥം ചരന്തസ്സ. മന്ദോ പന ഉക്കോടേതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ബലവനിസ്സിതോ ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഗഹനമിച്ഛാദിട്ഠിന്തി ഗഹനസദിസം മിച്ഛാദിട്ഠിം പവനസദിസം മിച്ഛാദിട്ഠിന്തി അത്ഥോ. ബലവന്തേ ചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ സബ്ബകമ്മേസു യോജേതബ്ബോ. നിസ്സിതത്താതി ഏകസ്സ നിസ്സിതത്താ. ബലവനിസ്സിതോ ചാതി ഏത്ഥാപി ച സദ്ദോ സബ്ബകത്തൂസു യോജേതബ്ബോ. തസ്സാതി വിസമാദിനിസ്സിതസ്സ.

സോതി സാമണേരോ. മങ്കുഭൂതാത്ഥാതി മങ്കൂ ഹുത്വാ ഭൂതാ, മങ്കും വാ പത്താ അത്ഥ ഭവഥാതി അത്ഥോ. തേതി പരാജയഭിക്ഖൂ. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. സോതി സാമണേരോ. തേതി പരാജയഭിക്ഖൂ. തന്തി സാമണേരം. സോതി ദഹരോ. തതോതി സന്നിപാതകാരണാ. ഹിയ്യോതി അനന്തരാതീതാഹേ. ഇതീതി ഏവം വദേതി. സോതി ദഹരോ. ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി യോജനാ. ഗച്ഛാതി ഗച്ഛാഹി. ഇതീതി ഏവം വത്തബ്ബോതി യോജനാ.

സങ്ഘേന സദ്ധിം അധികരണം വിനിച്ഛിനിത്വാ പരിവേണഗതം ഏകം ഭിക്ഖുന്തി യോജനാ. കിസ്സാതി കേന കാരണേന. ഏവം ഇമിനാകാരേന വിനിച്ഛിതബ്ബം നനൂതി യോജനാ. സോതി വിനിച്ഛയകാരകോ ഭിക്ഖു. ഛന്ദദായകോ സുവിഞ്ഞേയ്യോയേവ.

അധികരണനിദാനാദിവണ്ണനാ

൩൪൨. കിംനിദാനന്തിആദീസു ഛസു പദേസു സമാസഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിംനിദാനമസ്സാ’’തിആദി. അസ്സാതി വിവാദാധികരണസ്സ. ‘‘കിംനിദാന’’ന്തി പദാനം സതിപി സമാസഭാവേ ബ്യഞ്ജനന്തപകതികത്താ ‘‘കി’’ന്തി നിഗ്ഗഹിതന്തഭാവേന ഉച്ചാരണം കാതബ്ബം. സബ്ബാനേതാനീതി സബ്ബാനി നിദാനന്തിആദീനി ഏതാനി പദാനി. വേവചനാനീതി ഏകസ്മിംയേവ ‘‘കാരണ’’ന്തി അത്ഥേ വിവിധാനി വചനാനി വിവചനാനി, താനിയേവ വേവചനാനി. അഥ വാ വിവിധം വചനമേതസ്സത്ഥസ്സാതി വിവചനം, കാരണസങ്ഖാതോ അത്ഥോ, അഭിധേയ്യഅഭിധാനഭാവേന സമ്ബന്ധത്താ വിവചനസ്സ ഏതാനി വേവചനാനി, പദാനി.

‘‘അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥുസങ്ഖാതോ’’തി ഇമിനാ വിവാദസരൂപം ദസ്സേതി. വിവാദന്തി അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥുസങ്ഖാതം വിവാദം. ഏതന്തി ‘‘വിവാദനിദാന’’ന്തി ഏതം വചനം. അസ്സാതി അനുവാദാധികരണസ്സ. ഇദമ്പീതി ‘‘അനുവാദനിദാന’’ന്തി വചനമ്പി. അസ്സാതി ആപത്താധികരണസ്സ. ഏതന്തി ‘‘ആപത്തിനിദാന’’ന്തി വചനം. കിച്ചമേവ ബ്യഞ്ജനവഡ്ഢനവസേന കിച്ചയന്തി വുത്തം. അസ്സാതി കിച്ചാധികരണസ്സ. സമനുഭാസനാദീനം ഉപ്പജ്ജനകകിച്ചാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ‘‘കിച്ചയനിദാന’’ന്തി വചനം. ഏകപദയോജനാതി ഏകേന ‘‘നിദാന’’ന്തി പദേന യോജനാ. സബ്ബപദാനീതി സബ്ബാനി സമുദയാദീനി പദാനി.

നവന്നന്തി ജാതിവസേന ഛന്നം ഹേതൂനം നവസു അന്തോഗധത്താ തികവസേനേതം വുത്തം. ബ്യഞ്ജനമത്തന്തി ഹേതുപച്ചയവസേന ബ്യഞ്ജനമേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏത്ഥാതി തതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ.

൩൪൩. ദ്വാദസ മൂലാനീതി ഏത്ഥ ദ്വാദസന്നം മൂലാനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കോധഉപനാഹയുഗളകാദീനീ’’തിആദി. ഏത്ഥ (വിഭ. ൮൩൩, ൯൪൪) ആദിസദ്ദേന മക്ഖപളാസയുഗള ഇസ്സാമച്ഛരിയയുഗള മായാസാഠേയ്യയുഗള പാപിച്ഛമിച്ഛാദിട്ഠിയുഗള സന്ദിട്ഠിപരാമാസിആധാനഗ്ഗാഹിദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിയുഗളവസേന പഞ്ച യുഗളാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അജ്ഝത്തസന്താനപ്പവത്താനീതി നിയകജ്ഝത്തസന്താനേ പവത്താനി.

അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂനം സമുട്ഠാനഭാവം നിബ്ബചനേന പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘തം ഹീ’’തിആദി. തന്തി അനുവാദാധികരണം, സമുട്ഠാതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏതേസൂ’’തി ഇമിനാ അധികരണഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഏതേഹീ’’തി ഇമിനാ കരണഭാവം ദസ്സേതി. തേനാതി കാരണേന. അസ്സാതി വിവാദാധികരണസ്സ. ഏതാനീതി അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂനി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസം അധികരണാനം സബ്ബേസു സമുട്ഠാനേസു.

൩൪൪. ഏകേന അധികരണേന കിച്ചാധികരണേനാതി ഇദം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതാനീതി അധികരണാനി. ഏകംസതോതി ഏകംസേന, ഏകകോട്ഠാസേനാതി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

സാവസേസാപത്തി സമ്മതി വിയ അനവസേസാപത്തി ന സമ്മതീതി യോജനാ. കസ്മാ ന സമ്മതീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. സാതി അനവസേസാ ആപത്തി. തതോതി അനവസേസാപത്തിതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ന സക്കാ ദേസേതു’’ന്തി ഇമിനാ ദേസനാഗാമിനിയാ അഭാവം ദീപേതി. ‘‘ന സക്കാ…പേ… പതിട്ഠാതു’’ന്തി ഇമിനാ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ അഭാവം ദീപേതി.

൩൪൯. തതോതി നയതോ. യത്ഥ സതിവിനയോതിആദികാ ഛ യമകപുച്ഛാതി സമ്ബന്ധോ. താസന്തി പുച്ഛാനം. പകാസിതോതി പാകടോ.

൩൫൧. ദ്വിന്നമ്പി സമഥാനന്തി സമ്മുഖാവിനയസതിവിനയവസേന ദ്വിന്നമ്പി സമഥാനം. യസ്മാതി യേന കാരണേന ന സക്കാതി സമ്ബന്ധോ. പത്തവട്ടീനം നാനാകരണന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി സമ്മുഖാവിനയസതിവിനയാനം നാനാകരണന്തി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – യസ്മാ കദലിക്ഖന്ധേ പത്തവട്ടീനം നാനാകരണം വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ ദസ്സേതും ന സക്കാ വിയ തേസം നാനാകരണം വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ ദസ്സേതും ന സക്കാതി. തേനാതി കാരണേന. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വിസ്സജ്ജനേസു.

സത്തസമഥനിദാനവണ്ണനാ

൩൫൨. അസ്സാതി സമ്മുഖാവിനയസ്സ. തത്ഥാതി ‘‘നിദാനനിദാനോ’’തി പാഠേ. ഇദന്തി സമ്മുഖാചതുക്കം. ലദ്ധുപവാദോതി ലദ്ധോ പരേസം ഉപവാദോ യേനാതി ലദ്ധുപവാദോ, ഖീണാസവോ. യസ്സ ചാതി യസ്സ ച സന്തികേതി സമ്ബന്ധോ. ഉഭിന്നന്തി ദേസകപടിഗ്ഗാഹകാനം ദ്വിന്നം.

൩൫൩. നനു പുച്ഛായം ‘‘സത്തന്നം സമഥാന’’ന്തി വുത്തം, കസ്മാ പന വിസ്സജ്ജനായം സമ്മുഖാവിനയസ്സ സമുട്ഠാനം ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി വുത്തന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ. തഥാ വുത്തമ്പീതി യോജനാ. കമ്മസങ്ഗഹാഭാവേനാതി കമ്മേ സങ്ഗഹസ്സ അഭാവേന. തത്ഥാതി തസ്മിം ‘‘കമ്മസ്സ കിരിയാ’’തിആദിപാഠേ. കമ്മം കരീയതി ഇമായാതി കിരിയാ, ഞത്തി. തേന വുത്തം ‘‘കമ്മസ്സ കിരിയാതി ഞത്തി വേദിതബ്ബാ’’തി. കരിയതേ ഠപിയതേ കരണം. സയം ഉപഗമിയതേ ഉപഗമനം. അജ്ഝേസനേന പരം ഉപഗമാപിയതേ അജ്ഝുപഗമനം. അധിവാസിയതേ അധിവാസനാ. അപ്പടിക്കോസിയതേ അപടിക്കോസനാ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കരണന്തി തസ്സായേവാ’’തിആദി. ഏതന്തി കമ്മം. മേതി മയ്ഹം. ഖമുധാതുപയോഗേ സമ്പദാനത്ഥേ സമ്പദാനവചനം. അഥ വാ മേതി മയാ. കത്വത്ഥേ കരണവചനം, സാമിവചനം വാ. ഖമതീതി കത്തുരൂപസദിസം കമ്മരൂപം. രൂപഞ്ഹി കത്തുരൂപസദിസം കമ്മരൂപം ‘‘ഖമതി സങ്ഘസ്സാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൨൭) വിയ. കമ്മരൂപസദിസം കത്തുരൂപം ‘‘ഉപാസകോ സീലം സമാദിയതീ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) വിയ. ഏത്ഥ കമ്മത്ഥേ പവത്തോ യപച്ചയോ ലോപോതി ദട്ഠബ്ബം.

സത്തസമഥനാനാത്ഥാദിവണ്ണനാ

൩൫൪. മാതാപുത്താദീനം അയം വിവാദോതി യോജനാ. ‘‘വിരുദ്ധവാദത്താ’’തി ഇമിനാ വദനം വാദോ, വിരുദ്ധോ വാദോ വിവാദോതി നിബ്ബചനം ദസ്സേതി. അധികരണീയതായാതി വൂപസമിതതായ. ഇമിനാ അധികരിയതി സമഥേഹി വൂപസമിയതീതി അധികരണന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു അധികരണഭേദേസു.

ഇതി അധികരണഭേദവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.