ഏകുത്തരികനയോ

ഏകുത്തരികനയോ ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. ഏവം ഖന്ധകപുച്ഛായ വണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി ഏകുത്തരികനയസ്സ തം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ആപത്തി…പേ… നയേ’’തി. തത്ഥ ഏകുത്തരികനയേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനീ’’തി ഇമിനാ സമുട്ഠാനാനി ആപത്തിം കരോന്തീതി അത്ഥേന ആപത്തികരാ നാമാതി ദസ്സേതി. ഏതേസന്തി ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം. ഹീതി യസ്മാ, ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. സിക്ഖാപദേ ചാതി മാതികാസിക്ഖാപദേ ച. ലഹുകാ ആപത്തീതി ഏത്ഥ അപ്പസാവജ്ജത്താ ന ലഹുകാ നാമ ഹോതി, ലഹുകേന പന വിനയകമ്മേനാതി ആഹ ‘‘ലഹുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ’’തി. പഞ്ചവിധാതി ഥുല്ലച്ചയാദിവസേന പഞ്ചപകാരാ. കേനചീതി ലഹുകേന വാ ഗരുകേന വാ കേനചി ആകാരേന. സംവിജ്ജതി ഗിഹിഭാവതോ അവസേസോ സമണഭാവോ ഏതിസ്സാതി സാവസേസാ, പടിപക്ഖവസേന അനവസേസാ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവസേന ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ.

‘‘കരോന്തീ’’തി ഇമിനാ അന്തരായികാതി ഏത്ഥ ണികപച്ചയസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. അന്തരായികാ ആപത്തിയോ സബ്ബഥാ അന്തരായികാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അന്തരായികം ആപന്നസ്സാപീ’’തിആദി. ദേസേത്വാ സുദ്ധിപത്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ലോകവജ്ജാതി ലോകേഹി വജ്ജേതബ്ബാ. പണ്ണത്തിവജ്ജാതി ഭഗവതോ പണ്ണത്തിയാ വജ്ജേതബ്ബാ. യന്തി യം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. കരോന്തോതി കിരിയമാനതോ. ഏത്ഥ ഹി മാനസദ്ദസ്സ അന്താദേസോ. ഇമിനാ കരണം കിരിയന്തി ഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. ആപജ്ജതീതി പുഗ്ഗലോ ആപജ്ജതി. സാ ആപത്തി കിരിയതോ സമുട്ഠിതാ നാമാതി യോജനാ. കാ ആപത്തി വിയാതി ആഹ ‘‘പാരാജികാപത്തി വിയാ’’തി. ഏസേവ നയോ അനന്തരവാക്യേസുപി.

പുബ്ബാപത്തീതി ഏത്ഥ പുബ്ബസദ്ദോ പഠമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം ആപന്നാപത്തീ’’തി. ‘‘ആപന്നാ’’തി പദേന മജ്ഝേലോപം ദസ്സേതി. പച്ഛാ ആപന്നാപത്തീതി വത്തഭേദദുക്കടാപത്തി. മൂലവിസുദ്ധിയാതി മൂലേ കായചി ആപത്തിയാ അമിസ്സത്താ വിസുദ്ധിയാ ആപത്തിയാ. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദമ്പീതി കുരുന്ദിയം വുത്തവചനമ്പി. പിസദ്ദേന പുരിമം മഹാഅട്ഠകഥാവചനം അപേക്ഖതി. ഏകേന പരിയായേനാതി ഏകേന കാരണേന.

യാതി ആപത്തി, ദേസിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അയം ദേസിതാ ഗണനൂപികാ നാമാതി യോജനാ. യാ ദേസിതാ ഹോതി, അയം അഗണനൂപികാ നാമാതി യോജനാ. സഉസ്സാഹേനേവാതി പുനപി ആപജ്ജിസ്സാമീതി സഹ ഉസ്സാഹേനേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘ഗണനം ന ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ഗണനം ന ഉപഗച്ഛതീതി അഗണനൂപികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം പൂരണേതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം പാളിയം അട്ഠവത്ഥുകപൂരണവസേന ഭിക്ഖുനീനം ആഗതത്താ ഭിക്ഖുനിയോ സന്ധായ വുത്തം. ഭിക്ഖൂനമ്പി ദുതിയപാരാജികട്ഠാനേ ലബ്ഭതിയേവ.

ഥുല്ലവജ്ജാതി ഏത്ഥ ഥുല്ലം വജ്ജം ഏതിസ്സാതി ഥുല്ലവജ്ജാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥുല്ലദോസേ പഞ്ഞത്താ’’തി. യാ ച ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേ ആപത്തി അത്ഥി, സാ ച ഗിഹിപടിസംയുത്താതി യോജനാ. പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മാപത്തീതി പഞ്ചഹി ആനന്തരിയകമ്മേഹി ആപന്നാ പാരാജികാപത്തി. സുദിന്നത്ഥേരാദീതി ആദിസദ്ദേന ധനിയത്ഥേരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആദികമ്മികോതി ആദികമ്മം കരോന്തോ, തസ്മിം നിയുത്തോ വാ. മക്കടിസമണാദീതി ആദിസദ്ദേന വജ്ജിപുത്തകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ കദാചി കരഹചി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സോ അധിച്ചാപത്തികോ നാമാതി യോജനാ. പരതോപി ഏസേവ നയോ.

‘‘ചോദേതീ’’തി ഇമിനാ ചോദേതീതി ചോദകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ചോദിതോ’’തി ഇമിനാ ചോദിതബ്ബോതി ചുദിതോ, സോയേവ ചുദിതകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പഞ്ചദസസൂതി പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ വുത്തേസു പഞ്ചദസധമ്മേസു. തേനാതി അധമ്മചോദകേന, ചോദിതോതി സമ്ബന്ധോ. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൦൧) വുത്തേ സച്ചേ ച അകുപ്പേ ച അതിട്ഠന്തോപി അധമ്മചുദിതകോയേവ നാമ, സോ പന ധമ്മചോദകേന ചോദിതേയേവ കുപ്പന്തോ അധമ്മചുദിതകോ നാമ, അധമ്മചോദകേന ചോദിതേ പന കുപ്പന്തോപി അധമ്മചുദിതകോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ഇധ ന വുത്തോ. ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി ഇമിനാ നിയതാ ഏതസ്സ സന്തീതി നിയതോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

ആപജ്ജിതും ഭബ്ബാതി ഭബ്ബാപത്തികാ. കേനചി കമ്മേന അകതോപി അനുക്ഖിത്തകോയേവ നാമ, സോ പന ഉക്ഖിത്തകോതി സങ്കാഭാവതോ ഇധ ന വുത്തോ. അയന്തി തജ്ജനീയാദികമ്മകതോ ഭിക്ഖു. ഹീതി യസ്മാ, ന കോപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ലിങ്ഗദണ്ഡകമ്മസംവാസനാസനാഹീതി ലിങ്ഗനാസനേന ച ദണ്ഡകമ്മനാസനേന ച സംവാസനാസനേന ച. യേനാതി ഭിക്ഖുനാ. സോതി നാനാസംവാസകോ. ദ്വിന്നം നാനാസംവാസകാനം വിസേസോ ഹേട്ഠാ (പാചി. അട്ഠ. ൪൨൮) വുത്തോയേവ. ഠപനം ജാനിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ കിം ഠപനം നാമാതി ആഹ ‘‘പാതിമോക്ഖട്ഠപന’’ന്തി.

ഇതി ഏകകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. ദുകേസു അചിത്തകാ ആപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂതാരോചനാപത്തീതി പാചിത്തിയാപത്തി. അഭൂതാരോചനാപത്തീതി പാരാജികഥുല്ലച്ചയാപത്തി. പദസോധമ്മാദികാതിആദിസദ്ദേന ഉത്തരിഛപഞ്ചവാചാ സങ്ഗഹിതാ. മഞ്ചപീഠാദീനന്തിആദിസദ്ദേന ഭിസിആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാപുച്ഛാഗമനാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന അനുദ്ധരിത്വാ ഗമനം സങ്ഗണ്ഹാതി. സപുഗ്ഗലോതി സോ അത്തസങ്ഖാതോ പുഗ്ഗലോ സപുഗ്ഗലോ. പരപുഗ്ഗലോതി പരോ പുഗ്ഗലോ പരപുഗ്ഗലോ. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസം. ലഹുകന്തി പാചിത്തിയം. പുന ഗരുകന്തി പാരാജികം. പുന ലഹുകന്തി പാചിത്തിയമേവ.

അങ്ഗുലിമത്തമ്പീതി പിസദ്ദേന കേസഗ്ഗമത്തമ്പീതി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. തന്തി മഞ്ചപീഠം. ഗമിയോ ആപജ്ജതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ആദിയന്തോ ആപജ്ജതി നാമാ’’തിആദിനാ അത്ഥാപത്തി ആദിയന്തോ ആപജ്ജതീതി പാളിയം ആദിയന്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാനയം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘ആപജ്ജതീ’’തി ആഖ്യാതപദം ‘‘അത്ഥീ’’തി കിരിയന്തരം അപേക്ഖിത്വാ കത്താ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ആദിയന്തോ പുഗ്ഗലോ യം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സാ ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി. മൂഗബ്ബതാദീനീതി ആദിസദ്ദേന ഗോവതകുക്കുരവതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പാരിവാസികാദയോ ആപജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തജ്ജനീയാദികമ്മകതാ വാ പുഗ്ഗലാതി യോജനാ. അസമാദിയന്താ ആപജ്ജന്തീതി അസമാദിയന്താ ഹുത്വാ ആപജ്ജന്തി. തേതി പുഗ്ഗലേ. കരോന്തോ ആപജ്ജതി നാമാതി കരോന്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി നാമാതി യോജനാ. ഏവം ദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമാതിആദീസുപി.

ഏകരത്തഛാരത്തസത്താഹദസാഹമാസാതിക്കമേസൂതി ‘‘ഏകരത്തമ്പി തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൪൭൫-൪൭൬) ച ‘‘ഛാരത്തപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന വിപ്പവസിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൩) ച ‘‘സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൨-൬൨൩) ച ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൬൨-൪൬൩) ച ‘‘മാസപരമം നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൯൯-൫൦൦) ച വുത്തകാലാതിക്കമേസു.

ഇമം പന ആപത്തിം ആപജ്ജതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

യസ്മിം പക്ഖേ നിസിന്നോതി യസ്മിം പക്ഖേ സയം നിസിന്നോ. തേസന്തി അത്തനോ പക്ഖേ നിസിന്നാനം, നാനാസംവാസകന്തി സമ്ബന്ധോ. യേസന്തി സകപക്ഖേ നിസിന്നാനം. കമ്മം കോപേതീതി നാനാസംവാസകത്താ കമ്മം കോപേതി. ഇതരേസന്തി പരപക്ഖേ നിസിന്നാനം. ഹത്ഥപാസം അനാഗതത്താ കമ്മം കോപേതീതി യോജനാ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തവചനം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യേസം ഹീ’’തിആദി. യേസന്തി സകപക്ഖേ വാ പരപക്ഖേ വാ നിസിന്നാനം യേസം ഭിക്ഖൂനം. സോതി ഭിക്ഖു. ആപജ്ജിതബ്ബതോതി ആപജ്ജിതബ്ബഭാവതോ. ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ഛഹി സമുട്ഠാനേഹി ആപജ്ജിതബ്ബാതി ആപത്തിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. കമ്മേന വാ സലാകഗ്ഗാഹേന വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ദേസോ കമ്മേ ലക്ഖണഹാരനയേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, വോഹാരാനുസ്സാവനാ സലാകഗ്ഗാഹേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസോ ചേവ…പേ… ഏക’’ന്തി. പുബ്ബഭാഗാതി സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്താ. പമാണന്തി സങ്ഘഭേദസ്സ കാരണം.

അദ്ധാനഹീനോ നാമാതി ഏത്ഥ അദ്ധാനസദ്ദോ കാലപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഊനവീസതിവസ്സോ’’തി. ഥേയ്യസംവാസകാദയോതിആദിസദ്ദേന തിത്ഥിയപക്കന്തകഭിക്ഖുനീദൂസകപഞ്ചാനന്തരിയാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. അട്ഠ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ കരണദുക്കടകാ നാമ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥ കത്തബ്ബന്തി കരണം, കമ്മം, ദുട്ഠു കത്തബ്ബന്തി ദുക്കടം, കമ്മമേവ. കരണം ദുക്കടമേതസ്സാതി കരണദുക്കടകോ. വിസേസനപരനിപാതോ ‘‘അഗ്യാഹിതോ’’തിആദീസു വിയ. തദേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്കടകിരിയാ’’തിആദി. നോ ച യാചതീതി ഏത്ഥ യാചധാതുയാ പധാനകമ്മം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പദ’’ന്തി, ‘‘സങ്ഘ’’ന്തി അപധാനകമ്മമാനേതബ്ബം. തേപിടകോതി തിപിടകം വാചുഗ്ഗതവസേന ധാരകോ. ആണായപീതി പിസദ്ദോ ‘‘മതേനപീ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. യാചന്തസ്സേവാതി നിസ്സയം ആചരിയം യാചന്തസ്സേവ. യം വത്ഥും അജ്ഝാചരന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തം വത്ഥു സാതിസാരം നാമാതി യോജനാ.

ഉപഘാതികാതി ഏത്ഥ ഉപഹനന്തീതി ഉപഘാതാ, തേയേവ ഉപഘാതികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപഘാതാ’’തി. തത്ഥാതി ദ്വീസു ഉപഘാതികേസു. ദ്വേ വേനയികാതി ഏത്ഥ വിനയേന സിദ്ധാ വേനയികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയസിദ്ധാ’’തി. ‘‘ദ്വേ അത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ണികസദ്ദസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പഞ്ഞത്താനുലോമം നാമ ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. പച്ചയഘാതോതി പച്ചയസ്സ ഘാതോ. ഇമിനാ സേതുഘാതോതി ഏത്ഥ സേതുസദ്ദോ പച്ചയവാചകോതി ദസ്സേതി. ചിത്തസ്സാപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ കായവാചാനന്തി ദസ്സേതി. ഇതിപീതി പിസദ്ദോ ദുതിയത്ഥസമ്പിണ്ഡനോ. ‘‘പമാണേനാ’’തി ഇമിനാ മത്തകാരിതാതി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദോ പമാണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘കരണ’’ന്തി ഇമിനാ കാരിതാതി തദ്ധിതഭാവം കിതഭാവേന ദസ്സേതി സഭാഗത്താ. കായദ്വാരികന്തി കായദ്വാരേ പവത്തം ആപത്തിം. ഇമിനാ ആപജ്ജതീതി പദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി. കായേനേവ വുട്ഠാതീതി കായസാമഗ്ഗിയാ ദാനത്താ കായേനേവ വുട്ഠാതി. സീസമക്ഖനാദീതി ആദിസദ്ദേന പാദമക്ഖനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തന്തി ഭാരം. ‘‘നിത്ഥരിതും വീരിയം ആരഭതീ’’തി ഇമിനാ വഹനാകാരം ദസ്സേതി. ഥേരോ സമാനോതി യോജനാ. നവഹനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുജാനാമീ’’തിആദി. ‘‘കുക്കുച്ചായിത്വാ കരോതീ’’തി ഇമിനാ കുക്കുച്ചസദ്ദസ്സ നാമധാതും ദസ്സേതി. ‘‘ദിവാ ച രത്തോ ചാ’’തി ഇമിനാ അഭിണ്ഹം ആസവവഡ്ഢനം ദസ്സേതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു വിഭങ്ഗക്ഖന്ധകേസു.

ഇതി ദുകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. തികേസു ഭഗവതി തിട്ഠന്തേ യം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സാ ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പദേസു. വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തികേസു, വിത്ഥാരോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ലോഹിതുപ്പാദാപത്തീതി അനുലോമപാരാജികാപത്തി. ‘‘ആവുസോവാദേനാ’’തി ‘‘ആവുസോ’’തി വോഹാരേന. വോതി തുമ്ഹേഹി.

കാലേതി പുരേഭത്തകാലേ. വികാലേതി പച്ഛാഭത്തകാലേ. അവസേസം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ദസവസ്സോമ്ഹീതി അഹം ദസവസ്സോ അമ്ഹി. നവോതി പഞ്ചവസ്സഅപരിപുണ്ണോ. മജ്ഝിമോതി പഞ്ചവസ്സതോ പട്ഠായ യാവ ദസവസ്സഅപരിപുണ്ണോ. കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതീതി കുസലചിത്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി. അബ്യാകതചിത്തോതി സുപന്തസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. യന്തി ആപത്തിം. സബ്ബന്തി ആപത്തിം, ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ആപജ്ജതീതി യോജനാ. യന്തി ആപത്തിം.

തയോ പടിക്ഖേപാതി ഏത്ഥ പടിക്ഖേപസ്സ സാമികം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ’’തി. കിലേസസല്ലേഖനകപടിപത്തിയാതി കിലേസം സല്ലിഖതി തനും കരോതീതി കിലേസസല്ലേഖനകാ, സായേവ പടിപത്തി കിലേസസല്ലേഖനകപടിപത്തി, തായ.

പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ബാലോതി സമ്ബന്ധോ. പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ പണ്ഡിതോ ചാതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസം ആപത്തിന്തി യോജനാ. കാളേതി കാളപക്ഖേ. ജുണ്ഹേതി ജുണ്ഹപക്ഖേ.

കത്തികപുണ്ണമാസിയാതി പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാസിയാ. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സുവുത്തകാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചാതുമാസ’’ന്തിആദി. ഹീതി യസ്മാ, പരിയേസന്തോ ച നിവാസേന്തോ ച ഭിക്ഖൂതി യോജനാ.

വത്ഥുന്തി മേഥുനധമ്മാദിവത്ഥും.

പടിച്ഛാദേതി ഏതായാതി പടിച്ഛാദീതി കരണത്ഥോപി യുജ്ജതി. വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വാരം പിദഹിത്വാ’’തിആദി. ഏതദേവാതി പരികമ്മമേവ. ഉഭയത്ഥാതി ഉഭയേസു ജന്താഘരപടിച്ഛാദിഉദകപടിച്ഛാദീസു. സബ്ബന്തി അഖിലം പരികമ്മാദിം. നിയ്യന്തീതി നിലീയിത്വാ യന്തി. ഇമിനാ വഹന്തീതി ഏത്ഥ വഹധാതു ഗത്യത്ഥോതി ദസ്സേതി. അബ്ഭമഹികാധൂമരജരാഹുവിമുത്തന്തി അബ്ഭേന ച മഹികായ ച ധൂമേന ച രജേന ച രാഹുനാ ച വിമുത്തം. തേസൂതി അബ്ഭാദീസു. തഥാതി യഥാ ചന്ദമണ്ഡലം വിരോചതി, തഥാ സൂരിയമണ്ഡലം.

കരണീയേന ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

കപ്പേന്തോതി കരോന്തോ. ആഗന്തുകോ ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. അനജ്ഝിട്ഠോതി അനജ്ഝേസിതോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തിണവത്ഥാരകസമഥേ കായേന വുട്ഠാതി കായസാമഗ്ഗിയാ ദാനത്താ.

ആഗാള്ഹായ ചേതേയ്യാതി ആഗാള്ഹസദ്ദോ ദള്ഹപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദള്ഹഭാവായാ’’തി. ആ ഭുസോ ഗാഹിയതേ ആഗാള്ഹോ, ഗാള്ഹോ ബാള്ഹോ ദള്ഹോതി അത്ഥതോ ഏകം. ചേതേയ്യാതി പകപ്പേയ്യ. ന പൂരയതോതി ന പൂരയന്തസ്സ. അലജ്ജീ ച ഹോതി ബാലോ ച അപകതത്തോ ചാതി ഏത്ഥ ബാലമത്തഅപകതത്തമത്തേന കമ്മം ന കാതബ്ബം, ആപത്തിവസേനേവ പന കാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബാലോ’’തിആദി. തത്ഥ ബാലോ ന ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. അയന്തി ബാലോ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന അജാനനമത്തേന. ബാലഭാവമൂലകം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധേതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവസേന ദ്വേ ആപത്തിരാസയോ. തേസന്തി തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം, കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

കായികോ ദവോ നാമാതി കായികോ പരിഹാസോ നാമ. മുഖാലമ്ബരകരണാദിഭേദോതി മുഖേന ആലമ്ബരനാമകതൂരിയകിച്ചസ്സ കരണാദിഭേദോ. ദ്വീഹിപി ദ്വാരേഹീതി കായവചീവസേന ദ്വീഹിപി ദ്വാരേഹി. കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോതി കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ കായസംസഗ്ഗാദിസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ. വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോതി വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ ദുട്ഠുല്ലവാചാദിസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ. കായികേന ഉപഘാതികേനാതി ഏത്ഥ ഉപഘാതികം നാമ അസിക്ഖനന്തി ആഹ ‘‘അസിക്ഖനേനാ’’തി. കസ്മാ അസിക്ഖനം ഉപഘാതം നാമാതി ആഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യോതി പുഗ്ഗലോ. തന്തി കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം. നന്തി ഏവമേവ. ഹി യസ്മാ ഉപഘാതേതീതി സമ്ബന്ധോ. വേജ്ജകമ്മേന സമന്നാഗതോതി സമ്ബന്ധോ. സാസനഉഗ്ഗഹണആരോചനാദിനാ വാചസികേന മിച്ഛാജീവേനാതി യോജനാ.

‘‘മാ ഭണ്ഡനം കരീ’’തി ഇമിനാ ‘‘മാ’’തി പടിസേധസ്സ ‘‘കരീ’’തി പാഠസേസേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി. ന വോഹരിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വിപുബ്ബഅവപുബ്ബ-ഹരധാതു കഥനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബ’’ന്തി. ഹീതി സച്ചം. ബീജനഗ്ഗാഹാദികേതി ആദിസദ്ദേന ധമ്മജ്ഝേസനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓകാസകമ്മം കാരേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘ഓകാസ’’ന്തി ച ‘‘ഓകാസകമ്മ’’ന്തി ച സദിസന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസം കാരേന്തസ്സാ’’തി. ന ആദാതബ്ബന്തി ന ഗണ്ഹിതബ്ബം. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥ ഗഹേത്വാ’’തിആദി.

യന്തി വിനയം. സോതി ഭിക്ഖു. സോതി വിനയോ. തസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഇദന്തി കമ്മം. അഞ്ഞം പുച്ഛാതി മയാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പുച്ഛാഹീതി യോജനാ. ഇതീതി ഏവം. സോതി തീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു. അസ്സാതി തീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ. ന സാകച്ഛിതബ്ബോതി ന സഹ കഥേതബ്ബോ.

‘‘ലദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ ഇദമപ്പഹായാതി ഏത്ഥ ഇദംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘അവിജഹിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഹാധാതു ത്വാപച്ചയോതി ദസ്സേതി. സുദ്ധം ബ്രഹ്മചാരിന്തി ഏത്ഥ സബ്ബഥാ കിലേസസുദ്ധോ ഖീണാസവോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവം ഭിക്ഖു’’ന്തി. ‘‘പാതബ്യഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ പാതബ്യതന്തി ഏത്ഥ താപച്ചയോ ഭാവത്ഥേ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘പടിസേവന’’ന്തി ഇമിനാ പാതബ്യസദ്ദോ യഥാകാമപരിഭുഞ്ജനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഗതിവിസോധനന്തി ദുഗ്ഗതിതോ സുഗതിയാ വിസുജ്ഝനം. ‘‘അകുസലാനി ചേവ മൂലാനി ചാ’’തി ഇമിനാ അകുസലസദ്ദസ്സ ച മൂലസദ്ദസ്സ ച തുല്യാധികരണഭാവം ദസ്സേതി. തസ്മാ അകുസലസങ്ഖാതാനി മൂലാനി അകുസലമൂലാനീതി തുല്യാധികരണസമാസോ കാതബ്ബോ. ദുച്ചരിതാനീതി ഏത്ഥ ദുസദ്ദസ്സ ദുട്ഠുവിരൂപത്ഥഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുട്ഠു ചരിതാനി, വിരൂപാനി വാ ചരിതാനീ’’തി. വിരൂപാനീതി വികാരസഭാവാനി. ‘‘കരണഭൂതേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കത്തുഭൂതേനാ’’തി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഖന്ധകേ.

ഇതി തികവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതുക്കേസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തിണവത്ഥാരകസമഥട്ഠാനന്തി തിണവത്ഥാരകസമഥേന അധികരണവൂപസമിതട്ഠാനം. പരസ്സ കമ്മവാചായാതി പരസ്സ കരണഭൂതായ കമ്മവാചായ. തതോതി ചതുക്കതോ. പരേസൂതി അഞ്ഞേസു ചതുക്കേസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തമേവാതി കായദ്വാരികമേവ. പുന തമേവാതി വചീദ്വാരികമേവ. ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിഞ്ച സഹാഗാരസേയ്യാപത്തിഞ്ചാതി യോജനാ. ജഗ്ഗന്തോതി ജാഗരന്തോ.

അചിത്തകോ ആപജ്ജതി നാമാതി ‘‘അചിത്തകോ ഭിക്ഖു ആപജ്ജതി നാമാ’’തി വാ ‘‘അചിത്തകോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി നാമാ’’തി വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സഭാഗന്തി വത്ഥുസഭാഗം. തഞ്ചാതി അഞ്ഞതരം തഞ്ച ആപത്തിം. ഇതീതി ഏവം.

കമ്മേനാതി സമനുഭാസനകമ്മേന. കമ്മേന വുട്ഠാതീതി കമ്മേന ഏവ വുട്ഠാതി.

സോതി ഗിഹിപരിക്ഖാരോ, ആഹടോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അവാപുരണന്തി കുഞ്ചികം. അന്തോതി ഭണ്ഡാഗാരസ്സ അന്തോ.

സമ്മുഖാ വുട്ഠാതീതി സമ്മുഖാ ഏവ വുട്ഠാതി.

സയിതായ ഏവ ഭിക്ഖുനിയാതി യോജനാ. ഇദന്തി സഹാഗാരസേയ്യാപത്തിം, പടിച്ചാതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ‘‘ലിങ്ഗപാതുഭാവേനാ’’തി വചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭിന്നമ്പീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനമ്പി. ലിങ്ഗപടിലാഭേനാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗപടിലാഭേന. പഠമന്തി ആദികപ്പകാലേ. ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നവസേനാ’’തി ഇമിനാ പുരേ ഉപ്പന്നം പുരിമന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സേട്ഠഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ പുരഭാവേന സേട്ഠഭാവേന ഉപ്പന്നം പുരിമന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘പുരിസലിങ്ഗ’’ന്തി ഇമിനാ ഇമപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പുരിസകുത്തപുരിസാകാരാദീതി ആദിസദ്ദേന പുരിസനിമിത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യാനി ഛചത്താലീസ സിക്ഖാപദാനീതി യോജനാ. ഇമിനാ വുത്തനയാനുസാരേന ദുതിയചതുക്കേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേഹീതി തിംസാധികേഹി സതസിക്ഖാപദേഹി.

മഹാപദേസാതി വിനയേ (മഹാവ. ൩൦൫) ആഗതാ മഹാപദേസാ. കസ്മാ മഹാപദേസാ ‘‘സാമുക്കംസാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘തേ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ തേതി ചത്താരോ മഹാപദേസാ, വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സയ’’ന്തി ഇമിനാ സാമുക്കംസാതി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ സയമത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉക്ഖിപിത്വാ’’തി ഇമിനാ ഉക്കംസസദ്ദോ ഉക്ഖിപനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘ഠപിതത്താ’’തി ഇമിനാ സയം ഉക്കംസിത്വാ ഠപിതാ സാമുക്കംസാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അജ്ഝോഹരണീയപരിഭോഗാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിരപരിഭോഗം നിവത്തേതി. ഉദകം പനാതി കേനചി അസംസഗ്ഗം പസന്നോദകം പന. കാലേതി സപ്പദട്ഠകാലേ. ‘‘പഞ്ച വാ ദസ വാ സീലാനീ’’തി ഇമിനാ പഞ്ച വാ ദസ വാ സീലാനി ഉപാസകസീലന്തി ദസ്സേതി.

തത്ഥ ചാതി വിഹാരേ ച. ഉഭോപീതി ആഗന്തുകാവാസികവസേന ഉഭോപി. അസാധാരണന്തി ദ്വീഹി അസാധാരണം. ആപത്തിന്തി ഭിക്ഖുനീഹിയേവ സാധാരണം ആപത്തിം. ഗമിയചതുക്കേപീതി പിസദ്ദോ ആഗന്തുകചതുക്കം അപേക്ഖതി. വത്ഥുനാനത്തതാവാതി മേഥുനാദിവത്ഥുനാനത്തതാ ഏവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സാതി ആപത്തി. തഥാതി യഥാ കായസംസഗ്ഗേ, തഥാ ലസുണഖാദനേതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. ചത്താരി പാരാജികാനീതി ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ ആഗതാനി. വിസും ആപജ്ജന്തേസുപി ഏസേവ നയോതി സമ്ബന്ധോ.

പുരിമചതുക്കേതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. യോ പഠമോ പഞ്ഹോതി യോജനാ. ഇധാതി വത്ഥുസഭാഗതാദിചതുക്കേ. യോ ചാതി യോ ച പഞ്ഹോ. തത്ഥാതി വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ. തതിയചതുത്ഥേസു പഞ്ഹേസൂതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘സദ്ധിവിഹാരികസ്സാ’’തി പദം ‘‘കത്തബ്ബ’’ഇതി പദേ സമ്പദാനം.

ഗരുകന്തി പാരാജികം. ലഹുകന്തി ഥുല്ലച്ചയം വാ ദുക്കടം വാ.

അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം പടിപാടിയാ നിസീദിതബ്ബതോ വുത്തം ‘‘നവമഭിക്ഖുനിതോ’’തി. പച്ചുട്ഠാനാരഹാതി പടിമുഖം ഉപട്ഠാതും അരഹാ. അവിസേസേന ചാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വാ ‘‘ഭിക്ഖുനീ’’തി വാ വിസേസ, മകത്വാ സാമഞ്ഞേന ച. ‘‘ആസനാരഹചതുക്കസ്സാ’’തി പദം ‘‘പഠമപദ’’ന്തി പദേ അവയവിസമ്ബന്ധോ.

അസാധാരണന്തി ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണം. വികാലേ കപ്പതീതി തദഹുവികാലേ കപ്പതി. കാലാതീതന്തി കാലയാമസത്തഹാതീതം. യാവകാലികാദിത്തയഞ്ച അകപ്പിയമംസഞ്ച ഉഗ്ഗഹിതകഞ്ച അപടിഗ്ഗഹിതകഞ്ചാതി യോജനാ.

ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനഞ്ച ധുവന്ഹാനഞ്ച ചമ്മത്ഥരണഞ്ച ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനധുവന്ഹാനചമ്മത്ഥരണാനി. ഇമാനി ചത്താരീതി പഞ്ചവഗ്ഗേന ഗണേന ഉപസമ്പദദാനാദീനി. ഇധാതി പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു. ഇധാതി മജ്ഝിമേസു. ഇദന്തി ചതുബ്ബിധം വത്ഥു. ദീപേതുമ്പീതി ദീപനമ്പി. തുംപച്ചയോ ഹി കത്വത്ഥജോതകോ. ഏസേവ നയോ ദീപേതും പനാതി ഏത്ഥാപി. സേസം അനുഞ്ഞാതകന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭയത്ഥപീതി പച്ചന്തിമമജ്ഝിമവസേന ഉഭയത്ഥാപി.

ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഅക്ഖാനം ഏകം കത്വാ ‘‘ചത്താരോ’’തി വുത്തം. ചത്താരോ പുബ്ബകിച്ചാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ, ‘‘ചത്താരി പുബ്ബകിച്ചാനീ’’തി ഹി അത്ഥോ. ഏവം വുത്താനി ഇമാനി ചത്താരീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ആഗതാ സമ്മുതിയോതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ചതുക്കേസു.

ഇതി ചതുക്കവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ

൩൨൫. പഞ്ചകേസു ‘‘പഞ്ച പുഗ്ഗലാ നിയതാ’’തി ഏതം ആനന്തരിയാനമേവ ഗഹണന്തി യോജനാ. പഞ്ച ഛേദന കാ ആപത്തിയോ നാമ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. യാ വികപ്പനാ വുത്താതി യോജനാ. ഉസ്സങ്കിതോതി ഉട്ഠഹിത്വാ സങ്കിതോ. പരിസങ്കിതോതി പുനപ്പുനം സങ്കിതോ. അകുപ്പോ അരഹത്തഫലസങ്ഖാതോ ധമ്മോ ഇമസ്സാതി അകുപ്പധമ്മോ, ഖീണാസവോ. ഖീണാസവോ സമാനോപി ഉസ്സങ്കിതോ ചേവ പരിസങ്കിതോ ചാതി യോജനാ. പരിഹരിതബ്ബാതി അപനേതബ്ബാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതേസൂതി അഗോചരേസു. ഥൂപചീവരന്തി ഏത്ഥ ഥൂപം പരിക്ഖിപിത്വാ കതം ചീവരം ഥൂപചീവരന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വമ്മിക’’ന്തിആദി. വമ്മികോ ഹി ഥൂപയതി ഉദ്ധം ആരോഹതീതി ഥൂപോതി വുച്ചതി. ന്ഹാനട്ഠാനേതി സബ്ബേസം ന്ഹാനട്ഠാനേ. തഞ്ഹി ഉദകേന കായം അഭിസിഞ്ചതി ഏത്ഥാതി അഭിസേകന്തി വുച്ചതി. അഭിസേകേ ഛഡ്ഡിതം ആഭിസേകികം, ചീവരം. തേന വുത്തം ‘‘ഛഡ്ഡിതചീവര’’ന്തി. ഭതപടിയാഭതന്തി ഏത്ഥ ഭരധാതുയാ പോസനത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ ധാരണത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുസാനം നേത്വാ പുന ആനീതക’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘സുസാന’’ന്തി ഇമിനാ കമ്മം ദസ്സേതി, ‘‘പുനാ’’തി ഇമിനാ പടിസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഇമേഹി പദേഹി സുസാനം ഭതം ഹുത്വാ ഗേഹം പടിആഭരിതബ്ബന്തി ഭതപടിയാഭതന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി, യകാരോ പദസന്ധികരോ. പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച പോത്ഥകേസു ‘‘ഗതപടിയാഗത’’ന്തി കണ്ഠജതതിയക്ഖരേന പാഠോ അത്ഥി, സോ അസുന്ദരോ.

കായോ പഠമം, വാചാ ദുതിയം, കായവാചാ തതിയം, ഇദം സന്ധായ ‘‘തതിയേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥേവാതി അന്തരപേയ്യാലേ ഏവ.

അദിന്നന്തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ നകാരിയഭാവഞ്ച തപച്ചയസ്സ കമ്മവാചകഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന ന ദിന്ന’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞേനാ’’തി ഇമിനാ തപച്ചയസ്സ കമ്മവാചകഭാവം ദസ്സേതി, നകാരേന അകാരസ്സ കാരിയം ദസ്സേതി. കേന കാരണേന അവിദിതന്തി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാമീതി ചേതനായ അഭാവേനാ’’തി. അവിദിതന്തി അപാകടം. നടസമജ്ജാദിദാനന്തി നടസമജ്ജാദീനം സബ്ബേസം ദാനം. ഉസഭവിസ്സജ്ജനന്തി ഉസഭസ്സ വിസ്സജ്ജനം. ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം. സബ്ബാസമ്പി പന മനുസ്സാമനുസ്സാനം ഇത്ഥീനം മേഥുനരതിവസേന പുരിസാനം ദാനമ്പി ഗഹേതബ്ബം. ഇത്ഥിദാനന്തി ഏത്ഥാപി യാസം കാസഞ്ചി ഇത്ഥീനം യേസം കേസഞ്ചി പുരിസാനം ദാനം ഗഹേതബ്ബം. പടിഭാനചിത്തകമ്മദാനന്തി മേഥുനസേവനപടിഭാനചിത്തകമ്മദാനം. ലോകസ്സാതി ലോകേന. കഥേതുകമ്യതാതി കഥേതുകാമതാ. ‘‘ന സുപ്പടിവിനോദയാ’’തി ഇമിനാ ദുക്ഖേന പടിവിനോദേതബ്ബാതി ദുപ്പടിവിനോദയാ, പടിവിനോദേതും ന സുകരാതി ദസ്സേതി. ഉപായേനാതി യുത്തിയാ.

ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ അട്ഠാസി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകംസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഏകസ്മിം അംസേതി ഹി അത്ഥോ. ബുദ്ധാരമ്മണന്തി ബുദ്ധഗുണാരമ്മണം. മാരോതി ദേവപുത്തമാരോ, ഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ഗോമയന്തി ഗോമീള്ഹം. ജരഗ്ഗവോതി ജരഗോണോ. താദിസമേവാതി ഗോമയവിപ്പകിരണസഭാവമേവ. വിപ്പകാരന്തി വിസേസപകാരേന കരണം. വങ്കപാദന്തി കുടിലപാദം. പരികസന്തോതി പരിച്ഛേദം കത്വാ വിലേഖന്തോ. വിഗച്ഛപുരിസോതി വികാരം, വിരൂപം വാ ഗതപുരിസോ. ‘‘വിഭച്ഛപുരിസോ’’തിപി പാഠോ, വിസേസേന സോഭണം ഭക്ഖപുരിസോതി അത്ഥോ. അയമേവ പാഠോ അഭിധാനാദീസു (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൦൨ ഗാഥായം) ദിസ്സതി. സമന്താതി കടഅന്ധകാരവിഹാരസ്സ സമന്തതോ. മാരോ സിയാ നു ഖോതി യോജനാ. ന അസക്ഖിം ഇതി ആഹാതി യോജനാ. ദിട്ഠപുബ്ബോതി പുബ്ബേ ദിട്ഠോ. മഹാനുഭാവോതി ദേവിദ്ധിയാ മഹാനുഭാവോ. ഇങ്ഘാതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ, ഉയ്യോജേമീതി അത്ഥോ. അത്തഭാവന്തി തവ അത്തഭാവം. താദിസം രൂപന്തി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തഭാവസദിസം രൂപം. തംസരിക്ഖകന്തി തേന രൂപേന സദിസം. പതിരൂപമേവ സദിസട്ഠേന പതിരൂപകം, ന ഏകംസസദിസം രൂപം കിഞ്ചി സദിസരൂപന്തി അത്ഥോ. സകത്തഭാവന്തി സസ്സ ഏസോ സകോ, സോയേവ അത്തഭാവോ സകത്തഭാവോ, തം. അയന്തി മാരോ. കഥന്തി കേന കാരണേന ഭഗവാ ന സോഭതി നു ഖോ, സോഭതിയേവാതി അത്ഥോ. തദേവ സമത്ഥേതും വുത്തം ‘‘സബ്ബസോ വീതരാഗദോസമോഹോ’’തി. വഞ്ചിതോമ്ഹീതി അഹം വഞ്ചിതോ അമ്ഹി. കിം അത്ഥീതി കിം നാമ അത്ഥി, മമ വഞ്ചനചിത്തം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ദഹരഭിക്ഖു പടിലഭതീതിആദിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

ദഹരഭിക്ഖു അട്ഠാസീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്കാരഛഡ്ഡനിം പച്ഛിന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്കാരം ഛഡ്ഡേതി ഇമായാതി സങ്കാരഛഡ്ഡനീ. തിസ്സദത്തത്ഥേരോ നാമ പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. നാവാതോതി പോതതോ. പഞ്ഹാസഹസ്സന്തി സമഥവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേസു പുച്ഛാസഹസ്സം. പുച്ഛീതി ദഹരം പുച്ഛി. പരിച്ഛിന്ദീതി തസ്മിം ദിവസേ കാതബ്ബവത്തം നിട്ഠപേസീതി അത്ഥോ. യോനകവിസയതോതി യോനകലോകതോ. അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരീതി ചേതിയങ്ഗണം ദിസ്വാ ചിത്തസ്സ പസീദനതോ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരി.

ഏകോ ഭിക്ഖു ഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ദേവതാ പുപ്ഫഹത്ഥാ അട്ഠംസൂതി മനുസ്സവേസം ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. തേന വുത്തം ‘‘കതരഗാമവാസികാത്ഥാ’’തി. തുമ്ഹേ കതരസ്മിം ഗാമേ വസനസീലാ അത്ഥ ഭവഥാതി യോജനാ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ. ഠിതാമ്ഹാതി മയം ഠിതാ അമ്ഹാതി യോജനാ.

അയം കഥാതി അയം വക്ഖമാനകഥാ. കിം അമച്ചപുത്തോ പാസാദികോ നു ഖോതി യോജനാ. നേതി അമച്ചപുത്തഅഭയത്ഥേരേ. ഞാതകാ അഗമംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരമാതാപി പഹിണീതി സമ്ബന്ധോ. പിസദ്ദേന ഞാതകേ അപേക്ഖതി. പഹിണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുത്തോ മേ’’തിആദി. അമച്ചപുത്തോ ആരൂള്ഹോതി സമ്ബന്ധോ. അഭയത്ഥേരോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അമച്ചപുത്തേന. യുഗഗ്ഗാഹന്തി യുഗസ്സ ഗാഹം. ‘‘മഹല്ലകത്ഥേരസ്സ സമ്മട്ഠട്ഠാനേ കചവരം ഛഡ്ഡേത്വാ’’തി വചനം ആവി കരോന്തോ ആഹ ‘‘അതീതത്തഭാവേ കിരാ’’തിആദി. അമച്ചപുത്തോ ഛഡ്ഡേസീതി സമ്ബന്ധോ.

തന്തി സമ്മജ്ജനവത്തം. തത്രാതി ‘‘സത്ഥുസാസനം കതം ഹോതീ’’തിവചനേ. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നിസീദി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവാ പച്ചാഗഞ്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. പാദാനീതി പാദസ്സ അക്കമനട്ഠാനാനി, പാദചേതിയാനീതി അത്ഥോ. ഥേരോ നിസീദീതി സമ്ബന്ധോ. ജണ്ണുകേഹി പതിട്ഠായ ‘‘പാദചേതിയം വന്ദിത്വാ’’തി പാഠസേസോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ. മേ നിസിന്നഭാവം മേ സത്ഥാ അഞ്ഞാസി വതാതി യോജനാ. മേസദ്ദോ ഹി പുബ്ബപരാപേക്ഖോ. ചോദനന്തി ദോസാരോപനം. കാരേസ്സാമീതി ദസബലം കാരേസ്സാമി. ഭഗവാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഗതോസീതി ത്വം ഗതോ അസി, വിചരന്തസ്സ തുയ്ഹം ന പതിരൂപന്തി യോജനാ. തതോതി ചോദനകാലതോ.

ഏത്തകോ വിനിച്ഛയോ ഉപലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ഭാസപരിയന്തന്തി വചനപരിച്ഛേദം. അയന്തി കഥാ. ഏത്തകം വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗയ്ഹൂപഗന്തി ഗഹേതബ്ബഭാവം ഉപഗമനം, ഗണ്ഹിതും ഖമനീയന്തി അത്ഥോ. താനീതി ദ്വേ മൂലാനി. പുന താനീതി സമുദയഭൂതാനി ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി. വത്ഥുന്തി മേഥുനാദിവത്ഥും. ഇതിപീതി പിസദ്ദോ പഠമനയം അപേക്ഖതി. ഏത്ഥ പഠമനയേ മൂലേന സമുദയസ്സ പായതോ അഭേദോ ഹോതി, പച്ഛിമനയേ പന സബ്ബഥാ ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ പച്ഛിമനയോയേവ യുത്തതരോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വൂപസമ്മതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി പദസ്സ സമുച്ഛേദനിരോധം ദസ്സേതി. വുട്ഠാനേനാതി പരിവാസാദിവിനയകമ്മേന.

തേത്തിംസമൂലാനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിവാദാധികരണസ്സ ദ്വാദസ മൂലാനീ’’തിആദി. ഏകം മൂലന്തി സമ്ബന്ധോ. താനീതി തേത്തിംസ മൂലാനി. പരതോതി പരസ്മിം. ‘‘അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ അധികരണാനം സമുട്ഠാനം ദസ്സേതി. ചത്താരി സങ്ഘകിച്ചാനി നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. ഇദന്തി വത്ഥു. സത്തന്നം നിദാനന്തി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം പഞ്ഞത്തിട്ഠാനസങ്ഖാതം നിദാനം. ഏത്ഥാതി ഠാനേ. പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘അനുപഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി വക്ഖമാനത്താ പഠമപഞ്ഞത്തി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘പഠമപഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി. അനുപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ നഉപച്ഛിന്നത്ഥോതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീ’’തി. പച്ഛാത്ഥോപി യുജ്ജതേവ പഠമപഞ്ഞത്തിതോ പച്ഛാ പഞ്ഞത്തത്താ. അനുസന്ധിവചനപഥന്തി ഏത്ഥ അനുസന്ധീനം വസേന വചനപഥന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കഥാനുസന്ധിവിനിച്ഛയാനുസന്ധിവസേന വത്ഥു’’ന്തി. ഞത്തികിച്ചന്തി ഞത്തിയാ കിച്ചം. ഇമിനാ ഞത്തിയാതി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനം. കരധാതുസമ്ബന്ധേ കരണവചനമ്പി യുജ്ജതേവ. കരണന്തി ഏത്ഥ ച യുപച്ചയസ്സ കമ്മത്ഥഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ന കേവലം ഞത്തികമ്മേ ഏവ ഞത്തികിച്ചം ന ജാനാതി, അഥ ഖോ ഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേസുപി ന ജാനാതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേസൂ’’തിആദി. പുബ്ബേ ഠപേതബ്ബാതി ഞത്തി നാമ കമ്മവാചായ പുബ്ബേ ഠപേതബ്ബാതി ന ജാനാതി. ഇമിനാ നപുബ്ബകുസലഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘പച്ഛാ’’തി ഇമിനാ നഅപരകുസലഭാവം ദസ്സേതി. പിസദ്ദേന പഠമനയം അപേക്ഖതി. ‘‘കാലം ന ജാനാതീ’’തി ഇമിനാ അകാലഞ്ഞൂതി പദസ്സ വിഗ്ഗഹവാക്യം ദസ്സേതി. കാലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനജ്ഝിട്ഠോ’’തിആദി.

‘‘ധുതങ്ഗേ ആനിസംസം അജാനിത്വാ’’തി ഇമിനാ മന്ദമോമൂഹാനം ഫലം ദസ്സേതി. പാപിച്ഛോതി ഏത്ഥ പാപിച്ഛോ നാമ പച്ചയലാഭസ്സ പത്ഥനാതി ആഹ ‘‘പച്ചയലാഭം പത്ഥയമാനോ’’തി. കായവിവേകോ ച ചിത്തവിവേകോ ച ഉപധിവിവേകോ ച കായചിത്തഉപധിവിവേകം, സമാഹാരദ്വന്ദോ, പുബ്ബപദേസു ഉത്തരപദലോപോ. ഏതസ്സാതി ആരഞ്ഞികസ്സ. ഇമിനാ ഇമായ അത്ഥോ ഇദമത്ഥോ, സോ ഏതസ്സത്ഥീതി ഇദമത്ഥീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അപ്പിച്ഛഞ്ഞേവാതിആദീസു ഏവസദ്ദാനം ഛഡ്ഡേതബ്ബത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി ലോകാമിസ’’ന്തി.

നവവിധന്തി ദിവസവസേന തിവിധം, തഥാ കത്തബ്ബാകാരവസേന, തഥാ കാരകവസേനാതി നവവിധം ഉപോസഥം.

കായദുച്ചരിതാദി യസ്മാ ന പസാദം സംവത്തേതി, ന പസാദായ വാ സംവത്തതി, തസ്മാ അപാസാദികന്തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അപാസാദികന്തി കായദുച്ചരിതാദി അകുസല’’ന്തി. വേലം അതിക്കമ്മാതി ഭോജനാദികാലം അതിക്കമിത്വാ. ഇമിനാ അതിവേലന്തി ഏത്ഥ അതിസദ്ദസ്സ അതിക്കമനത്ഥഞ്ച ‘‘അതിവേല’’ന്തി പദസ്സ ‘‘വിഹരതോ’’തി പദേ കിരിയവിസേസനഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. അപ്പം കാലന്തി യോജനാ. അവതരണം ഓതാരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓതരണ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ചകേസു.

ഇതി പഞ്ചകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ഛക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൬. ഛക്കേസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഇതീതി ഏവം. ഇമാ ഛ സാമീചിയോതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഛസു ആകാരേസു. സതിസമ്മോസേനാതി സതിയാ വിപ്പവാസേന.

തത്ഥാതി ചുദ്ദസസു പരമേസു. തതോതി ഛക്കതോ. ഏകം അപനേത്വാതി യംകിഞ്ചി ഏകം അപനേത്വാ. സേസേസൂതി ഛഹി പരമേഹി സേസേസു അട്ഠസു പരമേസു. അഞ്ഞാനിപി ഛക്കാനീതി പഠമഛക്കതോ അഞ്ഞാനിപി അട്ഠ ഛക്കാനി.

ഛ ആപത്തിയോതി തീണി ഛക്കാനീതി ‘‘ഛ ആപത്തിയോ’’തി വുത്താനി തീണി ഛക്കാനീതി യോജനാ. വുത്തദ്വയം ഏകം കത്വാ. ന്ഹാനേതി ന്ഹാനസിക്ഖാപദേ. ഛക്കദ്വയന്തി ആദായസമാദായവസേന ഛക്കദ്വയം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഛക്കേസു.

ഇതി ഛക്കവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ സത്തകവാരവണ്ണനാ

൩൨൭. സത്തകേസു ഛസു സാമീചീസു പക്ഖിപിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥേവാതി സമഥക്ഖന്ധകേ ഏവ.

ചമ്പേയ്യകേതി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ. ‘‘അസദ്ധമ്മാ’’തി പദസ്സ ഭേദനിസ്സിതതുല്യനിസ്സിതസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസതം ധമ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അസതം ധമ്മാ’’തി ഇമിനാ ഭേദനിസ്സിതസമാസം ദസ്സേതി, ‘‘അസന്തോ വാ ധമ്മാ’’തി ഇമിനാ തുല്യനിസ്സിതസമാസം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സത്തകേസു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സത്തകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ അട്ഠകവാരവണ്ണനാ

൩൨൮. അട്ഠകേസു അട്ഠാനിസംസാദീനം ദേസനാകാരദേസനട്ഠാനാനി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന മയ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ന മയം…പേ… കരിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ ദേസനാകാരം ദസ്സേതി, ‘‘കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ’’തി ഇമിനാ ദേസനട്ഠാനം ദസ്സേതി. തമ്പീതി ദുതിയഅട്ഠകമ്പി.

തേരസകേ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. കുലാനി ദൂസേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ദൂസേതീ’’തി കിരിയാപദസ്സ കരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുപ്ഫേന വാ’’തിആദി. ഇമേഹി അട്ഠഹി ദൂസേതീതി യോജനാ. ‘‘ലാഭേനാ’’തിആദിനാ ‘‘അട്ഠഹി അസദ്ധമ്മേഹീ’’തി ഏത്ഥ അസദ്ധമ്മസരൂപം ദസ്സേതി. സാരാഗോതി സംരാഗോ, ഭുസം രജ്ജനന്തി അത്ഥോ. പടിവിരോധോതി ദോസോ. സോ ഹി യസ്മാ അലാഭാദീസു പടിവിരുജ്ഝതി, തസ്മാ പടിവിരോധോതി വുച്ചതി. പാളിയന്തി വിനയപാളിയം.

പാണന്തിആദികാ ദ്വേ ഗാഥായോ ദ്വാദസക്ഖരേന ബന്ധിതാ. പഠമഗാഥായ തതിയപാദേ ചരിയസദ്ദേന യുത്തത്താ ഏകക്ഖരോ അധികോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – പാണം ന ഹനേ ന ഘാതേയ്യ, ആദിന്നഞ്ച ന ആദിയേ ന ഗണ്ഹേയ്യ, മുസാ വിതഥവചനം ന ഭാസേ ന കഥേയ്യ, മജ്ജപോ മജ്ജപാനം ന ച സിയാ, അബ്രഹ്മചരിയാ മേഥുനാ വിരമേയ്യ, രത്തിം വികാലഭോജനം ന ഭുഞ്ജേയ്യ.

മാലം ന ധാരേ ന ധാരേയ്യ, ഗന്ധഞ്ച ന ആചരേ, സന്ഥതേ മഞ്ചേ ച ഛമായഞ്ച സയേഥ. ഏതഞ്ഹി ഉപോസഥം അട്ഠങ്ഗികം ഉപോസഥം ഇതി ദുക്ഖന്തഗുനാ ബുദ്ധേന പകാസിതന്തി ആഹു പണ്ഡിതാതി.

സങ്ഘഭേദകേതി സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ. താസംയേവാതി ഭിക്ഖുനീനമേവ. ‘‘ഉപാസികാ അട്ഠ വരാനി യാചതീ’’തി ഏവം സാമഞ്ഞവചനസ്സാപി അത്ഥപകരണാദിനാ വിസേസവിസയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസാഖാ’’തി. സാ ഹി വിവിധാ പുത്തനത്തുസങ്ഖാതാ സാഖാ ഏതിസ്സാത്ഥീതി വിസാഖാതി വുച്ചതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു അട്ഠകേസു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി അട്ഠകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ നവകവാരവണ്ണനാ

൩൨൯. നവകേസു അചരീതിആദീനീതി ആദിസദ്ദേന ‘‘ചരതി, ചരിസ്സതീ’’തിആദീനി (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അട്ഠ. നി. ൯.൨൯-൩൦) സങ്ഗണ്ഹാതി. തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ഏത്ഥ തന്തി അനത്ഥചരണം, കോപകരണം വാ. കുതോതി കേന കാരണേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം അനത്ഥചരകപുഗ്ഗലേ. ലബ്ഭാതി ലദ്ധാ, സക്കാ ലദ്ധും ന ലബ്ഭാ ഏവാതി അത്ഥോ. നവന്നം വാ ഭിക്ഖൂനം കാരണാതി യോജനാ. തണ്ഹന്തി ദ്വീസു ഏസനതണ്ഹാഏസിതതണ്ഹാസു ഏസനതണ്ഹം. പടിച്ചാതി ആരബ്ഭ. പരിയേസനാതി പുനപ്പുനം ഏസനാ. ലാഭോതി രൂപാദിആരമ്മണലാഭോ. വിനിച്ഛയോതി ഞാണതണ്ഹാദിട്ഠിവിതക്കവസേന ചതുബ്ബിധോ വിനിച്ഛയോ. ചതുബ്ബിധോ ഹി ധമ്മോ ‘‘ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ വിനിച്ഛിനതി അനേനാതി വിനിച്ഛയോതി വുച്ചതി. ഛന്ദരാഗോതി ബലവരാഗോ. അജ്ഝോസാനന്തി ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനം, പരിഗ്ഗഹോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം. മച്ഛരിയന്തി പരേസം സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനതാ. ആരക്ഖാതി ദ്വാരപിദഹനമഞ്ജൂസഗോപനാദിവസേന ആഭുസോ രക്ഖനം. ആരക്ഖാധികരണന്തി ആരക്ഖകാരണാ, ഹേത്വത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. ദണ്ഡാദാനാദീസു പരനിസേധനത്ഥം ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. തഥാ ഏകതോധാരാദിനോ സത്ഥസ്സ ആദാനം സത്ഥാദാനം. കലഹോതി കായകലഹോപി വാചാകലഹോപി. വിഗ്ഗഹോതി വിരുദ്ധവസേന ഗഹണം. വിവാദോതി വിരുദ്ധവസേന വദനം. ‘‘തുവം തുവ’’ന്തി അനാദരവസേന വദനം തുവംതുവം വാദോ, പേസുഞ്ഞവസേന വദനം പേസുഞ്ഞവാദോ, മുസാവസേന വദനം മുസാവാദോ, ദണ്ഡാദാനഞ്ച സത്ഥാദാനഞ്ച കലഹോ ച വിഗ്ഗഹോ ച വിവാദോ ച തുവംതുവംവാദോ ച പേസുഞ്ഞവാദോ ച മുസാവാദോ ച ദണ്ഡാദാന…പേ… മുസാവാദാ. മുസാവാദാതി ഏത്ഥ വാദസദ്ദോ ‘‘തുവം തുവ’’ന്തി ച ‘‘പേസുഞ്ഞ’’ന്തി ച ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ. ‘‘അഹം സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി പവത്തമാനാദയോതി യോജനാ. അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ന വികപ്പേതബ്ബാനീതി അധിട്ഠാനവികപ്പനം ഏകതോ ന കാതബ്ബം, അധിട്ഠിതേ ന വികപ്പേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. പരിണതം ലാഭം പരിണാമേതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഏതേസംയേവ ദാനാനന്തി ഏതേസംയേവ അധമ്മികാനം ദാനാനം. സങ്ഘസ്സ നിന്നന്തി സങ്ഘസ്സ നതം, നാമിതം വാ ലാഭന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘസ്സ നമതി, നാമിയതീതി വാ നിന്നം. തേസംയേവാതി തേസംയേവ തിണ്ണം ധമ്മികദാനാനം. തയോ തയോ ദാനപടിഗ്ഗഹപരിഭോഗേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ നവകോ ഗഹേതബ്ബോ. തത്ഥേവാതി സമഥക്ഖന്ധകേ ഏവ. ഓവാദവഗ്ഗസ്സാതി ഭിക്ഖുനോവാദവഗ്ഗസ്സ. തത്ഥേവാതി ഓവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഏവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു നവകേസു.

ഇതി നവകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൦. ദസകേസു അട്ഠാനേ വാ പനാതി അകാരണേ വാ പന. തത്ഥാതി നവകേസു. ‘‘നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിവസേനാ’’തി ആദിസദ്ദേന ‘‘നത്ഥി യിട്ഠം നത്ഥി ഹുത’’ന്തിആദയോ (ധ. സ. ൧൨൨൧; മ. നി. ൯൪.൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬; സം. നി. ൩.൨൧൦; അ. നി. ൧൦.൧൭൬) നവ നത്ഥികാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി ആദിവസേനാ’’തിആദിസദ്ദേന (ദീ. നി. ൧.൩൧; മ. നി. ൧.൨൬൯) ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തിആദയോ (മ. നി. ൧.൨൬൯) നവ അന്തഗ്ഗാഹികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വിപരീതാ സമ്മത്താതി ദസഹി മിച്ഛത്തേഹി വിപരീതാ ദസ സമ്മത്താ സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി സമ്മാഞാണം സമ്മാവിമുത്തീതി.

ദസ ആദീനവാ നിദ്ദിട്ഠാതി സമ്ബന്ധോ. ഉന്ദൂരക്ഖായിതന്തി മൂസികേന ഖാദിതം. ഏത്ഥ ഹി ഖേധാതു ഖാദനത്ഥോ ഹോതി. അഗ്ഗിദഡ്ഢന്തി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം. ഏതേസൂതി ഏതേസു ദസസു പംസുകൂലേസു. ഉദകസാടികം വാ സംകച്ചികം വാതി ഭിക്ഖുനീനം ഉദകസാടികം വാ സംകച്ചികം വാ. ഏത്ഥ വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ.

പണ്ണസന്ഥാരോ തിണസന്ഥാരേന സങ്ഗഹിതോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ദസകേസു.

ഇതി ദസകവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഏകുത്തരികനയോ ഏകാദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൧. ഏകാദസകേസു തിണപാദുകാതി മുഞ്ജപബ്ബജേഹി അവസേസാ തിണമയപാദുകാ. കട്ഠപാദുകസങ്ഗഹമേവാതി കട്ഠപാദുകേ സങ്ഗഹം ഏവ. തമ്ബലോഹമയേന വാ ദാരുമയേന വാതി വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ. ‘‘നസി അനിമിത്താ’’തിആദയോ ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൨൩) നിദ്ദിട്ഠാ. തേ സബ്ബേതി സബ്ബേ തേ ഗണ്ഠികവിധാ. നഗ്ഗേനാതി അചേലകേന. തേ സബ്ബേതി സബ്ബേ തേ അവന്ദിയപുഗ്ഗലാ. പുബ്ബേതി ദസകേ. കമ്മവഗ്ഗേതി അവസാനേ കമ്മവഗ്ഗേ.

സോ ഭിക്ഖു യം ന നിഗച്ഛേയ്യ, ഏതം ന നിഗതം അട്ഠാനം അനവകാസോതി യോജനാ. ഏവഞ്ഹി സതി യംസദ്ദോ കിരിയാപരാമസനോ ഹോതി, അഥ വാ യം യേന കാരണേന ന നിഗച്ഛേയ്യ, ഏതം കാരണം അട്ഠാനന്തി യോജനാ. അനധിഗതം സമാധിന്തി യോജനാ. സദ്ധമ്മാസ്സാതി സദ്ധമ്മാ അസ്സ. അസ്സ അക്കോസകപരിഭാസകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സദ്ധമ്മാ ന വോദായന്തി ന പരിയോദപേന്തീതി അത്ഥോ. രോഗാതങ്കന്തി രോഗസങ്ഖാതം ആതങ്കം. നിരയം ഉപപജ്ജതീതി നിരയമ്ഹി ഉപപജ്ജതി. ‘‘ഉപപജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ ഉപഇതി കമ്മപ്പവചനീയഉപസഗ്ഗേന യുത്തത്താ ‘‘നിരയ’’ന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അങ്ഗുത്തരപാളിയം (അ. നി. ൧൧.൬).

ആസേവിതായാതി ഏത്ഥ ആത്യൂപസഗ്ഗോ ആദികമ്മത്ഥോതി ആഹ ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ സേവിതായാ’’തി. ‘‘നിപ്ഫാദിതായാ’’തിഇമിനാ ഭാവിതായാതി ഏത്ഥ ഭൂസദ്ദോ സത്തത്ഥോതി ദസ്സേതി, ‘‘വഡ്ഢിതായാ’’തി ഇമിനാ വഡ്ഢനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ബഹുലീകതായാതി ഏത്ഥ ബഹുലം നാമ അത്ഥതോ പുനപ്പുനന്തി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം കതായാ’’തി. സുയുത്തയാനസദിസായാതി സുട്ഠു യുത്തേന യാനേന സദിസായ. ഇമിനാ യാനീകതായാതി ഏത്ഥ ന യംകിഞ്ചി യാനം വിയ കതം ഹോതി, അഥ ഖോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ആരോഹനീയത്താ സുയുത്തയാനം വിയ കതം ഹോതീതി ദസ്സേതി. യഥാ കരിയമാനേ പതിട്ഠാ ഹോതീതി യോജനാ. വത്ഥുകതായാതി ഏത്ഥ വത്ഥുസദ്ദോ പതിട്ഠത്ഥോതി ദസ്സേതി. വസതി പതിട്ഠഹതി ഏത്ഥാതി വത്ഥൂതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അനുട്ഠിതായാതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ നഉപച്ഛിന്നത്ഥോ, ഠാധാതു ഉപ്പജ്ജനത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനു അനു പവത്തിതായാ’’തി. ‘‘സമന്തതോ’’തി ഇമിനാ പരിചിതായാതി ഏത്ഥ പരിസദ്ദോ സമന്തത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘അഭിവഡ്ഢിതായാ’’തി ഇമിനാ ചിധാതു വഡ്ഢനത്ഥോതി ദസ്സേതി. സമാരദ്ധായാതി പരിപുണ്ണം ആരാധിതായ. രാധധാതു ഹി സാധനത്ഥോ ഹോതി. ‘‘വസീഭാവം ഉപനീതായാ’’തി ഇമിനാ തദത്ഥം അധിപ്പായേന ദസ്സേതി. ‘‘ന പാപകം സുപിനം പസ്സതീ’’തി വചനസ്സ അത്ഥാപത്തിനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭദ്രകം പനാ’’തിആദി. വുദ്ധികാരണഭൂതന്തി വുദ്ധിയാ കാരണഭൂതം സുപിനന്തി സമ്ബന്ധോ. ദേവതാ രക്ഖന്തീതി ഏത്ഥ സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ആരക്ഖദേവതായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ആരക്ഖദേവതാ’’തി. ആരക്ഖദേവതാ നാമ ഭുമ്മദേവാദയോ. ഖിപ്പന്തി ഭാവനപുംസകം. ഇമിനാ തുവടം ചിത്തന്തി ഏത്ഥ തുവടസദ്ദോ ഖിപ്പപരിയായോതി ദസ്സേതി. ഉത്തരിമപ്പടിവിജ്ഝന്തോതി ഏത്ഥ ‘‘ഉത്തരി’’ന്തി പദസ്സ അവധിപേക്ഖത്താ തസ്സ അവധി ച ഉത്തരിസദ്ദസ്സ ഇധ അരഹത്തവാചകഭാവഞ്ച വിധധാതുയാ സച്ഛികരണത്ഥഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മേത്താഝാനതോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘മേത്താഝാനതോ’’തി ഇമിനാ അവധിം ദസ്സേതി, ‘‘അരഹത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഉത്തരി’’ന്തി പദസ്സ സരൂപത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘അസച്ഛികരോന്തോ’’തി ഇമിനാ വിധധാതുയാ സച്ഛികരണത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഏകാദസകേസു.

ഇതി ഏകാദസകവാരവണ്ണനാപരിയോസാനായ

ഏകുത്തരികവണ്ണനായ

യോജനാ സമത്താ.