സേദമോചികഗാഥാ

(൧) അവിപ്പവാസപഞ്ഹാവണ്ണനാ

൪൭൯. സേദമോചികഗാഥാസൂതി അധിപ്പായത്ഥസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ തം ചിന്തേന്താനം വിനയധരാനം കായേ സേദം മോചേതീതി സേദമോചികാ, സായേവ ഗാഥാ സേദമോചികഗാഥാ, താസു. ‘‘അകപ്പിയസമ്ഭോഗോ ന ലബ്ഭതീ’’തി ഇമിനാ കപ്പിയസമ്ഭോഗോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. കപ്പിയസമ്ഭോഗം ദസ്സേതും ‘‘നഹാപനഭോജനാദീ’’തി വുത്തം. അനാപത്തീതി മാതുഭിക്ഖുനിയാ അനാപത്തി. ഏസാ പഞ്ഹാതി ഏത്ഥ പഞ്ഹസദ്ദോ സഭാവതിലിങ്ഗോതി സദ്ദസത്ഥേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൬ ഹകാരന്തധാതു; അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൧൫ ഗാഥായം) വുത്തോ, ഇധ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തോ. ‘‘പണ്ഡിതേഹീ’’തി ഇമിനാ കുസലസ്സ കാരണം ദസ്സേതി, പണ്ഡിതത്താ കുസലോതി അധിപ്പായോ. അസ്സാതി പഞ്ഹായ. ഏതന്തി വിസ്സജ്ജനം. അസ്സാതി ഗാഥായ.

ഏകാദസ വിവജ്ജിയാതി അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ, ഏകാദസ വിവജ്ജിയേതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘യേ’’തിആദി. തേപീതി പിസദ്ദോ ഗാഥായം ലുത്തനിദ്ദിട്ഠഗമ്യമാനഭാവം ദസ്സേതി.

അയന്തി ന്ഹാപിതപുബ്ബകോ ഭിക്ഖു. നിമ്മിതബുദ്ധന്തി ബുദ്ധേന നിമ്മിതം ബുദ്ധരൂപം.

വിവജ്ജിയാതി ഏത്ഥ യകാരോ ത്വാപച്ചയസ്സ കാരിയോതി ആഹ ‘‘വിവജ്ജേത്വാ’’തി. അസീസകം യം തം കബന്ധം അത്ഥീതി യോജനാ. അസീസകത്താ കേന സരീരേന ജീവിതം ബന്ധതീതി കബന്ധോ. യസ്സാതി കബന്ധസ്സ.

ഹീതി സച്ചം. തേതി അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ.

വാചാതി ഏത്ഥ യകാരലോപോതി ആഹ ‘‘വാചായാ’’തി. ഇതി മേതി ഏവം മമ. ഏവം വദമാനേ മമ വചനന്തി യോജനാ. അഥവാ ഇതിമേതി ഏവം ഇമേ, ഏവം വദമാനേ ഇമേ ജനാതി യോജനാ. സദ്ദമ്പീതി ഇമിനാ ഗിരസദ്ദോ സദ്ദപരിയായോതി ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. തുണ്ഹീഭൂതസ്സ നിസിന്നസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ. യദി മനോദ്വാരേ ആപത്തി നാമ നത്ഥി, ഏവം സതി കസ്മാ ആപജ്ജേയ്യ വാചസികന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. തേനാതി തസ്മാ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ.

സാതി ഭിക്ഖുനീ, ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തപ്പകാരന്തി ‘‘ഗാമന്തരപരിയാപന്ന’’ന്തി വുത്തപ്പകാരം.

താസൂതി ദ്വീസു ഭിക്ഖുനീസു.

ചതുരോ ജനാതി ഏത്ഥ ചതുന്നം ജനാനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആചരിയോ ച തയോ ച അന്തേവാസികാ’’തി. സാഹത്ഥികാതി സഹത്ഥാ അവഹരിതാ. ആണത്തിയാപീതി ആണത്തേന അവഹരിതാപി. ഇതരേസന്തി അന്തേവാസികാനം, ഏകേകോ മാസകോതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി പരിവാരേ സേദമോചികഗാഥായം.

(൨) പാരാജികാദിപഞ്ഹാവണ്ണനാ

൪൮൦. സന്ഥതപേയ്യാലഞ്ചാതി പഠമപാരാജികവിഭങ്ഗേ (പാരാ. ൬൫) വുത്തം സന്ഥതപേയ്യാലഞ്ച.

ലിങ്ഗപരിവത്തം സന്ധായാതി സതി ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ പടിഗ്ഗഹണസ്സ വിജഹനം സന്ധായ വുത്തം.

യോതി ഭിക്ഖു, പരിണാമേതീതി സമ്ബന്ധോ. അത്തനോ അത്ഥായാതി യോജനാ.

അസ്സാതി ഗാഥായ. കാകഉഹദന്തി കാകേഹി കരീസുസ്സഗ്ഗം. കദ്ദമമക്ഖിതന്തി കദ്ദമേന മക്ഖിതം. കായഗതാനേവ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

ഹീതി വിത്ഥാരോ. അനരിയം തം ഇത്ഥിം വാ തം പുരിസം വാ ഹനേയ്യാതി യോജനാ. ലിങ്ഗപരിവത്തേന ഹേതുഭൂതേന ഇത്ഥിഭൂതം, പുരിസഭൂതഞ്ചാതി സമ്ബന്ധോ. ഇത്ഥിഭൂതന്തി ച ഇത്ഥീ ഹുത്വാ ഭൂതം, ഇത്ഥിഭാവം വാ പത്തം.

മിഗസിങ്ഗതാപസസീഹകുമാരാദീനം തിരച്ഛാനഗതമാതാപിതരോ വിയാതി യോജനാ. മിഗസിങ്ഗതാപസോതി മിഗസിങ്ഗനാമകോ (ജാ. അട്ഠ. ൫.൧൭.൯൬ ആദയോ) താപസോ. സീഹകുമാരോതി സീഹബാഹുകുമാരോ. ആദിസദ്ദേന ഭൂരിദത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

കുരുന്ദിയം ആഗതന്തി സമ്ബന്ധോ.

‘‘സച്ചം ഭണന്തോതി ഗാഥായാ’’തി പദം ‘‘സച്ചം ഭാസതോ ലഹുകാപത്തി ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘സച്ചം ഭണന്തോ’’തി ഗാഥായ ഇതി അത്ഥോതി യോജനാ.

(൩) പാചിത്തിയാദിപഞ്ഹാവണ്ണനാ

൪൮൧. സലാകം ദേന്തസ്സ അസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഛേജ്ജം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘പാരാജികം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ഹോതിഛേജ്ജന്തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി.

സുപ്പതിട്ഠിതനിഗ്രോധസദിസം രുക്ഖമൂലം, തമേവ വാ ഗഹേതബ്ബം.

തിസ്സിത്ഥിയോതി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, പച്ചത്തവചനം വാതി ആഹ ‘‘താസുപീ’’തി. ‘‘യം തം മേഥുനം നാമ ത’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘മേഥുനം യം ത’’ന്തി പദാനം സമാനാധികരണഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ന സേവതീ’’തി ഇമിനാ ന സേവേതി ഏത്ഥ തികാരസ്സ ഏകാരാദേസഭാവം (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൧.൭൬ പുത്തോ വാ പിതരം യാചേ വിയ) ദസ്സേതി. തയോ പുരിസേതി ഏത്ഥ ‘‘ഉപഗന്ത്വാ’’തി പദം അജ്ഝാഹരിത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ‘‘തയോ പുരിസേപി ഉപഗന്ത്വാ’’തി. ഇമിനാ തയോ പുരിസേതി ഏത്ഥ ഉപയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സേതി. പുരിമനയം ഗഹേത്വാ ഏത്ഥാപി ‘‘തീസു പുരിസേസൂ’’തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ഇമം നയം ഗഹേത്വാ പുരിമപദേപി തിസ്സിത്ഥിയോ ഉപഗന്ത്വാതി ഉപയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. തസ്മാ തേ ദ്വേ നയാ അഞ്ഞമഞ്ഞോപദേസദായകനയാ നാമാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനസങ്ഖാതേ’’തി ഇമിനാ അനരിയസദ്ദേന ഉഭതോബ്യഞ്ജനോവ ഇധ ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘നാചരതീ’’തി ഇമിനാ ന ചാചരേതി ഏത്ഥാപി തിസദ്ദസ്സ ഏകാരാദേസഭാവമേവ ദസ്സേതി. മേഥുനധമ്മസ്സ പുബ്ബഭാഗം കായസംസഗ്ഗം ആപജ്ജിതും വായമന്തിയാ തസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാതി യോജനാ.

അസ്സാതി ഗാഥായ, തിത്ഥിയോ ആരാധകോ ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി തിത്ഥിയവത്തേ ഏവ. അസ്സാതി തിത്ഥിയസ്സ. തമേവാതി തിത്ഥിയവത്തമേവ.

സങ്ഘാദിസേസന്തിആദിഗാഥാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി അജ്ഝോഹരണം.

ആകാസഗതം സാമണേരന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘേനപീതി പിസദ്ദോ ന കമ്മാരഹേനേവാതി ദസ്സേതി. ‘‘ന കാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഘോപി കമ്മാരഹോപി ഭൂമിഗതോവ വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

അസ്സാതി ഗാഥായ വിനിച്ഛയോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ന ദേതി, ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി കിരിയാപദാനം കത്താരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നാപി ഉയ്യോജികാ’’തിആദി. തസ്സാതി അവസ്സുതപുരിസസ്സ. ‘‘കാരണേനാ’’തി ഇമിനാ തേനാതി പദസ്സ കാരണത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവസദ്ദോ പന സമ്ഭവവസേന യോജിതോ, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി അത്ഥോ, അവസ്സുതസ്സ പുരിസസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഗഹണേതി ഉയ്യോജിതായ ഗഹണേ. തഞ്ച പരിഭോഗപച്ചയാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം, പരിഭോഗസ്സ ച സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഞ്ച പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ആപത്തി’’ന്തി ഇമിനാ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘തസ്സാ ഉയ്യോജിതായാ’’തി ഇമിനാ പരിഭോഗസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി. തസ്സാതി ഉയ്യോജിതായ.

സത്തരസകേസു സങ്ഘാദിസേസേസൂതി സമ്ബന്ധോ. വജ്ജം ന ഫുസതീതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞം നവം ആപത്തി’’ന്തി.

ഇതി സേദമോചികഗാഥാവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.