പഞ്ചവഗ്ഗോ

കമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൮൨. കമ്മവഗ്ഗേ ‘‘ഗണനപരിച്ഛേദവചന’’ന്തി ഇമിനാ ന പമാണവചനന്തി ദസ്സേതി. ഇമിനാ കമ്മാനം തതോ ഊനാതിരേകഭാവം നിവാരേതി. ഗണിയതേ ഗണനം, പരിച്ഛിജ്ജതി അനേനാതി പരിച്ഛേദോ, ഗണനസ്സ പരിച്ഛേദോ ഗണനപരിച്ഛേദോ. അഥ വാ ഗണിയതി അനേനാതി ഗണനം, തമേവ പരിച്ഛേദോ ഗണനപരിച്ഛേദോ, സോയേവ വചനം ഗണനപരിച്ഛേദവചനം. അപലോകനകമ്മം നാമാതി കത്തബ്ബം കമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ’’തി വുത്തേന ഏവ നയേന.

തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു, ഞത്തിദുതിയകമ്മം പന അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി ദ്വീസു കമ്മേസു. അവസേസാതി ഛഹി കമ്മേഹി അവസേസാ. യദി പരിവത്തേത്വാ കതം ദള്ഹീകമ്മം ന ഹോതി, ഏവം സതി ദള്ഹീകമ്മത്ഥായ കിന്തി കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അക്ഖരപരിഹീനം വാ പദപരിഹീനം വാ’’തി ഇദം അക്ഖരപദാനം ഗളിതം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ദുരുത്തപദം വാ’’തി ഇദം സിഥിലധനിതാദിഅപരിപുണ്ണം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ‘‘ദുരുത്തക്ഖരം വാ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ഇദന്തി പുനപ്പുനം വചനം. കമ്മം ഹുത്വാതി സുകമ്മം ഹുത്വാ.

൪൮൩. സമ്മുഖാകരണീയഅസമ്മുഖാകരണീയേസു അസമ്മുഖാകരണീയാനി അപ്പകത്താ പഠമം ദസ്സേത്വാ സേസാനം സമ്മുഖാകരണീയഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു, അസമ്മുഖാകരണീയം നാമ അട്ഠവിധം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു ഖന്ധകേസു. ‘‘സുകതം ഹോതീ’’തി വചനസാമത്ഥിയതോ സമ്മുഖാകതമ്പി സുകതം ഹോതീതി അത്ഥോപി ഗഹേതബ്ബോ.

സേസാനീതി അട്ഠകമ്മേഹി സേസാനി. ഏതാനീതി കമ്മാനി. വത്ഥുവിപന്നാനീതി വത്ഥുനാ വിപന്നാനി.

തേസമ്പീതി പടിപുച്ഛാകരണീയാനമ്പി. ഏത്ഥാതി ‘‘പടിപുച്ഛാകരണീയ’’ന്തി പദേ. ‘‘പുച്ഛിത്വാ’’തി ഇമിനാ പടിപുച്ഛാതി പദസ്സ ത്വാപച്ചയന്തഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ കരണീയന്തി ഏത്ഥ അനീയസദ്ദസ്സ കമ്മത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. യഥാദിന്നായാഹി ചുദിതകേന യഥാദിന്നായ. വിപ്പലപന്തസ്സാതി വികാരേന യം വാ തം വാ വചനം പലപന്തസ്സ ചുദിതകസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സാ’’തിആദീസു.

അനുപോസഥദിവസേതി ഉപോസഥദിവസതോ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപോസഥദിവസോ നാമാ’’തിആദി. കത്തികമാസന്തി പച്ഛിമകത്തികമാസം. തസ്സ പവാരണമാസത്താ ‘‘ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. സാമഗ്ഗിദിവസോ ച യഥാവുത്താ ചാതുദ്ദസപന്നരസാ ച ഉപോസഥദിവസോ നാമാതി യോജനാ. യത്രഹീതി യസ്മിം പന വിഹാരേ, ഠപേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരാതി ചാതുദ്ദസീപന്നരസീനം മജ്ഝേ.

പച്ചുക്കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതദിവസോതി പച്ഛാ ഉപരി കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതം കത്തികകാളപക്ഖചാതുദ്ദസിം വാ പഞ്ചദസിം വാ സന്ധായ വുത്തം. ഇധാപീതി അപവാരണായ പവാരണട്ഠാനേപി. പാളിയമാഗതനയതോ അഞ്ഞമ്പി നയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. അന്തിമവത്ഥുന്തി പാരാജികവത്ഥും. യസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ. ഇമിനാ കമ്മാരഹോ പുഗ്ഗലോ വത്ഥു നാമാതി ദസ്സേതി.

൪൮൪. ദബ്ബസ്സ അഗ്ഗണ്ഹനം വത്ഥുഅപരാമസനം നാമ ന ഹോതി, അഥ ഖോ നാമസ്സ അഗ്ഗണ്ഹനമേവാതി ആഹ ‘‘തസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതീ’’തി. അപരാമസനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുണാതു മേ’’തിആദി.

പുഗ്ഗലം ന പരാമസതീതി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോ നാമ ഉപജ്ഝായോതി ആഹ ‘‘യോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഉപജ്ഝായോ’’തി. തന്തി ഉപജ്ഝായം.

സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബഥാ സബ്ബം, നിപാതസമുദായോയം, സബ്ബേന വാ ആകാരേന സബ്ബം ഞത്തിന്തി യോജനാ.

ഞത്തികമ്മേ പഠമം കമ്മം കത്വാ പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനമ്പി പച്ഛാ ഞത്തിം ഠപേതിയേവ നാമ. ഇതി ഇമേഹീതിആദി നിഗമനം.

൪൮൫. ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി അതിദിസിത്വാപി ഞത്തികമ്മവാചാനം അസദിസത്താ അപരാമസനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ നേസന്തി വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലാനം, പഠമാനുസ്സാവനേ വാ ദുതിയതതിയാനുസ്സാവനാസു വാ വത്തബ്ബേ വദന്തോതി സമ്ബന്ധോ.

സാവനം ഹാപേതീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ ലോപോതി ആഹ ‘‘അനുസ്സാവനം ന കരോതീ’’തി. ‘‘സാവനം ഹാപേതീ’’തി ഏത്ഥ ന കേവലം സബ്ബേന സബ്ബം അനുസ്സാവനം അകരോന്തോയേവ സാവനം ഹാപേതി നാമ, അഥ ഖോ അനുസ്സാവനായ ദുരുത്തഛഡ്ഡനമ്പി ഹാപേതിയേവ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോപീ’’തിആദി. ‘‘സകിമേവ വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ’’തി ഇമിനാ തിക്ഖത്തും അപരിപൂരേന്തോയേവ സാവനം ഹാപേതി നാമാതി ദസ്സേതി. ഇമസ്സ വചനസ്സ സാമത്ഥിയതോ ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ഏകക്ഖത്തുതോ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ തിക്ഖത്തുതോ അതിരേകം കമ്മവാചം കരോന്തോ ന ഹാപേതീതി ഞായതി.

‘‘ഛഡ്ഡേതീ’’തി ഏത്ഥ ഛഡ്ഡനസ്സ പദക്ഖരാനം ഗളിതഭാവേന പാകടത്താ തം അദസ്സേത്വാ ‘‘ദുരുത്തം കരോതീ’’തി ഏത്ഥ ദുരുത്തമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുരുത്തം കരോതീതി ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി. കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ ഉപലക്ഖേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘സിഥില…പേ… പഭേദോ’’തി യ്വായം ബ്യഞ്ജനപ്പഭേദോ വുത്തോ, അയം ബ്യഞ്ജനപ്പഭേദോതി യോജനാ. ഗാഥായം ദസധാതി ദസപ്പകാരേന. ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാതി വദ്ധേതീതി ബുദ്ധി, ബ്യഞ്ജനമേവ അക്ഖരമേവ സിഥിലാദിവസേന ദസധാ ബുദ്ധി ബ്യഞ്ജനബുദ്ധി, തായ. ഏത്ഥ ‘‘ദസധാ’’തി പദേന ‘‘ബ്യഞ്ജനബുദ്ധീ’’തി സമാസപദസ്സ അന്തരേ ദസധാസദ്ദസ്സ ലോപം ദസ്സേതി ‘‘കമ്മജം ഏവാ’’തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൨.൪൫൦; വിസുദ്ധി. മഹാടി. ൨.൪൫൦) വിയ. ഏത്ഥ ഹി ഏവസദ്ദേന കമ്മേന ഏവ ജാതം കമ്മജന്തി സമാസം കത്വാ സമാസമജ്ഝേ ഏവസദ്ദലോപം ദസ്സേതി. പഭേദോതി വിസേസോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – സിഥിലഞ്ച ധനിതഞ്ച ദീഘഞ്ച രസ്സഞ്ച ഗരുകഞ്ച ലഹുകഞ്ച നിഗ്ഗഹിതഞ്ച സമ്ബന്ധഞ്ച വവത്ഥിതഞ്ച വിമുത്തഞ്ചാതി ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാവ പഭേദോ വിസേസോ ഞാതബ്ബോതി. ‘‘സിഥില’’ന്തി ആദീനി ദസ പദാനി ‘‘അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജന’’ന്തി നപുംസകലിങ്ഗവസേന വുത്തപാഠംനിസ്സായ വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥായ വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി. അഗാള്ഹേന വചീപയോഗേന വത്തബ്ബം അക്ഖരം സിഥിലം. ഗാള്ഹേന വചീപയോഗേന വത്തബ്ബം അക്ഖരം ധനിതം. തേസ്വേവാതി പഞ്ചസു ഏവ വഗ്ഗേസു. ന കേവലം ദീഘമേവ ഗരുകം നാമ, അഥ ഖോ സംയോഗപരമ്പീതി ആഹ ‘‘യം വാ’’തിആദി. യം അക്ഖരം സംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി, തമ്പി ഗരുകം നാമാതി യോജനാ. സംയോഗോ പരോ യസ്സ അക്ഖരസ്സാതി സംയോഗപരം. ‘‘സംയോഗപദ’’ന്തിപി പാഠോ. യം അസംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി, തമ്പി ലഹുകം നാമാതി യോജനാ. യം സാനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബം, തം നിഗ്ഗഹിതം നാമാതി യോജനാ. നിഗ്ഗഹേത്വാതി നിഗ്ഗഹിതം നാമ അത്ഥതോ ഠാനകരണാനം അവിസ്സജ്ജനം അമുഞ്ചനന്തി ആഹ ‘‘അവിസ്സജ്ജേത്വാ’’തി. യം സമ്ബന്ധിത്വാ വുച്ചതി, തം സമ്ബന്ധം നാമാതി യോജനാ. യം അസമ്ബന്ധം കത്വാ വുച്ചതി, തം വവത്ഥിതം നാമാതി യോജനാ. യം അനിഗ്ഗഹേത്വാ വുച്ചതി, തം വിമുത്തം നാമാതി യോജനാ. അനിഗ്ഗഹേത്വാതി അനിഗ്ഗഹം നാമ അത്ഥതോ വിസ്സജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘വിസ്സജ്ജേത്വാ’’തി.

ഏവം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിവിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കമ്മവാചായ ഉച്ചാരണവിസേസം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി താസു ദസസു ബ്യഞ്ജനബുദ്ധീസു. തഥാസദ്ദേന തകാരസ്സ ഥകാരകരണഞ്ച സിഥിലസ്സ ധനിതകരണഞ്ച അതിദിസതി, തഥാ ‘‘പത്തകല്ലം ഏസാ ഞത്തീ’’തിആദിവചനഞ്ച സിഥിലസ്സ ധനിതകരണം നാമാതി യോജനാ.

ഇതീതി ഏവം. സിഥിലേ കത്തബ്ബേ ധനിതം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനീതി ചത്താരി അക്ഖരാനി. ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ ഹി ഇധ അക്ഖരവാചകോ. ചതസ്സന്നം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധീനം കമ്മദൂസനം ദസ്സേത്വാ ഇതരാസം അദൂസനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇതരേസു പനാ’’തിആദി. അനുക്കമാഗതന്തി അരിയേഹി ഓതരിത്വാ അനുക്കമേന ആഗതം. പവേണിന്തി സന്തതിം. വിനാസേത്വാ വുത്തേ കിം കമ്മവാചാകോപോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. ന കുപ്പതീതി ന നസ്സതി. കസ്മാ പന കമ്മവാചാ ന കുപ്പതി, നനു കമ്മം കോപേന്തീ കമ്മവാചാ കുപ്പതീതി ആഹ ‘‘ഇമാനി ഹീ’’തിആദി. ഹി യസ്മാ ന കോപേന്തി, തസ്മാ കമ്മവാചാ ന കുപ്പതീതി യോജനാ.

യം പന വചനം സുത്തന്തികത്ഥേരാ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. കച്ചായനാദിസുത്തന്തം കരോന്തീതി സുത്തന്തികാ, കച്ചായനാദയോ, സുത്തന്തികാ ച തേ ഥേരാ ചേതി സുത്തന്തികത്ഥേരാ. ന വട്ടതീതി അക്ഖരവികാരോ ന വട്ടതി. വിനയധരേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. യഥാപാളിയാതി ഭഗവതാ യഥാവുത്തായ പാളിയാ. ബ്യഞ്ജനനിരുത്തിയാതി ബ്യഞ്ജനനിരുത്തിയം. ഇതരഥാതി വുത്തദോസപരിഹരണതോ അഞ്ഞേന പകാരേന.

അകാലേ വാ സാവേതീതി ഏത്ഥ അകാലോ നാമ അനോകാസോതി ആഹ ‘‘അനോകാസേ’’തി. അനോകാസോ നാമ ഞത്തിഅനുസ്സാവനാനം പുബ്ബാപരവിതഥന്തി ആഹ ‘‘ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ’’തിആദി. പഠമംയേവ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ പഠമംയേവ അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാതി യോജനാ. ‘‘പഠമംയേവാ’’തി ഹി പദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

൪൮൬. യാ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ന ഗണ്ഹാതി, അയം അതിഖുദ്ദകസീമാ നാമാതി യോജനാ. ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂതി അബ്ഭാനകമ്മേ കമ്മാരഹേന സദ്ധിം ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ. യത്ഥ സീമായം നിസീദിതും ന സക്കോന്തി, അയം അതിഖുദ്ദകസീമാ നാമാതി യോജനാ. നിസീദിതുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ പരിമണ്ഡലാകാരേന നിസീദിതും. തത്ഥാതി അതിഖുദ്ദകേ. ഏത്ഥാതി സേസസീമാസു. യാ സമ്മതാ ഹോതി, അയം അതിമഹതീ നാമാതി യോജനാ. കേസഗ്ഗമത്തേനാപീതി പിസദ്ദോ തതോ അതിരേകേന പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. അഘടിതം അസമ്ബന്ധം നിമിത്തം ഇമിസ്സാതി അഘടിതനിമിത്താ. ഖണ്ഡനിമിത്തഭാവം അഖണ്ഡനിമിത്തദസ്സനേന പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘പുരത്ഥിമായാ’’തിആദി. പുബ്ബകിത്തിതന്തി പഠമകിത്തിതം. തത്ഥേവാതി ഉത്തരായ ഏവ ദിസായ. അപരാപീതി പിസദ്ദോ ദുതിയത്ഥസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. യാ സമ്മതാ ഹോതി, ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമാതി യോജനാ. അനിമിത്തുപഗന്തി യഥാഭൂതകഥനവിസേസനമേവ, ന ബ്യവച്ഛേദവിസേസനം തചസാരാദിഗ്ഗഹണേന അനിമിത്തുപഗഭാവസ്സ പാകടത്താ. അന്തരാതി മജ്ഝേ. യാ സമ്മതാ ഹോതി, സാ ഛായാനിമിത്താ നാമ, അനിമിത്താ നാമാതി യോജനാ.

ബഹി ഠിതോ ഹുത്വാ സമ്മന്നതീതി യോജനാ. നിമിത്താനി പന ബഹി ഠത്വാപി കിത്തേതും വട്ടതി. ഏവം സമ്മതാപീതി പിസദ്ദോ അസമ്മതാ പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. സീമായ സീമന്തി പദാനം സമ്ബന്ധാപേക്ഖത്താ, തസ്സ ച അസമാനഭാവതോ തേസം വിസും വിസും സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമ’’ന്തി. സമ്ഭിന്ദതീതി സമ്ബന്ധം കരോതി. ഏത്ഥ ഹി ഭിദിധാതു ദ്വിധാകരണത്ഥവാചകോ, ധാത്വത്ഥബാധകേന സംത്യൂപസഗ്ഗേന സമ്ബന്ധവാചകോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥാതി താസു ദ്വീസു സീമാസു. ഇതീതി ഏവം. താസൂതി സീമാസു.

൪൮൭-൮. യമ്പി കമ്മപ്പത്തഛന്ദാരഹലക്ഖണന്തി യോജനാ. തത്ഥാതി തസ്സം പരിസതോ കമ്മവിപത്തിയം. തമ്പീതി കമ്മപ്പത്തഛന്ദാരഹലക്ഖണമ്പി, വുത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ’’തി പാഠേ. അനുക്ഖിത്താതി സങ്ഘേന ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ അകതത്താ അനുക്ഖിത്താ. പരിസുദ്ധസീലാതി പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നത്താ പരിസുദ്ധസീലാ. ഇമേഹി പദേഹി പകതി അത്താ സഭാവോ ഏതേസന്തി പകതത്താതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കമ്മസ്സ അരഹാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കമ്മപ്പത്താ’’തി പദസ്സ ഛട്ഠീസമാസഞ്ച പത്തസദ്ദസ്സ അരഹഅനുച്ഛവികത്ഥഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. തേഹീതി ചതൂഹി പകതത്തേഹി. ഏതീതി ആഗച്ഛതി. അവസേസാതി ചതൂഹി പകതത്തേഹി അവസേസാ. യസ്സ പനാതി പുഗ്ഗലസ്സ പന. കമ്മാരഹോതി കമ്മസ്സ അരഹോ.

൪൮൯. ഏത്ഥാതി പണ്ഡകാദീനം അവത്ഥുഭാവദസ്സനട്ഠാനേ.

അപലോകനകമ്മകഥാ

൪൯൫-൬. തത്ഥാതി ചതൂസു കമ്മേസു. ഏത്ഥാതി ഓസാരണാദിപാഠേ. പദസിലിട്ഠതായാതി ലോകേ പദാനം സിലിട്ഠഭാവതോ. തത്ഥാതി ഓസാരണാദീസു പഞ്ചസു. കണ്ടകസാമണേരസ്സ യാ സാ ദണ്ഡകമ്മനാസനാ അത്ഥി, സാ നിസ്സാരണാതി യോജനാ. ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം. മിച്ഛാദിട്ഠി ഹി ലിങ്ഗനാസനായ കാരണം ഹോതി. സോതി സാമണേരോ, ‘‘നിസ്സജ്ജാപേതബ്ബോ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം, വുത്തകമ്മം വാ. തം ലദ്ധിന്തി ധാതുകമ്മം, അവുത്തകമ്മം വാ. കിന്തി കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ച പന കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി.

കാതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘം ഭന്തേ’’തിആദി. യം സഹസേയ്യം ലഭന്തീതി യോജനാ. തസ്സാതി സഹസേയ്യസ്സ. അലാഭായാതി അലാഭത്ഥായ. ‘‘ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി ഇമിനാ നിസ്സാരണാകാരം ദസ്സേതി. അത്ഥോ പനസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

സോതി സമണേരോ, ഓസാരേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

സ്വായന്തി സോ അയം സാമണേരോ, അച്ചയം ദേസേതീതി സമ്ബന്ധോ. സോരതോതി സുന്ദരലദ്ധിയം രതോ, ദുലദ്ധിതോ വാ സുട്ഠു ഓരതോ. യഥാ പുരേതി യഥാ പുബ്ബേ രുച്ചതി, തഥാതി യോജനാ. കായസമ്ഭോഗസാമഗ്ഗിദാനന്തി കായേന ച സമ്ഭോഗേന ച സാമഗ്ഗിയാ ദാനം.

ഏവന്തിആദി നിഗമനം. യസ്മാ പന ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൪൫) ഛന്നസ്സേവ പഞ്ഞത്തോ, തസ്മാ തസ്സേവ ദാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. ഏസാതി ബ്രഹ്മദണ്ഡോ, അഞ്ഞോപി യോ ഭിക്ഖു വിഹരതി, തസ്സപി ദാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. കിന്തി ദാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ച പന ദാതബ്ബോ’’തി. ദാതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ’’തിആദി.

യം വചനം ഇച്ഛേയ്യ, തം വചനന്തി യോജനാ. ഖമാപേന്തസ്സാതി സങ്ഘം ഖമാപേന്തസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി യോജനാ.

പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ, ഞാണേന പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ.

യന്തി അവന്ദിയകമ്മം, അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. കേന അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതാ’’തി. കിസ്മിം ഖന്ധകേ അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ’’തി. കേസു വത്ഥൂസു അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘തേന ഖോ പന…പേ… ഇമേസു വത്ഥൂസൂ’’തി (ചൂളവ. ൪൧൧). കിം കത്വാ അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘ദുക്കടം പഞ്ഞപേത്വാ’’തി. കിന്തി അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘അനുജാനാമി…പേ… കാതബ്ബോ’’തി. തസ്സാതി അവന്ദിയസ്സ. ‘‘ന ഓസാരണാദീനീ’’തി ഇമിനാ ഏവസദ്ദസ്സ ഛഡ്ഡേതബ്ബത്ഥം ദസ്സേതി. തസ്സാതി കമ്മലക്ഖണഭൂതസ്സ അവന്ദിയസ്സ. തത്ഥേവാതി ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേയേവ. നന്തി കമ്മലക്ഖണം. ഇധാപീതി പരിവാരേ കമ്മവഗ്ഗേപി.

അപാസാദികന്തി അപസാദാവഹം, അപസാദജനകം വാ.

തതോതി അവന്ദിയകരണതോ. ഇമന്തി ഭിക്ഖും. വന്ദിയന്തി വന്ദിതബ്ബം, വന്ദനം വാ.

ഏത്ഥാതി അപലോകനകമ്മേ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമൂലകം കത്വാ പഞ്ഞത്തന്തി യോജനാ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപീതി പിസദ്ദോ ന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സേവാതി ദസ്സേതി. പനസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, തഥാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമൂലകം പഞ്ഞത്തമ്പീതി അത്ഥോ, ലഭിതബ്ബഭാവം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം ഹീ’’തിആദി. യം അപലോകനകമ്മം കരോതീതി യോജനാ. അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകേന പന ദാതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി സൂചിആദീനം. സോയേവാതി അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകോയേവ. തതോതി അപ്പമത്തകതോ. തത്ഥാതി സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧). വുത്തപ്പകാരം ഗിലാനഭേസജ്ജമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. യോപി ചാതി ഭിക്ഖുപി ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ ദാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. തത്രുപ്പാദതോതി തസ്മിം മഹാവാസേ ഉപ്പാദപച്ചയതോ, ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പേസലസ്സാ’’തിആദിനാ ദുസ്സീലാദീനം ദാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

ജഗ്ഗാപേതും വട്ടതീതി ഏത്ഥ അപുച്ഛിത്വാ ജഗ്ഗാപേതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അയം ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ഓദിസ്സാതി ഉദ്ദിസിത്വാ.

ആസനഘരം വാതി പടിമാഘരം വാ, കാരകോ മനുസ്സോതി സമ്ബന്ധോ. ഉപനിക്ഖേപതോ ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘികേനപീതി പിസദ്ദോ ന കേവലം ചേതിയസ്സ ഉപനിക്ഖേപേനേവ, അഥ ഖോ സങ്ഘികേനപീതി ദസ്സേതി.

യാപനമത്തം അലഭന്തേഹി കരോന്തേഹീതി യോജനാ, പരിഭുഞ്ജന്തേഹി ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വത്തം കരോമാ’’തിആദിനാ ‘‘യാപനമത്ത’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. വിഹാരേ രോപിതാ യേ ഫലരുക്ഖാതി യോജനാ. യേസന്തി രുക്ഖാനം. തേസൂതി രുക്ഖേസു. യേ പനാതി രുക്ഖാ പന, അപരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തം പനാതി അപലോകനകമ്മം പന. സലാകം ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി സലാകഗ്ഗം, ഠാനം. ‘‘യാഗഗ്ഗഭത്തഗ്ഗ’’ഇതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉപോസഥഗ്ഗേതി ഉപോസഥസ്സ ഗഹണട്ഠാനേ, ഉപോസഥഗേഹേതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ഉപോസഥഗ്ഗേ. തന്തി അപലോകനകമ്മം.

യം മൂലതചപത്തഅങ്കുരപുപ്ഫഫലഖാദനീയാദീതി യോജനാ. അന്തോസീമായാതി അന്തോ ഉപചാരസീമായ.

സുകതമേവാതി സങ്ഘേന കതമേവ. ഉപോസഥദിവസേതി നിദസ്സനമത്തം യസ്മിം കസ്മിംചി ദിവസേപി കതത്താ.

ഫലവാരേനാതി രുക്ഖാനം ഫലഗഹണവാരേന. രുക്ഖാ ധരന്തീതി രുക്ഖാ തിട്ഠന്തി, സംവിജ്ജന്തി വാ. യേഹീതി ഭിക്ഖൂഹി രോപിതാ, ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സാ ഏവ കതികാതി പുബ്ബേ കതാ സാ ഏവ കതികാ, അഞ്ഞാ കതികാ ന കാതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേതി രുക്ഖാനം ഠിതവിഹാരതോ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ. തേസന്തി രുക്ഖാനം, സാമീതി സമ്ബന്ധോ. യേപീതി രുക്ഖാപി, രോപിതാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞതോ ഠാനതോതി യോജനാ. തേസൂതി രുക്ഖേസു. ഏത്ഥാതി വിഹാരേ. തേഹി പനാതി പരിവേണസാമികേഹി ഭിക്ഖൂഹി പന. ദസഭാഗന്തി ദസമഭാഗം. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ദസഭാഗം ദത്വാതി അത്ഥം അതിദിസതി.

സമ്ഭാവനീയഭിക്ഖുനോതി സീലസുതാദീഹി സമ്ഭാവനീയസ്സ ഭിക്ഖുനോ. തത്ഥാതി പോരാണവിഹാരേ. മൂലേതി പുബ്ബേ, ആദികാലേതി അത്ഥോ. നിക്കുക്കുച്ചേനാതി ‘‘അഭാജിതമിദ’’ന്തി കുക്കുച്ചവിരഹേന. ഖിയ്യനമത്തമേവ തന്തി തം ഖിയ്യനം ഖിയ്യനമത്തമേവ, ന സാമണേരാനം ഖിയ്യനം രുഹതീതി അത്ഥോ.

പനസരുക്ഖന്തി കണ്ടകീഫലരുക്ഖം. അയം സാമീചീതി അയം ഭാജേത്വാ ഖാദനം അനുധമ്മതാ. ഖായിതന്തി ഖാദിതം. ദ്വിന്നം തിണ്ണം കതികപടിപ്പസ്സമ്ഭനം നയേന ഞാതും സക്കുണേയ്യത്താ തം അദസ്സേത്വാ ഏകസ്സേവ കതികപടിപ്പസ്സമ്ഭനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകഭിക്ഖുകേ പനാ’’തിആദി. പുരിമകതികാതി ‘‘യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതും രുച്ചതീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൯൫-൪൯൬) പുരേ കതാ കതികാ. തേസന്തി സാമണേരാനം, ഫാതികമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭാജേത്വാതി സാമണേരാനം ഭാജേത്വാ. ഇമിനാ സാമണേരാനം ഫാതികമ്മം ന ദാതബ്ബമ്പി ഭാഗം ഭാജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

സാമന്തഗാമേഹീതി ആസന്നഗാമേഹി, ആഗന്ത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകം അമ്ബം ഏകം ലബുജന്തി യോജനാ. അദിയ്യമാനേ ദോസേ ദസ്സിതേ ദിയ്യമാനേ ആനിസംസമ്പി അത്ഥതോ ഞാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അദിയ്യമാനേ ഹീ’’തിആദി.

ഗണ്ഹന്താനം മനുസ്സാനന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോതി കതികവത്തട്ഠപനതോ. ന വത്തബ്ബാതി ഫലദാനകുലദൂസകത്താ ന വത്തബ്ബാ. കിന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘നാളികേരാദീനീ’’തിആദി. അനുവിചരിത്വാതി പദാനമനുക്കമേന വിചരിത്വാ. ഉപഡ്ഢഭാഗോതി ഭിക്ഖൂനം ലദ്ധഭാഗതോ ഉപഡ്ഢോ ഭാഗോ. അപലോകേത്വാതി സങ്ഘം ആപുച്ഛിത്വാ.

മഗ്ഗഗമിയസത്ഥവാഹോതി മഗ്ഗം ഗമികോ സത്ഥവാഹോ. സോതി ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ ഖാദന്തോ. ഛായാദീനന്തിആദിസദ്ദേന ആരാമവനാനി സങ്ഗഹേതബ്ബാനി. സചേ അത്ഥീതി സചേ അത്ഥോ അത്ഥി. ഫലഭരിതാതി ഫലേന പരിപുണ്ണാ. ‘‘ഫലഭാരിതാ’’തിപി പാഠോ. ഫലസങ്ഖാതേന ഭാരേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. അപച്ചാസീസന്തേനാതി തേസം സന്തികാ ദാനപടിദാനം അപച്ചാസീസന്തേന. പുബ്ബേ വുത്തമേവാതി പുബ്ബേ സങ്ഘികട്ഠാനേ ‘‘കുദ്ധോ ഹി സോ’’തിആദിനാ വുത്തമേവ. ഏത്ഥാതി പുഗ്ഗലികട്ഠാനേ.

തന്തി ഫലാരാമം. സോതി പടിബലോ ഭിക്ഖു. ഭാരിയം കമ്മന്തി ജഗ്ഗനകമ്മം ഭാരിയം. ഏത്തകേനാതി തതിയഭാഗഉപഡ്ഢഭാഗമത്തേന. സബ്ബം ഫലാരാമന്തി സമ്ബന്ധോ. മൂലഭാഗന്തി പഠമഭാഗം. ‘‘ദസഭാഗമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ തദത്ഥം ദസ്സേതി. ദത്വാതി സങ്ഘസ്സ ദത്വാ. സോതി ഭിക്ഖു. അകതാവാസന്തി പുബ്ബേ അകതം നവം സേനാസനം. ആരാമന്തി സങ്ഘസ്സ ആരാമം. തേഹിപീതി നിസ്സിതകേഹിപി. പിസദ്ദോ ആചരിയം അപേക്ഖതി. തേസന്തി നിസ്സിതകാനം. ജഗ്ഗിതകാലേതി ജഗ്ഗിതാനം രുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലഭരിതകാലേ. ജഗ്ഗനകാലേതി ജഗ്ഗനമത്തകാലേ, ജഗ്ഗനമത്തമേവ, ന ജഗ്ഗനകാരണാ കിഞ്ചി പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ഹോതി, തസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. ‘‘ബഹു’’ന്തിആദിനാ വാരേതബ്ബാകാരം ദസ്സേതി.

ഫാതികമ്മേന ജഗ്ഗന്തോ ന അത്ഥീതി യോജനാ. അനാപുച്ഛിത്വാവാതി സങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ. ഇതീതി ഏവം.

ഞത്തികമ്മട്ഠാനഭേദേ പന ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഓസാരേതി സങ്ഘമജ്ഝം പവേസേതി ഇമായ ഞത്തിയാതി ഓസാരണാ.

നിസ്സാരിയതി സങ്ഘതോ ബഹി കരിയതി ഇമായാതി നിസ്സാരണാ. ഞത്തി ഉപോസഥോ നാമാതി ഇദം കാരണൂപചാരവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഉപോസഥകമ്മവസേന ഠപിതാ’’തി. ഏസേവ നയോ ഞത്തിപവാരണാ നാമാതി ഏത്ഥാപി.

അനുസാസേയ്യാതിആദിനാ പഠമപുരിസഏയ്യവിഭത്തിവസേന ഠപിതാ ഞത്തി അത്തനാ പരം സമ്മനിതും ഠപിതാ ഞത്തി നാമ. അനുസാസേയ്യന്തിആദിനാ ഉത്തമപുരിസഏയ്യംവിഭത്തിവസേന ഠപിതാ ഞത്തി അത്തനാവ അത്താനം സമ്മനിതും ഠപിതാ ഞത്തി നാമ. അത്തനാവ അത്താ വാ പരോ വാ സമ്മനിയതി ഇമായ ഞത്തിയാതി സമ്മുതി. നിസ്സട്ഠപത്തചീവരാദീനി ദീയന്തി അനേനാതി ദാനം, ഞത്തി. വച്ചം അനപേക്ഖിത്വാ വാചകസ്സ നിയതനപുംസകലിങ്ഗത്താ നപുംസകലിങ്ഗവസേന വുത്തം.

ആപത്തി പടിഗ്ഗണ്ഹിയതി അനേനാതി പടിഗ്ഗഹോ.

പടിമുഖം ഉപരി കഡ്ഢിയതി ഇമായാതി പച്ചുക്കഡ്ഢനാ.

കമ്മമേവാതി ലക്ഖിയതി അനേനാതി കമ്മലക്ഖണം.

‘‘തഥാ’’തി പദേന ‘‘കമ്മലക്ഖണം നാമാ’’തി പദം അതിദിസതി. തതോതി സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തിതോ. പരാ ദ്വേ ഞത്തിയോ കമ്മലക്ഖണം നാമാതി യോജനാ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

ഞത്തിദുതിയകമ്മട്ഠാനഭേദേ ഓസാരണാദീനം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിനോ’’തിആദി. സീമാസമ്മുതി ചാതിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ.

യാ പന ദ്വേ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാ വുത്താതി യോജനാ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മട്ഠാനഭേദേ യോജനാനയോ പാകടോയേവ.

൪൯൭. ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേതിആദികായ ദേസനായ സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇതി കമ്മാനി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇതീതി ഏവം ദസ്സേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സത്ഥോതി തസ്സ ‘‘ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ’’തിആദിവചനസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

ഇതി കമ്മവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

അത്ഥവസവഗ്ഗാദിവണ്ണനാ

൪൯൮. ഏവം കമ്മവഗ്ഗവണ്ണനം ദസ്സേത്വാ തസ്സാനന്തരേ വുത്തായ ‘‘ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ചാ’’തിആദികായ ദേസനായ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി, ഇദാനി ആരദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ. യാനി താനി സിക്ഖാപദാനീതി യോജനാ. ദിട്ഠധമ്മികവേരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ പവത്തത്താ ച വിരമിതബ്ബത്താ ച ദിട്ഠധമ്മികാനം വേരാനം. സംവരായാതി ഏത്ഥ സംപുബ്ബോ വരധാതു പിദഹനത്ഥോ, ആയസദ്ദോ ച തദത്ഥോതി ആഹ ‘‘പിദഹനത്ഥായാ’’തി. വിപാകദുക്ഖസങ്ഖാതാനന്തി പാണാതിപാതാദീനം വിപാകഭൂതാനം ദുക്ഖസങ്ഖാതാനം. സമ്പരായികാനന്തി സമ്പരായേ പവത്താനം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്താനിസംസട്ഠാനേ. ‘‘വജ്ജനീയഭാവതോ’’തി ഇമിനാ വജ്ജേതബ്ബാനീതി വജ്ജാനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഭായന്തി ഏതേഹീതി ഭയാനി. അക്ഖമട്ഠേനാതി അസഹണീയട്ഠേന. ‘‘അകുസലാനീതി വുച്ചന്തീ’’തി ഇമിനാ വിപാകദുക്ഖാനി ഫലൂപചാരേന അകുസലാനി നാമാതി ദസ്സേതി. ഗണബന്ധഭേദനത്ഥായ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി ഏവമേവ പാഠോ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘ഗണഭോജനസിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി പാഠോ ലിഖിതോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം അത്ഥവസവഗ്ഗേ. യന്തി വചനം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ.

ഇതി അത്ഥവസവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

൪൯൯. വത്തേസു വത്തമാനോ പുഗ്ഗലോ ഓസാരീയതി അനേനാതി ഓസാരണീയം, കമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘യേന കമ്മേന ഓസാരീയതി, തം കമ്മം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. ‘‘യേന കമ്മേനാ’’തിആദിനാ ഭണ്ഡനകാരകാദയോ നിസ്സാരീയന്തി അനേന കമ്മേനാതി നിസ്സാരണീയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൫൦൦. സത്താപത്തിക്ഖന്ധാ പഞ്ഞത്തം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരാതി കകുസന്ധാദീനം തിണ്ണം ബുദ്ധാനഞ്ച അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ച അന്തരേ. ‘‘സിക്ഖാപദേ’’തി ഇമിനാ ‘‘അപഞ്ഞത്തേ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. മക്കടീവത്ഥുആദിവിനീതകഥാ അനുപഞ്ഞത്തം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സിക്ഖാപദേ’’തി ഇമിനാ ‘‘പഞ്ഞത്തേ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ആനിസംസവഗ്ഗേ.

ഇതി ആനിസംസവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

൫൦൧. സബ്ബസിക്ഖാപദാനം സങ്ഗഹന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘നവ സങ്ഗഹാ’’തിആദിപാഠേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘വത്ഥുനാ സങ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ ‘‘വത്ഥുസ്മിം, വത്ഥൂനം സങ്ഗഹോ’’തി അത്ഥം നിവാരേതി. ഏത്ഥാതി ‘‘വത്ഥുസങ്ഗഹോ’’തിആദിപാഠേ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. യസ്മാ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബാനീതി സിക്ഖാപദാനി. ‘‘സങ്ഗഹിതാനീ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗഹിതബ്ബോതി സങ്ഗഹോതി നിബ്ബചനം ദസ്സേതി. ഏവം താവാതിആദി നിഗമനം.

യസ്മാ പന സങ്ഗഹിതാതി സമ്ബന്ധോ.

ഏവമേത്ഥാതിആദിനാ ഖന്ധസമുട്ഠാനഅധികരണസമഥേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ നിഗമനം ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി സങ്ഗഹവഗ്ഗേ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

നവസങ്ഗഹിതവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാതി നിട്ഠം നിപ്ഫത്തിം ഇതാ ഗതാതി നിട്ഠിതാ, അഥ വാ നിട്ഠേ നിപ്ഫത്തിയം ഇതാ ഠിതാതി നിട്ഠിതാ. ചസദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ, നിട്ഠിതാ ഏവാതി ഹി അത്ഥോ. അനുത്താനത്ഥപദവണ്ണനാതി അനുത്താനാനം അത്ഥവന്തപദാനം, അത്ഥാനഞ്ച പദാനഞ്ച വണ്ണനാ.

ഇതി പരിവാരവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച പാചിത്യാദിവണ്ണനായ യോജനാതി.

ജാദിലഞ്ഛിതനാമേനനേകാനം വാചിതോ മയാ;

പരിവാരവിനയസ്സ, സമത്തോ യോജനാനയോ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

ഏവം വിനയസംവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി തം നിഗമേന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ‘‘യോ കപ്പകോടീഹിപി അപ്പമേയ്യ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) പട്ഠായ ‘‘നവസങ്ഗഹിതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ’’തി വചനപരിയോസാനാനം അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാനം സമുദായഭൂതേന വചനക്കമേന, സമത്താതി സമ്ബന്ധോ.

ഉഭതോവിഭങ്ഗഖന്ധകപരിവാരവിഭത്തിദേസനന്തി ഉഭതോവിഭങ്ഗേന ച ഖന്ധകേന ച പരിവാരേന ച വിഭജിതബ്ബദേസനം വിനയപിടകന്തി സമ്ബന്ധോ. നാഥോതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം ഹിതപടിപത്തിം യാചനട്ഠേന ച കിലേസാനം ഉപതാപനട്ഠേന ച വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം ആസീസനട്ഠേന ച ചിത്തിസ്സരിയട്ഠേന ച നാഥോ. വേനേയ്യന്തി വിനേതബ്ബട്ഠേന വേനേയ്യം. ജിനോതി പഞ്ചമാരാനം ജിതട്ഠേന ജിനോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – നാഥോ വേനേയ്യം വിനേന്തോ ജിനോ ഉഭതോവിഭങ്ഗഖന്ധകപരിവാരവിഭത്തിദേസനം യം വിനയപിടകം ആഹാതി.

സമധികസത്തവീസതിസഹസ്സമത്തേനാതി സഹ അധികേന സത്തസഹസ്സപ്പമാണേന ച വീസതിസഹസ്സപ്പമാണേന ച ഗന്ഥേനാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി വിനയപിടകസ്സ. സമന്തപാസാദികാതി സമന്തതോ പസാദം വഹികാ, ജനികാ വാ. തത്രായം യോജനാ – തസ്സ സമധികസത്തവീസതിസഹസ്സമത്തേന ഗന്ഥേന സമന്തപാസാദികാ നാമ സംവണ്ണനാ സമത്താതി.

തത്രിദന്തി തത്ര ഇദം. ‘‘തത്രാ’’തി പദം പുരിമവചനാപേക്ഖം. തത്ര ‘‘സമന്തപാസാദികാ നാമാ’’തി വചനേതി ഹി അത്ഥോ. സമന്തപാസാദികത്തസ്മിന്തി പച്ചത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം ഹോതി ‘‘ഇദമ്പി സീലസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൪ ആദയോ) വിയ, സമന്തപാസാദികത്തന്തി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാതത്ര ‘‘സമന്തപാസാദികാ നാമാ’’തി വചനേ സമന്തപാസാദികായ ഇദം സമന്തപാസാദികത്തം ഹോതീതി അയം സമന്തപാസാദികഭാവോതി അത്ഥോ.

ആചരിയപരംപരതോതിആദീസു ഗാഥാസു വുത്തം നവവിധം വിസേസനപദം ‘‘ന ദിസ്സതീ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സമ്പസ്സതന്തി സമ്മാ പസ്സന്താനം വിഞ്ഞൂനന്തി സമ്ബന്ധോ. യതോതി യസ്മാ, ന ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സംവണ്ണനായം. സമന്തപാസാദികാത്വേവാതി സമന്തപാസാദികാ ഇതി ഏവ നാമ. വിനയസ്സാതി വിനയപിടകസ്സ. വിനേയ്യദമനകുസലേനാതി വിനേയ്യാനം ദമനേ ഛേകേന. ലോകനാഥേനാതി ലോകാനം നാഥേന. ലോകമനുകമ്പമാനേനാതി ലോകം അനുകമ്പമാനേന. അയഞ്ഹേത്ഥ യോജനാ – ആചരിയപരംപരതോ…പേ… വിഭങ്ഗനയഭേദദസ്സനതോ സമ്പസ്സതം വിഞ്ഞൂനം ഏത്ഥ കിഞ്ചി അപാസാദികം യതോ ന ദിസ്സതി, തസ്മാ വിനേയ്യദമനകുസലേന ലോകനാഥേന ലോകമനുകമ്പമാനേന ഭഗവതാ വുത്തസ്സ വിനയസ്സ അയം സമന്തപാസാദികാത്വേവ സംവണ്ണനാ പവത്താതി.

തിസ്സോപി ഇമാ സീഹളട്ഠകഥായോ സുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കസ്സ സന്തികേ സുതന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധമിത്തോ…പേ… സന്തികേ’’തി. ‘‘ബുദ്ധമിത്തോ’’തി നാമേന വിസ്സുതസ്സ യസസ്സിനോ വിനയഞ്ഞുസ്സ ധീരസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ സുത്വാതി യോജനാ. ‘‘സുത്വാ’’തി പദം ‘‘ആരദ്ധാ’’തി പദേ പുബ്ബകാലകിരിയാവിസേസനം.

മഹാമേഘവനുയ്യാനേ ഭൂമിഭാഗേ പതിട്ഠിതോ സത്ഥു മഹാബോധിവിഭൂസിതോ യോ മഹാവിഹാരോ അത്ഥീതി യോജനാ.

തസ്സ മഹാവിഹാരസ്സ ദക്ഖിണേ ദിസാഭാഗേ പധാനഘരം പധാനഘരനാമകം ഉത്തമം സുചിചാരിത്തസീലേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സേവിതം യം പരിവേണം അത്ഥി, തത്ഥ കാരയീതി യോജനാ.

കോനാമോ കാരയീതി ആഹ ‘‘ഉളാരകുലസമ്ഭൂതോ…പേ… വിസ്സുതോ’’തി. തത്ഥ ഉളാരകുലസമ്ഭൂതോ സങ്ഘുപട്ഠായകോ സദാ അനാകുലായ സദ്ധായ രതനത്തയേ പസന്നോ ‘‘മഹാനിഗമസാമീ’’തി വിസ്സുതോ ഉപാസകോ കാരയീതി സമ്ബന്ധോ.

കം കാരയീതി ആഹ ‘‘ചാരു…പേ… സമ്പന്നസലിലാസയ’’ന്തി. തത്ഥ ചാരുപാകാരസംചിതം സോഭേന പാകാരേന സുട്ഠു ചിതം ചിനിതം മനോരമം സീതച്ഛായതരൂപേതം സീതച്ഛായേന രുക്ഖേന ഉപേതം സമ്പന്നസലിലാസയം മധുരജലാധാരം യം പാസാദം കാരയീതി യോജനാ. മഹാനിഗമസാമിനോ തത്ര പാസാദേ വസതാമയാതി സമ്ബന്ധോ.

കം ഉദ്ദിസിത്വാ കീദിസാ കാ ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘സുചിസീലസമാചാരം…പേ… വിനയവണ്ണനാ’’തി. തത്ഥ സുചിസീലസമാചാരം ബുദ്ധസിരിവ്ഹയം ഥേരം ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദ്ധാ അത്ഥവിനിച്ഛയാദീഹി പരിപുണ്ണാ യാ വിനയവണ്ണനാ ആരദ്ധാതി യോജനാ.

കിംനാമസ്സ രഞ്ഞോ കതമേ സംവച്ഛരേ ആരദ്ധാ, കിസ്മിം കാലേ പരിനിട്ഠിതാതി ആഹ ‘‘പാലയന്തസ്സ…പേ… പരിനിട്ഠിതാ’’തി. തത്ഥ സകലം ലങ്കാദീപം നിരബ്ബുദം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. പാലയന്തസ്സ സിരിനിവാസസ്സ സിരിപാലയസസ്സിനോ രഞ്ഞോ ജയസംവച്ഛരേതി സമ്ബന്ധോ. സമവീസതിമേ ഖേമേ ജയസംവച്ഛരേ അയം വിനയസംവണ്ണനാ ആരദ്ധാ, ഏകവീസമ്ഹി രഞ്ഞോ ഏകവീസതിമേ സംവച്ഛരേ സമ്പത്തേ സതി പരിനിട്ഠിതാതി യോജനാ.

യഥാ അത്തനോ സംവണ്ണനാ നിരുപദ്ദവാ സീഘം നിട്ഠം ഉപഗതാ, ഏവം ലോകസ്സ ധമ്മൂപസംഹിതാ സീഘം ഗച്ഛന്തൂതി ആസീസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപദ്ദവാകുലേ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപദ്ദവാകുലേ ഉപദ്ദവേഹി ആകുലേ ലോകേ സത്തലോകേ നിരുപദ്ദവതോ ഉപദ്ദവവിരഹതോ യഥാ അയം വിനയസംവണ്ണനാ ഏകസംവച്ഛരേനേവ നിട്ഠം ഉപാഗതാ, ഏവം സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ ആരദ്ധാ സബ്ബേപി ധമ്മൂപസംഹിതാ അത്ഥാ നിരുപദ്ദവാ സീഘം നിട്ഠം ഗച്ഛന്തൂതി യോജനാ.

അത്തനാ സമാചിതസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ഇച്ഛിതത്ഥേ പരിണാമനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ധമ്മസ്സ ചിരട്ഠിതത്ഥം ഇമം വിനയസംവണ്ണനം കരോന്തേന സദ്ധമ്മബഹുമാനേന മയാ യഞ്ച പുഞ്ഞം സമാചിതം, സബ്ബസ്സ തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ആനുഭാവേന സബ്ബേപി പാണിനോ ധമ്മരാജസ്സ ഭഗവതോ സദ്ധമ്മരസസേവിനോ ഭവന്തു.

സദ്ധമ്മോ ചിരം തിട്ഠതു, ദേവോ കാലേ വസ്സം വസ്സന്തോ ചിരം പജം സത്തസമൂഹം തപ്പേതു. രാജാ ധമ്മേന മേദനിം രക്ഖതൂതി യോജനാ. ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ. ഇതി പരിനിട്ഠം സുട്ഠു ആപനം ദട്ഠബ്ബന്തീതി അത്ഥോ.

സദ്ധാ ച ബുദ്ധി ച വീരിയഞ്ച സദ്ധാബുദ്ധിവീരിയാനി, വിസുദ്ധാനി ച താനി സദ്ധാബുദ്ധിവീരിയാനി ചേതി വിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയാനി, പരമാനി ച താനി വിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയാനി ചേതി പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയാനി, തേഹി പരിമണ്ഡിതോ പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപടിമണ്ഡിതോ, തേന, ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. സീലഞ്ച ആചാരോ ച അജ്ജവഞ്ച മദ്ദവഞ്ച സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാനി, താനി ആദീനി യേസം തേതി സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദയോ, ആദിസദ്ദേന ഖന്തിസോരച്ചാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി, തേയേവ ഗുണാതി സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണാ, തേസം സമുദയോതി സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയോ, തേന സമുദിതോ സുട്ഠു പാകടോതി സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതോ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

സകസമയോ ച സമയന്തരോ ച സകസമയസമയന്തരാ, തേയേവ പന ഗഹനസദിസത്താ ഗഹനന്തി സകസമയസമയന്തരഗഹനം, തസ്സ അജ്ഝോഗാഹണം സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണം, തസ്മിം സമത്ഥോ സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥോ. തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. വിസേസേന അഞ്ജതി പാകടം കരോതീതി വിയത്തോ, പുഗ്ഗലോ, വിയത്തസ്സ ഇദം വേയ്യത്തിയം, സതി. പഞ്ഞാ ച വേയ്യത്തിയഞ്ച പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം, തേന സമന്നാഗതേനാതി സമ്ബന്ധോ. സമന്നാഗതേന ഥേരേനാതി യോജനാ.

തീണി പിടകാനീതി തിപിടകം, തമേവ പരിയാപുണിതബ്ബത്താ പരിയത്തീതി തിപിടകപരിയത്തി, തസ്സ പഭേദോ ഏത്ഥ സത്ഥുസാസനേതി തിപിടകപരിയത്തിപഭേദം, തസ്മിം. സഹ അട്ഠകഥായാതി സാട്ഠകഥം, സത്ഥു സാസനം, തസ്മിം സത്ഥുസാസനേതി സമ്ബന്ധോ. സത്ഥുനോ പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധം സാസനം സത്ഥുസാസനം, ബ്യാസോപി യുജ്ജതേവ, തസ്മിം സത്ഥുസാസനേ ‘‘അപ്പടിഹത’’ഇതി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അപ്പടിഹതം ഞാണം അപ്പടിഹതഞാണം, ഇദം തസ്മിം വിനയസംവണ്ണനാകാലേ ഥേരസ്സ പടിവേധഞാണാഭാവതോ സുതമയചിന്താമയഞാണം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അപ്പടിഹതഞാണസ്സ പഭാവോ ഏതസ്സാതി അപ്പടിഹതഞാണപഭാവോ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. മഹന്തം വേയ്യാകരണമേതസ്സാതി മഹാവേയ്യാകരണോ, ഇമിനാ സിക്ഖാനിരുത്തിആദീഹി ഛളങ്ഗേ മഹന്തവേയ്യാകരണേ ഥേരസ്സ അപ്പടിഹതഞാണപഭാവതം ദസ്സേതി, തേന മഹാവേയ്യാകരണേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

കരണം വുച്ചതി ഠാനം കരിയതി ഉച്ചാരിയതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ വചനത്ഥേന, കരണസ്സ സമ്പത്തി കരണസമ്പത്തി, തായ ജനിതം കരണസമ്പത്തിജനിതം. സുഖേന ഥേരമുഖതോ വിനിഗ്ഗതം സുഖവിനിഗ്ഗതം, കരണസമ്പത്തിജനിതേന ഹേതുഭൂതേന സുഖവിനിഗ്ഗതം കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതം. മധുരവചനഞ്ച ഉദാരവചനഞ്ച മധുരോദാരവചനം, പുബ്ബപദേ ഉത്തരപദലോപോ, ഇമിനാ കേടുഭപകരണേ (സുബോധാലംകാരേ ൧൨൭-൧൪൨ ഗാഥാസു) വുത്തേസു ദസസു സദ്ദഗുണേസു മധുരതാഗുണേന ച ഉദാരതാഗുണേന ച സമന്നാഗതഭാവം ദസ്സേതി. കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതഞ്ച തം മധുരോദാരവചനഞ്ചേതി കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനം. അഥ വാ കരണസമ്പത്തിജനിതഞ്ച തം സുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനഞ്ചേതി കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനം. ഏലം വുച്ചതി ദുരുത്തദോസോ, നത്ഥി ഏലമേതസ്സാതി നേലാ, സോയേവ വണ്ണോ നേലവണ്ണോ, തേന യുത്തം നേലവണ്ണയുത്തം, കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനം നേലവണ്ണയുത്തമേതസ്സാതി കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനനേലവണ്ണയുത്തോ, ഥേരോ. വിസേസനപരപദസമാസോ, നേലവണ്ണയുത്തകരണസമ്പത്തി ജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനോതി ഹി അത്ഥോ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. യുത്തഞ്ച പരിസായ സോതേന അനുരൂപത്താ, മുത്തഞ്ച പരിസായ വിസാരദത്താതി യുത്തമുത്തം, വചനം, തം വദതി സീലേനാതി യുത്തമുത്തവാദീ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

കമ്മസസ്സതഉച്ഛേദഇസ്സരനിമ്മാനാദിവസേന നാനാ വാദാ ഏതേസന്തി വാദിനോ, നാനാവാദാ ജനാ, വാദീനം, വാദീസു വാ വരോ കമ്മകിരിയവാദത്താതി വാദിവരോ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. പാളിയാ അത്ഥം വണ്ണേതും സമത്ഥത്താ മഹന്തോ കവി മഹാകവി, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

അത്ഥധമ്മനിരുത്തിപടിഭാനവസേന പഭിന്നായ പടിസമ്ഭിദായ പരിവാരിതോതി പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാപരിവാരോ, തസ്മിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേതി സമ്ബന്ധോ. ഛ അഭിഞ്ഞാ ച പടിസമ്ഭിദാ ച ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാ, താ ആദയോ യേസം തേതി ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദയോ, ആദിസദ്ദേന തേവിജ്ജാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദയോ പഭേദാ ഏതസ്സാതി ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിപ്പഭേദോ, സോയേവ ഗുണോ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിപ്പഭേദഗുണോ, തേന പടിമണ്ഡിതോ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിപ്പഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതോ, തസ്മിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേതി സമ്ബന്ധോ. ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝാനലാഭിആദീനം ധമ്മോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ, അഥ വാ മനുസ്സാനം കുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതധമ്മതോ ഉത്തരീതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ, ഝാനാദിധമ്മോ, തസ്മിം, ‘‘സുപ്പതിട്ഠിത’’ ഇതി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സുപ്പതിട്ഠിതാ ബുദ്ധി ഏതേസന്തി സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധിനോ, തേസം ഥേരാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഥേരാനം വംസേ പകാരേന ദിപ്പന്തി, പദീപോ വിയാതി വാ ഥേരവംസപ്പദീപാ, തേസം. ഥിരോ സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതോ ഗുണോ ഏതേസമത്ഥീതി ഥേരാ, തേസം, വംസാലങ്കാരഭൂതേനാതി സമ്ബന്ധോ. മഹാവിഹാരേ വസനസീലാ വസനധമ്മാ, വസനേ സാധുകാരീതി വാ മഹാവിഹാരവാസിനോ, തേസം, ഥേരാനന്തി സമ്ബന്ധോ. വംസേ അലങ്കാരോ, വംസസ്സ വാതി വംസാലങ്കാരോ, സോ ഹുത്വാ ഭൂതോ, വംസാലങ്കാരഭാവം വാ പത്തോതി വംസാലങ്കാരഭൂതോ, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

വിപുലാ ച സാ വിസുദ്ധാ ചേതി വിപുലവിസുദ്ധാ, വിസേസനോഭയപദോ, വിപുലവിസുദ്ധാ ബുദ്ധി ഏതസ്സാതി വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധി, തേന ഥേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. നാമമേവ നാമധേയ്യം, ഗഹിതം നാമധേയ്യമേതസ്സാതി ഗഹിതനാമധേയ്യോ, തേന ഥേരേന കതാ സമന്തപാസാദികാ നാമ അയം വിനയസംവണ്ണനാ തിട്ഠതൂതി സമ്ബന്ധോ.

സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ ലോകജേട്ഠസ്സ മഹേസിനോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി നാമമ്പി യാവ ലോകമ്ഹി പവത്തതി, താവ ലോകനിത്ഥരണേസീനം കുലപുത്താനം സീലവിസുദ്ധായ നയം ദസ്സേന്തീ ലോകസ്മിം തിട്ഠതൂതി യോജനാ.

ഇതി നിഗമനസ്സ അത്ഥയോജനാ സമത്താ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

രതനപുണ്ണനാമസ്സ, പുരസ്സ രാജധാനിയാ;

ദക്ഖിണേ മുനിരൂപസ്സ, ഈസംപാചീനനിസ്സിതേ.

യോ വിഹാരോ സപാസാദോ, കാരിതോ രാജദേവിയാ;

യാ വസതാ മയാ തത്ര, കതാ പാചിത്യാദിയോജനാ.

മാപിതരത്നപുണ്ണസ്സ, സത്തരസേവ രാജിനോ;

ജയവസ്സേട്ഠാരസമ്ഹി, സമ്പത്തേയം സുനിട്ഠിതാ.

‘‘രതനപുണ്ണാ’’തിവ്ഹയസ്സ രാജധാനീനഗരസ്സ ദക്ഖിണസ്മിം ദിസാഭാഗേ പഞ്ചയോജനപ്പമാണേ ഠാനേ ദ്വീഹി മഹാതളാകേഹി സുസോഭിതസ്സ മിധിലനാമനഗരസ്സ പുരത്ഥിമസ്മിം ദിസാഭാഗേ ദിയഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണേ ഠാനേ അനേകതാലപന്തീഹി സുസോഭിതോ ചതുന്നം കുലാനം രമണീയഭൂതോ ‘‘കഫ്രൂ’’ ഇതി വോഹരിതോ യോ സോ മഹാഗാമോ പതിട്ഠിതോ, തത്ഥ പടിസന്ധിയാ ജാതേന സീലാദിഗുണേഹി പസംസിതേന ‘‘ജാഗരോ’’തി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന തിക്ഖത്തും രാജൂഹി രാജമുദ്ദിനാ ലഞ്ഛിതേന മേ കതായം പാചിത്യാദിവണ്ണനായ യോജനാ സമ്പത്തേ ജിനചക്കേ തേരസാധികചതുവസ്സസതാധികം ദ്വിസഹസ്സം, സക്കരാജേ പന ഏകതിംസാധികദ്വിവസ്സസതാധികം സഹസ്സം ഗിമ്ഹാനേ ജേട്ഠമാസേ ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ പഞ്ചമേ സുക്കവാരേ നിട്ഠം പത്താ അനായാസേനാതി.

യോജനായ ഇമിസ്സാഹം, രചനസ്സാനുഭാവതോ;

ഭവേയ്യാനേകജാതീസു, പിടകത്തയധാരകോ.

കുസലോ ചുഭയത്ഥേസു, പരിസാസു വിസാരദോ;

സമിജ്ഝന്തു സുസങ്കപ്പാ, മയ്ഹഞ്ച സബ്ബപാണിനം.

വപ്പാദിമനതിക്കമ്മ, സമ്മാ ദേവോ പവസ്സതു;

അത്തജമിവ രക്ഖന്തു, രാജാനോ ചാപി മേദിനിന്തി.

ഇതി ഭദന്തജാഗരത്ഥേരേന കതാ

പാചിത്യാദിവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.