അപരദുതിയഗാഥാസങ്ഗണികം

(൧) കായികാദിആപത്തിവണ്ണനാ

൪൭൪. ഛ ആപത്തിയോ കായികാതി ഏത്ഥ ഛ ആപത്തിയോ നാമ കാതി ആഹ ‘‘അന്തരപേയ്യാലേ’’തിആദി. അന്തരപേയ്യാലേ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കായദ്വാരേ സമുട്ഠിതത്താ’’തി ഇമിനാ കായേ സമുട്ഠന്തീതി കായികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തസ്മിംയേവ അന്തരപേയ്യാലേ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വജ്ജപടിച്ഛാദികായാ’’തിആദിനാ ഛാദേന്തസ്സ തിസ്സോതി ഏത്ഥ തിണ്ണം സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ’’തിആദിനാ പഞ്ച സംസഗ്ഗപച്ചയാതി ഏത്ഥ പഞ്ചന്നം സരൂപം ദസ്സേതി.

‘‘ഏകരത്ത’’ഇതിആദിനാ അരുണുഗ്ഗേ തിസ്സോതി ഏത്ഥ തിണ്ണം സരൂപം ദസ്സേതി. ദ്വേ യാവതതിയകാതി സംവണ്ണേതബ്ബേന ‘‘ഏകാദസ യാവതതിയകാ നാമാ’’തി സംവണ്ണനായ വിരുദ്ധഭാവം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഞത്തിവസേന പനാ’’തിആദി. ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ’’തി ഇമിനാ ഏത്ഥസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ഏകേന സബ്ബസങ്ഗഹോതി ഏത്ഥ ഏകോ നാമ കോ, സബ്ബാനി നാമ കാനീതി ആഹ ‘‘യസ്സ സിയാ’’തിആദി. ‘‘നിദാനുദ്ദേസേനാ’’തി ഇമിനാ ഏകസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘സിക്ഖാപദാനഞ്ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനഞ്ചാ’’തി ഇമേഹി പദേഹി സബ്ബസരൂപം ദസ്സേതി. സങ്ഗഹ സദ്ദേന കമ്മഛട്ഠീസമാസോ.

‘‘വജ്ജപടിച്ഛാദികായാ’’തിആദിനാ ദ്വേ ദുട്ഠുല്ലച്ഛാദനാതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം സരൂപം ദസ്സേതി.

‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിയാ’’തിആദിനാ ഗാമന്തരേ ചതസ്സോതി ഏത്ഥ ചതസ്സന്നം സരൂപം ദസ്സേതി. പുന ‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിയാ’’തിആദിനാ ചേതസ്സാ നദിപാരപച്ചയാതി ഏത്ഥ ചതസ്സന്നമേവ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘ചീവരദാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഇമിനാ പാചിത്തിയഭാവേന സദിസത്താ സങ്ഖ്യാവിസേസോ ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

(൨) ദേസനാഗാമിനിയാദിവണ്ണനാ

൪൭൫. ഏകേത്ഥാതി ഏത്ഥസദ്ദോ സാസനവിസയോ.

ഏകസിക്ഖാപദമ്പി നത്ഥീതി പിസദ്ദോ ബഹുസിക്ഖാപദാനി പന പഗേവാതി ച ആപത്തി പന പഗേവാതി ച ആപത്തീപി നത്ഥീതി ച അത്ഥം ദസ്സേതി.

‘‘സകലേപി വിനയേ’’തി ഇമിനാ ദ്വേത്ഥാതി പാഠേ ഏത്ഥസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ഉഭിന്നന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം. അഞ്ഞഥാ പന കിത്തകാ പഠമാപത്തികാതി ആഹ ‘‘ഇതരഥാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇതരഥാതി പഞ്ഞത്തിതോ അഞ്ഞേന പകാരേന. കമ്മഞ്ചാതി കമ്മഞത്തി ച. കമ്മപാദികാ ചാതി കമ്മപാദഞത്തി ച. നവസു ഠാനേസൂതി ഓസാരണാദീസു നവസു ഠാനേസു. ദ്വീസൂതി ഞത്തിദുതിയ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേസു.

വജ്ജപടിച്ഛാദികായ പാരാജികം, ഉക്ഖിത്താനുവത്തികായ പാരാജികം, അട്ഠവത്ഥുകായ പാരാജികന്തി ഇതി ഇമേ തയോതി യോജനാ. കാരണഭൂതേനാതി ഹേതുഭൂതേന, ‘‘കരണഭൂതേനാ’’തിപി പാഠോ, സാധകതമസത്തിഭൂതേനാതി അത്ഥോ.

തേസന്തി അദ്ധാനഹീനാദീനം. ഏത്ഥാതി ‘‘തയോ പുഗ്ഗലാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ’’തി പാഠേ, ഏതേസു അങ്ഗഹീനാദീസു വാ. യോതി പുഗ്ഗലോ. അപരിപൂരോ ന യാചതീതി സമ്ബന്ധോ. മാതുഘാതകാദയോ കരണദുക്കടകാ ചാതി യോജനാ. തത്ഥാതി തേസു ഞത്തികപ്പനാദീസു. ഞത്തികപ്പനാതി ഞത്തിവിധി. വിപ്പകതപച്ചത്തന്തി വിപ്പകതം പച്ചത്തം. അതീതകരണന്തി അതീതസ്സ കരണം. വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘വത്ഥുസമ്പന്നം ഹീ’’തിആദി. തയോ കമ്മാന സങ്ഗഹാതി ഏത്ഥ ഛന്ദഭേദരക്ഖനത്ഥായ നകാരേ നിഗ്ഗഹിതലോപോ. നാസിതകാതി നാസേതബ്ബാ പുഗ്ഗലാ, നാസിതബ്ബാതി നാസിതാ, നാസിതാ ഏവ നാസിതകാ. തിണ്ണം ജനാനന്തി തിണ്ണം ഉപസമ്പദാപേക്ഖജനാനം ഏകൂപജ്ഝായേന നാനാചരിയേന ഹുത്വാതി യോജനാ. ഏകാനുസ്സാവനാതി ഏകതോ അനുസ്സാവനാ.

പാദോ നാമ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗോ. മാസകോ നാമ പാദസ്സ പഞ്ചമഭാഗോ. പാരാജികന്തി വനപ്പതിം ഛിന്ദന്തസ്സ ദുതിയപാരാജികം (പാരാ. ൧൧൦). അനോദിസ്സാതി ‘‘മനുസ്സോ മരതൂ’’തിആദിനാ ന ഉദ്ദിസിത്വാ. തേനാതി വിസേന.

ഭിക്ഖുനോവാദകവഗ്ഗസ്മിന്തി സാമഞ്ഞാധാരോ. ദസസു സിക്ഖാപദേസൂതി വിസേസാധാരോ. പഠമസിക്ഖാപദമ്ഹിയേവാതി ദസസു സിക്ഖാപദേസു പഠമസിക്ഖാപദമ്ഹിയേവ. ഉപസമ്പന്നായ ഭിക്ഖുനിയാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ആപത്തി ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ചീവരേനാ’’തി പദസ്സ സമ്ബന്ധട്ഠാനം ദസ്സേതി.

‘‘ചതസ്സോ ഏവാ’’തി ഇമിനാ തത്തികാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. താ ചതസ്സോ പരിമാണാ യാസം ആപത്തീനന്തി തത്തികാ. നിപന്നസ്സാപി തത്തികാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സാതി ഭിക്ഖുനീ.

(൩) പാചിത്തിയവണ്ണനാ

൪൭൬. പഞ്ച ഭേസജ്ജാനീതി സബ്ബിആദീനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി. ഇമം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛാ ആപന്നോതി യോജനാ.

ഏകം കബളന്തി ഏകം ആലോപം, തുമ്ഹമൂലേതി തുമ്ഹം സന്തികേ.

യഥാവത്ഥുകന്തി വത്ഥുഅനുലോമം, ആപത്തിയോ ദേസിതാവ ഹോന്തീതി യോജനാ.

കോകാലികാദീനന്തിആദിസദ്ദേന കടമോദകതിസ്സകാദയോ (പാരാ. ൪൧൭) സങ്ഗണ്ഹാതി. പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ പാചിത്തിയഞ്ച ചണ്ഡകാളികായ ഭിക്ഖുനിയാ പാചിത്തിയഞ്ചാതി യോജനാ. പയുത്തവാചാപച്ചയാതി വിഞ്ഞത്തിനിമിത്താദീഹി പകാരേന യുത്തായ വാചായ പച്ചയാ. ആപത്തി പാരാജികസ്സാതി പാരാജികസ്സ ആപജ്ജനം. അഥവാ പാരാജികസ്സാതി അസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ പാരാജികാ ആപത്തി ഹോതീതി വാ പാരാജികാ ആപത്തി അസ്സ ഭവതീതി വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇതീതി ഇമാ ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

ഭോജനം ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരമാനാതി സമ്ബന്ധോ. തഥേവാതി യഥാ ഖാദനേ, തഥേവ മംസം ലസുണം അജ്ഝോഹരമാനാതി യോജനാ. ‘‘പണീതഭോജനാനീ’’തി ച ‘‘അകപ്പിയമംസ’’ന്തി ച പദാനി ‘‘അജ്ഝോഹരമാനാ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബാനി.

പഞ്ച ഠാനാനീതി പഞ്ച ആപത്തിസങ്ഖാതാനി ഠാനാനി. തത്ഥാതി പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു. ദ്വിന്നന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം. തേസന്തി സിക്ഖമാനാദീനം. പഞ്ചന്നമേവാതി സഹധമ്മികാനംയേവ. വിനിച്ഛയവോഹാരോതി വിനിച്ഛയവചനം. ഇമിനാ ചത്താരി അധികരണാനി പടിക്ഖിപതി. അഡ്ഡകമ്മം നാമാതി അഭിയുഞ്ജന്താനം കമ്മം നാമ.

‘‘സഹധമ്മികാന’’ന്തി ഇമിനാ പഞ്ജന്നം വിനിച്ഛയോതി ഏത്ഥ പഞ്ചസരൂപം ദസ്സേതി. സോഭണഭാവം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘കതവീതിക്കമോ ഹീ’’തിആദി. അബ്ഭുണ്ഹസീലോതി അഭിനവുപ്പന്നസീലോ. അബ്ഭുണ്ഹസീലോ നാമ അത്ഥതോ പാകതികസീലോതി ആഹ ‘‘പാകതികോ’’തി, പകതിസീലേന നിയുത്തോതി അത്ഥോ.

‘‘കായദ്വാരസമ്ഭവാ’’തി ഇമിനാ കായികാതി പദസ്സ തദ്ധിതഭാവം ദസ്സേതി. മുഖം ഓലോകേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ.

ചതുന്നം ദേസനായ ചാതി ഏത്ഥ ‘‘ദേസനായാ’’തി പദം ആദിപദലോപന്തി ആഹ ‘‘അച്ചയദേസനായാ’’തി. സാതി അച്ചയദേസനാ. അഭിനിലീയിത്വാ ധനുനാ മാരേന്തീതി അഭിമാരാ.

ഛേജ്ജം ഹോതീതി ഏത്ഥ ഛേജ്ജം നാമ പാരാജികാപജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘ദേവദത്തോ വിയ പാരാജികം ആപജ്ജതീ’’തി. ഇമാ പന ആപത്തിയോതി പാരാജികഥുല്ലച്ചയാപത്തിയോ.

(൪) അവന്ദനീയപുഗ്ഗലാദിവണ്ണനാ

൪൭൭. തേസന്തി ദസന്നം പുഗ്ഗലാനം. ‘‘സദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ സാമീചേനാതി ഏത്ഥ സഹത്ഥേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി. സാമീചേനാതി ച സാമീചിനാ കത്തബ്ബം സാമീചം കമ്മം, തേന സാമീചേന. ദസ ചീവരധാരണാതി പദസ്സ സമാസഭാവം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ദസ ദിവസാനി അതിരേകചീവരസ്സ ധാരണാ’’തി.

കതിസതന്തിആദീസു ദ്വീസു ഗാഥാപാദേസു ചതൂസു വിഭത്യന്തപദേസു പുരിമം പുരിമേന, പച്ഛിമഞ്ച പച്ഛിമേന യഥാക്കമം യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കതിസതം ആപത്തിയോ രത്തിസതം ഛാദയിത്വാനാ’’തി. പച്ഛിമഗാഥായ പുബ്ബഡ്ഢേപി ഏസേവ നയോ. അയം ഹീതി അയം ഏവ വക്ഖമാനോ. ഏത്ഥാതി ഗാഥായം. യോതി ഭിക്ഖു, പടിച്ഛാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇതീതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ചതൂസു ചതുക്കേസു ധമ്മേന സമഗ്ഗം അപനേത്വാ ദ്വാദസ കമ്മദോസാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. അധമ്മേന വഗ്ഗകമ്മം, അധമ്മേന സമഗ്ഗകമ്മന്തി യോജേതബ്ബം.

ഏത്ഥാതി ഛസു കമ്മേസു. ഏതദേവാതി ധമ്മേന സമഗ്ഗകമ്മമേവ.

യം ദേസിതാതി ഏത്ഥ യംസദ്ദോ വചനവിപല്ലാസോതി ആഹ ‘‘യാനി ദേസിതാനീ’’തി. ‘‘ദേസിതാനീ’’തി ഇമിനാ ദേസിതാതി ഏത്ഥ നികാരസ്സ ആകാരാദേസഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘പരിയന്തപരിച്ഛേദഭാവരഹിതത്താ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി അന്തം പരിയന്തമേതസ്സാതി അനന്തന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തന്തി നിബ്ബാനം, ജിതന്തി സമ്ബന്ധോ. കേന കം കിന്തി കത്വാ ജിതന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതാ കിലേസഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ’’തി. കേന കം കിന്തി കത്വാ കിം ജിതം വിയാതി ആഹ ‘‘രഞ്ഞാ സപത്തഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ രജ്ജം വിയാ’’തി. തത്ഥ ‘‘രഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കേനാ’’തി പുച്ഛം വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘സപത്തഗണ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ക’’ന്തി പുച്ഛം വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘അഭിമദ്ദിത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘കിന്തി കത്വാ’’തി പുച്ഛം വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘രജ്ജ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘കി’’ന്തി പുച്ഛം വിസ്സജ്ജേസി. സപത്തഗണന്തി വേരിഗണം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – രഞ്ഞാ സപത്തഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ രജ്ജം രാജഭാവം ജിതം വിയ, ഭഗവതാ കിലേസഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ നിബ്ബാനം ജിതന്തി. സ്വേവാതി ഭഗവാ ഏവ. ‘‘നിബ്ബികാരതായാ’’തി ഇമിനാ താദിസദ്ദോ നിബ്ബികാരത്ഥവാചകോ അനിപ്ഫന്നപാടിപദികോതി ദസ്സേതി. ‘‘വിവേകപഞ്ചക’’ന്തി ഇമിനാ കായചിത്തഉപധിവസേന വിവേകത്തയമ്പി ഗഹേതബ്ബം വിവേകഭാവേന സമാനത്താ. തേന ഭഗവതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യാനി സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാനീ’’തി ഇമിനാ ഏകേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏകസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. തത്ഥാതി സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു. ഏത്ഥ പനാതി സമഥേസു പന. ഹീതി സച്ചം. തസ്സാതി സമ്മുഖാവിനയസ്സ. അട്ഠകഥാസൂതി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു. മയം പനാതി സങ്ഗഹകാരകാ അമ്ഹേ പന, ബുദ്ധഘോസനാമകാ മയം പനാതി അത്ഥോ, രോചയാമാതി സമ്ബന്ധോ. കസ്സ കിമത്ഥം ഗഹേത്വാ രോചേസീതി ആഹ ‘‘വിനാതി നിപാതസ്സ പടിസേധനമത്ഥമത്ത’’ന്തി. ‘‘വിനാതി നിപാതസ്സാ’’തി പദം ‘‘അത്ഥമത്ത’’ന്തി പദേ വാചകസമ്ബന്ധോ. അത്തനോ സാധ്യവചനം ബുദ്ധവചനസങ്ഖാതേന സാധകവചനേന സാധേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി.

അട്ഠാരസ അട്ഠകാനീതി അധമ്മദിട്ഠിഭേദ, ധമ്മദിട്ഠിഭേദ, വേമതികഭേദേസു തീസു ഏകമേകം മൂലം കത്വാ തയോ തയോ മൂലിം കത്വാ നവ ഹോന്തി, തേസു ധമ്മദിട്ഠിഭേദേസു ധമ്മദിട്ഠിഭേദം അപനേത്വാ അട്ഠ ഹോന്തി, താനി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂസു യോജേത്വാ അട്ഠാരസ അട്ഠകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ഛഊനദിയഡ്ഢസതന്തി ചതുചത്താലീസാധികം സതന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏകേകവത്ഥുസ്മിന്തി അട്ഠാരസസു ഭേദകരവത്ഥൂസു ഏകേകസ്മിം വത്ഥുസ്മിം.

ഇതി ഗാഥാസങ്ഗണികവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.