ഉപാലിപഞ്ചകം

അനിസ്സിതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൧൭. ഉപാലിപഞ്ഹേസു ‘‘കതി ഹി നു ഖോ ഭന്തേ’’തി പുച്ഛായ സമ്ബന്ധോ നത്ഥീതി കസ്സചി മഞ്ഞനം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘അയ സമ്ബന്ധോ’’തി. ഥേരോതി ഉപാലിത്ഥേരോ, പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമേസന്തി പഞ്ചകാനം തന്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. കേസം അത്ഥായ തന്തിം ഠപേസ്സാമീതി ആഹ ‘‘നിസ്സായ വസനകാരീനം അത്ഥായാ’’തി. വസനകാരീനം ഭിക്ഖൂനന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി പഞ്ഹാനം.

ആപന്നോ കമ്മകതോതി ഏത്ഥ ‘‘ആപന്നോ’’തി പദം ‘‘കമ്മകതോ’’തി പദസ്സ കാരണദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോ, തപ്പച്ചയാവ സങ്ഘേന കമ്മം കതം ഹോതീ’’തി. തപ്പച്ചയാവാതി തംആപത്തിആപന്നസങ്ഖാതാ കാരണാ ഏവ.

നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൦. അയന്തി കമ്മകതോ ഭിക്ഖു, ന വത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. അനുലോമവത്തേതി കതകമ്മസ്സ അനുലോമേ വത്തേ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. സരജ്ജുകോതി സഹ കമ്മസങ്ഖാതായ രജ്ജുയാതി സരജ്ജുകോ.

൪൨൧. സമഗ്ഗേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. അച്ചയം ദേസാപേത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദോസം ദേസാപേത്വാ. തിണവത്ഥാരകസമഥം വാതി വാസദ്ദോ അത്ഥന്തരവികപ്പോ. തത്ര ചേതി ഏത്ഥ തസദ്ദോ കമ്മവിസയോ, ചേസദ്ദോ സചേപരിയായോതി ആഹ ‘‘സചേ താദിസേ കമ്മേ’’തി. ദിട്ഠാവികമ്മമ്പി കത്വാതി ദിട്ഠാവികമ്മം കത്വാപീതി യോജനാ. പിസദ്ദേന അകത്വാപീതി സമ്പിണ്ഡേതി. യത്ര പനാതി കമ്മേ പന. തത്ഥാതി കമ്മേ. പക്കമിതബ്ബന്തി സങ്ഗാമാവചരേന പക്കമിതബ്ബം.

൪൨൨. ഉസ്സിതമന്തീതി ഏത്ഥ ഉസ്സിതം മന്തീ ഉസ്സിതമന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ലോഭ…പേ… ഭാസിതാ’’തി. തത്ഥ ‘‘ലോഭദോസ മോഹമാനുസ്സന്നം വാച’’ന്തി ഇമിനാ ഉസ്സിതപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാസിതാ’’തി ഇമിനാ ‘‘മന്തീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. നിസ്സിതജപ്പീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞനിസ്സിതം ജപ്പമേതസ്സാതി നിസ്സിതജപ്പീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ’’തിആദി. ഏത്ഥ ജപ്പന്തി വചനം. ജപ്പ വചനേതി ഹി ധാതുപാഠേസു വുത്തം. ഉസ്സദയുത്തന്തി ലോഭാദിഉസ്സദയുത്തം, വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവമഞ്ഞന്തി ഏവം അത്തനാ അഞ്ഞം. കഥാനുസന്ധിവചനേതി ചോദകചുദിതകാനം കഥായ അനുസന്ധിവചനേ. ഏത്ഥ ‘‘വചനേ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഭാസാനുസന്ധീ’’തി ഏത്ഥ ഭാസസദ്ദോ വചനപരിയായോതി ദസ്സേതി.

ഉസ്സാരേതീതി ഉദ്ധം ഗമാപേതി. ഇമിനാ ഉസ്സാദേതി ഉപരി ഗമാപേതീതി ഉസ്സാദേതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ഹി ദകാരരകാരാ സദിസത്ഥാ. തേ ഹി ദ്വേ അക്ഖരാ കദാചി കത്ഥചി സദിസത്ഥാ ഹോന്തി. അവസാരേതീതി ഹീനഭാവം ഗമാപേതി. ഇമിനാ അവസാദേതി അധോഭാവം ഗമാപേതീതി അവസാദേതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അപസാദേതാ’’തിപി പാഠോ, ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ നാനം. സമ്ഫഞ്ച ബഹും ഭാസതീതി ഏത്ഥ സമ്ഫസദ്ദോ നിരത്ഥകകഥാവചനോതി ആഹ ‘‘നിരത്ഥകകഥ’’ന്തി. നിരത്ഥകകഥാ ഹി യസ്മാ സം ഹിതസുഖം ഫലതി വിനാസേതി, തസ്മാ സമ്ഫന്തി വുച്ചതി. ഫാ ധാതൂതി ച ഫലധാതൂതി ച ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൬ ലകാരന്തധാതു) വുത്തം.

ഭാരേ അനാരോപിതേതി ‘‘തവ ഭാരോ’’തി സങ്ഘേന ഭാരേ അനാരോപിതേ. അജ്ഝോത്ഥരിത്വാതി അഭിഭവിത്വാ. ഇമിനാ പസയ്ഹ പവത്താതി ഏത്ഥ പസയ്ഹസദ്ദസ്സ അഭിഭവനത്ഥം ദസ്സേതി. അനധികാരേതി അനധിപച്ചട്ഠാനേ. ‘‘കഥേതാ’’തി ഇമിനാ വതുധാതുയാ കഥനത്ഥം ദസ്സേതി. അനോകാസകമ്മം കാരേത്വാതി ഏത്ഥ നകാരസ്സ അയുത്തയോഗഭാവതോ യുത്തട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓകാസകമ്മം അകാരേത്വാ’’തി. യസ്സാതി യാ അസ്സ. അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തനോ യാ ദിട്ഠി അത്ഥീതി യോജനാ, അഥവാ അത്തനോ യാ ദിട്ഠി ഭവേയ്യാതി യോജനാ. തന്തി ദിട്ഠിം. ‘‘കഥേതാ’’തി ഇമിനാ ബ്യാകതാതി ഏത്ഥ വി ആ പുബ്ബകരധാതുയാ കഥനത്ഥം ദസ്സേതി.

വോഹാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൪. ‘‘നേവ ദേസനായ ന വുട്ഠാനേനാ’’തി ഇദം പാരാജികാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ദോസാനുരൂപന്തി വത്ഥുസങ്ഖാതസ്സ ദോസസ്സ അനുരൂപം.

പയോഗം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ സചേ പയോഗോ മൂലേന വിസദിസോ ഹുത്വാ ഭിന്നോ ഹോതി, ഏവം സതി മൂലപയോഗന്തി ന വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അധികരണാനം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. മൂലമേവ പയോഗാ നാമ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞന്തി അധിപ്പായോ.

കാതബ്ബന്തി ന ജാനാതീതി കാതബ്ബം ഇതി കമ്മസ്സ കരണം ന ജാനാതീതി യോജനാ. വത്ഥൂതി ഭണ്ഡനകലഹാദിവത്ഥു, നിയസ്സാദീനം വത്ഥൂതി സമ്ബന്ധോ. ചതുന്നന്തി തജ്ജനീയനിയസ്സപബ്ബാജനീയപടിസാരണീയവസേന ചതുന്നം. യാചതീതി സങ്ഘം കമ്മസ്സ വൂപസമം യാചതി.

വത്ഥുന്തി ഏത്ഥ ആപത്തിക്ഖന്ധാനമേവ വത്ഥുന്തി ആഹ ‘‘സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാന’’ന്തി. പദേസപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിസാധാരണപഞ്ഞത്തിഅസാധാരണപഞ്ഞത്തിഏകതോപഞ്ഞ- ത്തിഉഭതോപഞ്ഞത്തിവസേന ഛന്നം പഞ്ഞത്തീനം പഞ്ഞത്തിയം പവിട്ഠത്താ വുത്തം ‘‘തിവിധം പഞ്ഞത്തി’’ന്തി. ‘‘ഹേട്ഠുപരിയം കത്വാ പദം യോജേതീ’’തി ഇമിനാ പദപച്ചാഭട്ഠന്തി ഏത്ഥ പദാനം ഹേട്ഠുപരിയവസേന പടിനിവത്തിത്വാ ആഭസ്സനം ഗളനം ചുതം പദപച്ചാഭട്ഠന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി.

വിനയേതി ഏത്ഥ ന കേവലം പാളിയംയേവ, അഥ ഖോ അട്ഠകഥായമ്പീതി ആഹ ‘‘വിനയപാളിയഞ്ചേവ അട്ഠകഥായഞ്ചാ’’തി.

ഞത്തിം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ ഞത്തിഭേദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ’’തിആദി. തത്ഥാതി ദുവിധാസു ഞത്തീസു. കമ്മഞത്തീതി അനുസ്സാവനകമ്മസ്സ ഠാനേ ഠിതാ ഞത്തി. അനുസ്സാവനകമ്മം നത്ഥി, സയമേവ അനുസ്സാവനകമ്മട്ഠാനേ ഠിതാതി അത്ഥോ. കമ്മപാദഞത്തീതി അനുസ്സാവനകമ്മസ്സ പാദഭൂതാ മൂലഭൂതാ ഞത്തി. നവസു ഠാനേസൂതി ഓസാരണാദീസു നവസു ഠാനേസൂ. ദ്വീസു ഠാനേസൂതി ഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥവസേന ദ്വീസു ഠാനേസു, കമ്മപാദഞത്തിയാ കരണം ന ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. യ്വായം ചതുബ്ബിധോ സമഥോതി യോജനാ. തന്തി ചതുബ്ബിധം സമഥം. ഞത്തിയാതി സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനം. യം അധികരണം വൂപസമതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി അധികരണസ്സ. തം വൂപസമം ന ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ.

സുത്തം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ സുത്തസദ്ദസ്സ കദാചി കത്ഥചി മാതികായഞ്ച സുത്തന്തപിടകേ ച പവത്തനതോ ഇധ ഉഭതോവിഭങ്ഗേതി ആഹ ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗ’’ന്തി. വിനയം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ വിനയസദ്ദസ്സ സകലേ വിനയപിടകേ വത്തമാനസ്സാപി സുത്തന്തി ഏത്ഥ ഉഭതോവിഭങ്ഗസ്സ ഗഹിതത്താ ഇധ ഖന്ധകപരിവാരാവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഖന്ധകപരിവാരം ന ജാനാതീ’’തി.

വിനയം ന ജാനാതീതി ഏത്ഥ വിനയപിടകസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ വിനയപിടക’’ന്തി. സുത്തന്തികേ ചത്താരോ മഹാപദേസേതി (ദീ. നി. ൨.൧൮൭ ആദയോ; അ. നി. ൪.൧൮൦) ബുദ്ധാപദേസസങ്ഘാപദേസസമ്ബഹുലത്ഥേരാപദേസഏകത്ഥേരാ പദേസവസേന ചത്താരോ മഹാപദേസേ. ഏത്ഥാതി പഞ്ചകേ. യന്തി വചനം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ചകേസു.

ഇതി

അനിസ്സിതവഗ്ഗ-നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭനവഗ്ഗ-വോഹാരവഗ്ഗവണ്ണനായ

യോജനാ സമത്താ.

ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൫. ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗേ ദിട്ഠാവികമ്മാതി ഏത്ഥ ആവി കരീയതേ ആവികമ്മം, ദിട്ഠീനം ആവികമ്മം ദിട്ഠാവികമ്മന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദിട്ഠീനം ആവികമ്മാനീ’’തി. ‘‘ലദ്ധിപകാസനാന’’ന്തി ഇമിനാ ദിട്ഠിസദ്ദോ ലദ്ധിപരിയായോ, ആവികമ്മസദ്ദോ പകാസനപരിയായോതി ദസ്സേതി. ഏതന്തി ‘‘ദിട്ഠാവികമ്മാ’’തി നാമം. അദേസനാഗാമിനീ നാമ അത്ഥതോ ഗരുകന്തി ആഹ ‘‘ഗരുകാപത്തിയാ’’തി. ലഹുകായപീതി പിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ. ലഹുകായപി ദേസിതായ ദിട്ഠാവികമ്മം അധമ്മികം ഹോതി, പഗേവ ഗരുകായാതി അത്ഥോ.

യഥാ …പേ… ഹോതീതി യഥാ ആവികതേ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഏകീഭൂതേഹി ആവികതാ ഹോതീതി യോജനാ. ചതൂഹി പഞ്ചഹീതി അന്തിമപരിച്ഛേദദസ്സനം. തതോ അതിരേകേഹിപി ഏകതോ ദേസേതും ന വട്ടതി, ദേസിതാ ച ആപത്തി ന വുട്ഠാതി, ദേസനാപച്ചയാ ദുക്കടഞ്ച ഹോതി. ‘‘ചതൂഹി പഞ്ചഹീ’’തി അന്തിമപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ ദ്വീഹി തീഹി പന ഏകതോ ദേസേതും വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. മനോമാനസേനാതി ഏത്ഥ മനോസദ്ദേന മാനസസദ്ദസ്സ രാഗഅരഹത്തേസുപി പവത്തനതോ തദത്ഥേ പടിക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേ ഏവ വത്തതീതി ദസ്സേതി. തേന വുത്തം ‘‘മനസങ്ഖാതേന മാനസേനാ’’തി. ഇമിനാ മനഭൂതം മാനസം മനോമാനസന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

സമാനസംവാസകസ്സാപീതി പിസദ്ദോ സമാനസംവാസകസ്സപി നാനാസീമായ ഠിതസ്സ സന്തികേ ആവികമ്മം അധമ്മികം ഹോതി, പഗേവ നാനാസംവാസകസ്സാതി ദസ്സേതി. മാളകസീമായാതി ഖണ്ഡസീമായ അങ്ഗണേ. അവിപ്പവാസസീമായാതി മഹാസീമായ, ഠിതസ്സാപി സന്തികേതി സമ്ബന്ധോ. പിസദ്ദേന ‘‘ഖണ്ഡസീമായ ഠിതസ്സപീ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി.

൪൩൦. ന പരിയത്തന്തി ന സമത്ഥം. ഇമിനാ നാലന്തി ഏത്ഥ അലംസദ്ദോ പരിയത്തത്ഥോവ, നാരഹഭൂസനവാരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഇധാപീതി പഞ്ചകേപി. പിസദ്ദേന പുരിമപഞ്ചകം അപേക്ഖതി. ‘‘സാസനതോ’’തി ഇമിനാ ചുധാതുയാ അപാദാനം ദസ്സേതി. ‘‘കാമോ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായസദ്ദോ കാമപരിയായോതി ദസ്സേതി.

൪൩൨. മന്ദത്താ മോമൂഹത്താതി ഏത്ഥ ത്തപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥേ, പഞ്ചമീവിഭത്തിയാ ച കാരണത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മന്ദഭാവേന മോമൂഹഭാവേനാ’’തി. പരിഭവാതി ഏത്ഥ പരിഭവകാമാതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിഭവം ആരോപേതുകാമോ ഹുത്വാ’’തി. അഞ്ഞബ്യാകരണേസുപീതി അരഹത്തബ്യാകരണേസുപി. സബ്ബത്ഥാതി ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗേ. യന്തി വചനം.

ഇതി ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

മുസാവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൪൪. ധമ്മപധാനം ധമ്മാധിട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘പാരാജികം ഗച്ഛതീതി പാരാജികഗാമീ’’തി സുദ്ധകത്തുവസേന വുത്തം, പുഗ്ഗലപധാനം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘പാരാജികം ഗച്ഛതി അനേന, ഗമാപേതീതി വാ പാരാജികഗാമീ’’തി കരണഹേതുകത്തുവസേനപി വത്തബ്ബം. വിത്ഥാരം ദസ്സന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘മുസാവാദോ പാരാജികഗാമീ’’തിആദിപാഠേ, ഏവം വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തേസു ‘‘മുസാവാദോ പാരാജികഗാമീ’’തിആദീസു വാ, നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം.

അദസ്സനേനാതി ഏത്ഥ കസ്സ അദസ്സനേനാതി ആഹ ‘‘വിനയധരസ്സാ’’തി. വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കപ്പിയാകപ്പിയേസു ഹീ’’തിആദി. തന്തി വിനയധരം. അസ്സവനേനാതി ഏത്ഥ കേസം വചനം അസ്സവനേനാതി ആഹ ‘‘ഏകവിഹാരേപീ’’തിആദി. ഏകവിഹാരേപീതി വിനയധരേന ഏകവിഹാരേപി. പിസദ്ദേന നാനാവിഹാരേ പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനത്ഥം, ഉപട്ഠാനട്ഠാനം വാ. വുച്ചമാനം അഞ്ഞേസം വചനം അസുണന്തോ ഹുത്വാ വാതി യോജനാ. പസുത്തകതാതി ഏത്ഥ യകാരലോപോതി ആഹ ‘‘പസുത്തകതായാ’’തി. പസുത്തകഭാവേനപീതി പിസദ്ദോ അഞ്ഞമ്പി അദസ്സനാദികാരണം സമ്പിണ്ഡേതി. തഥാസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ തഥാസദ്ദോ കോവിസയോതി ആഹ ‘‘അകപ്പിയേ…പേ… ആപജ്ജന്തോ’’തി. ഏകരത്താതിക്കമാദിവസേനാതി ആദിസദ്ദേന ഛാരത്താതിക്കമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബത്ഥാതി മുസാവാദവഗ്ഗേ.

ഇതി മുസാവാദവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഭിക്ഖുനോവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൦. ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗേ അലാഭായാതി ഏത്ഥ ലഭധാതുയാ കമ്മം, സമ്പദാനവചനസ്സ ച തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുന്നം പച്ചയാനം അലാഭത്ഥായാ’’തി. ‘‘വായമതീ’’തി ഇമിനാ പരിസക്കതീതി ഏത്ഥ സക്കധാതുയാ സമത്ഥത്ഥം പടിക്ഖിപിത്വാ വായമത്ഥം ദസ്സേതി. കലിസാസനന്തി പാപപരാജയആണം. നീഹരണത്ഥായാതി നിദ്ധരിത്വാ അപനയനത്ഥായ.

൪൫൧. ‘‘കമ്മ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ‘‘സത്തന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതര’’ന്തി.

൪൫൪. ന സാകച്ഛാതബ്ബോതി ഏത്ഥ കോ നാമ കഥാമഗ്ഗോ ന സാകച്ഛാതബ്ബോ, നനു വിനയോയേവാതി ആഹ ‘‘കപ്പിയാ…പേ… കഥാമഗ്ഗോ’’തി. ‘‘ന കഥേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ കച്ഛസദ്ദസ്സ കഥധാതുയാ നിപ്ഫന്നഭാവം ദീപേതി. കസ്മാ പന പഠമപഞ്ചകേ ‘‘ന അസേക്ഖേനാ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ ദുതിയപഞ്ചകേ ‘‘അസേക്ഖേനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഇതരോ പുഥുജ്ജനോ ന കഥേതീതി യോജനാ.

ന അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി ഏത്ഥ അത്ഥോ നാമ അട്ഠകഥായേവാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥായാ’’തി. ‘‘പഭേദഗതഞാണപ്പത്തോ’’തി ഇമിനാ അത്ഥാദീസു പതി വിസും സമ്ഭിജ്ജതീതി പടിസമ്ഭിദാ, പഞ്ഞാ, തം പത്തോതി പടിസമ്ഭിദാപത്തോ. അത്ഥേ പടിസമ്ഭിദാപത്തോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘പാളിധമ്മേ’’തി ഇമിനാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി ഏത്ഥ ധമ്മസരൂപം ദസ്സേതി. വോഹാരനിരുത്തിയന്തി പഞ്ഞത്തിനിരുത്തിയം. ഇമിനാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി ഏത്ഥ നിരുത്തിസരൂപം ദസ്സേതി. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി ഏത്ഥ പടിഭാനം നാമ ഹേട്ഠിമഞാണത്തയമേവാതി ആഹ ‘‘അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീനി ഞാണാനീ’’തി, തേസൂതി ഞാണേസു, യം യം വിമുത്തം യഥാവിമുത്തം, ചിത്തം. പച്ചവേക്ഖിതാതി പുനപ്പുനം ഓലോകിതാ. സബ്ബത്ഥാതി ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗേ.

ഇതി ഭിക്ഖുനോവാദവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൫. ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗേ അത്ഥകുസലോതിആദിപദാനം ഭേദനിസ്സിതസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അട്ഠകഥാകുസലോ’’തിആദി. ആചരിയമുഖതോതി ആചരിയവദനതോ, ആചരിയസമ്മുഖേ വാ, സിഥിലധനിതാദീതി ആദിസദ്ദേന ദീഘരസ്സാദീനി (പരി. അട്ഠ. ൪൮൫; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൫൨) സങ്ഗണ്ഹാതി. അക്ഖരപരിച്ഛേദേതി ഏത്തകോ സിഥിലോ, ഏത്തകോ ധനിതോതിആദിനാ അക്ഖരപരിച്ഛേദേ. ഇമിനാ ബ്യഞ്ജനകുസലോതി ഏത്ഥ ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ അക്ഖരപരിയായോതി ദസ്സേതി. ന പുബ്ബാപരകുസലോതി ഏത്ഥ പുബ്ബാപരോ നാമ പുരിമാനം ചതുന്നഞ്ചേവ കഥായ ച പുബ്ബാപരോതി ആഹ ‘‘അത്ഥപുബ്ബാപരേ’’തിആദി.

കോധനോതിആദീനി വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ ന സക്കോതീതി യോജനാ. പസാരേതാതി ഏത്ഥ സരധാതു ഉപസഗ്ഗവസേന വേചിത്തവാചകോതി ആഹ ‘‘മോഹേതാ’’തി.

ഇതി ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

അധികരണവൂപസമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൭. അധികരണവൂപസമവഗ്ഗേ സങ്ഘഗരു നാമ കോതി ആഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച…പേ… സങ്ഘഗരു നാമ ഹോതീ’’തി. താനീതി ചീവരാദീനി.

൪൫൮. പഞ്ചഹുപാലി ആകാരേഹീതി ഏത്ഥ ആകാരസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചഹി കാരണേഹീ’’തി. കമ്മേനാതിആദീസു കമ്മാദീനം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപലോകനാദീസൂ’’തിആദി. ഉപപത്തീഹീതി യുത്തീഹി. മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവഞ്ച ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച തുമ്ഹേ ജാനാഥാതി യോജനാ. മാദിസോ നാമ…പേ… തുമ്ഹാകം യുത്തം നനൂതി യോജനാ. കണ്ണമൂലേതി കണ്ണസമീപേ. അനുസ്സാവനേനാതി അനുസമീപേ സാവാപനേന. തേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. അനിവത്തിധമ്മേതി അനിവത്തനസഭാവേ. സലാകഗ്ഗാഹേനാതി അത്തനോ സലാകായ ഗാഹാപനേന.

ഏത്ഥാതി കമ്മാദീസു. പമാണന്തി സങ്ഘഭേദസ്സ കാരണം. പുബ്ബഭാഗാതി സങ്ഘഭേദതോ പുബ്ബഭാഗേ പവത്താ. പുബ്ബഭാഗഭാവം ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസേന ഹീ’’തിആദി. വോഹരന്തേപീതി യോജനാ. തത്ഥാതി വോഹാരേ. കദാ പന സങ്ഘോ ഭിന്നോതി ആഹ ‘‘യദാ പനാ’’തിആദി. യദാ പന കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. കമ്മന്തി ഉപോസഥകമ്മതോ അഞ്ഞം കമ്മം ഗഹേതബ്ബം. ഉദ്ദേസന്തി ഉപോസഥകമ്മം. ഇതീതി ഏവം. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനായം ‘‘ഏവം…പേ… പകാസയിസ്സാമാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൧) യം വചനം അവോചുമ്ഹാതി യോജനാ. തസ്സ വചനസ്സാതി പാഠം അജ്ഝാഹരിത്വാ ‘‘സ്വായം അത്ഥോ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബോ.

പഞ്ഞത്തേതന്തി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതലോപസന്ധീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞത്തം ഏത’’ന്തി. ക്വാതി കിസ്മിം ഖന്ധകേ. തത്രാതി വത്തക്ഖന്ധകേ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ആഗന്തുകവത്താദിഅകരണമത്തേന. അനുപുബ്ബേനാതി അനുക്കമേന. യഥാരത്തന്തി ഏത്ഥ യഥാസദ്ദോ അനുരൂപത്ഥവാചകോ, രത്തിസദ്ദേന രത്തിപ്പമാണം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രത്തിപരിമാണാനുരൂപ’’ന്തി. ഇമിനാ രത്തിയാ അനുരൂപം യഥാരത്തന്തി നിബ്ബചനം ദസ്സേതി. ‘‘രത്തിപരിമാണാനുരൂപ’’ന്തി വുത്തേ രത്തിപരിമാണസ്സ അതിക്കന്തത്താ അത്ഥതോ ഥേരോതി ആഹ ‘‘യഥാഥേരന്തി അത്ഥോ’’തി. വവത്ഥാനന്തി പരിച്ഛേദോ. സോ ഹി വിസും അവഹിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി വവത്ഥാനന്തി വുച്ചതി. കമ്മാകമ്മാനീതി ഏത്ഥ കമ്മം അകമ്മാനീതി പദവിഭാഗം കത്വാ അകാരോ വുദ്ധത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഖുദ്ദകാനി ചേവ മഹന്താനി ച കമ്മാനീ’’തി. സതി ച അകമ്മസ്സ മഹന്തഭാവേ കമ്മം നാമ ഖുദ്ദകന്തി അത്ഥതോ സിദ്ധം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഖുദ്ദകാനി ചേവാ’’തി. അകാരസ്സ അപ്പത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹന്താനി ചേവ ഖുദ്ദകാനി ച കമ്മാനീ’’തി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. സോ പന ഇധ ന ഗഹിതോ, അഞ്ഞത്ഥ പന ദിസ്സതി. ‘‘ഉച്ചാവചാനി കമ്മാനീ’’തി ഹി വാക്യവസേന വുത്തട്ഠാനേ ഉച്ചസദ്ദേന മഹന്തത്ഥം ദസ്സേതി, അവചസദ്ദേന ഖുദ്ദകത്ഥം ദസ്സേതി. തസ്മാ മഹന്തഖുദ്ദകാനി കമ്മാനീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സതി ച അകമ്മസ്സ ഖുദ്ദകഭാവേ കമ്മം നാമ മഹന്തന്തി അത്ഥതോപി സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സങ്ഘഭേദവഗ്ഗദ്വയവണ്ണനാ

൪൫൯. സങ്ഘഭേദവഗ്ഗദ്വയേ ഏതേതി സഭാവാ. തേതി അധമ്മാദയോ. ഇതീതി ഏവം. യം കമ്മന്തി യോജനാ. ദിട്ഠിം വിനിധായാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്മിം പഞ്ചകേ അയം അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാപീതി ഇമസ്മിം പഞ്ചകേപി. പിസദ്ദേന ഹേട്ഠാ വുത്തം പഞ്ചകം അപേക്ഖതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പഞ്ചകേസു. ഹീതി സച്ചം. പുബ്ബേ അവുത്തനയം യം വചനമത്ഥി, തം വചനം ഏത്ഥ പഞ്ചകേസു ന അത്ഥീതി യോജനാ.

ആവാസികവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൬൧. ആവാസികവഗ്ഗേ ‘‘ഹരിത്വാ’’തി ഇമിനാ യഥാഭതന്തി ഏത്ഥ ഭരധാതുയാ ഹരണത്ഥഞ്ച കിരിയാവിസേസനഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘ഠപിതോ’’തി ഇമിനാ നിക്ഖിത്തോതി ഏത്ഥ ഖിപധാതുയാ ഠപനത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൬൨. പരിണാമേതീതി പരിണതംപാപേതി. ‘‘നിയാമേതി കഥേതീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി, ഏത്ഥാതി ആവാസികവഗ്ഗേ.

കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൬൭. കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗേ ഓതമസികോതി ഏത്ഥ അവതമം ഗതോ ഓതമസികോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്ധകാരഗതോ’’തി. അന്ധകാരസദ്ദേന തമസദ്ദോ അന്ധകാരപരിയായോതി ദസ്സേതി. തന്തി ഓതമസികം. അസമന്നാഹരന്തോതി തം അസമന്നാഹരന്തോ, കസ്മാ അസമന്നാഹരന്തോതി ആഹ ‘‘കിച്ചയപസുതത്താ വന്ദന’’ന്തി. ഏകതോതി കോപേന സദ്ധിം. വേരീ വിസഭാഗപുഗ്ഗലോ ഏകതോ ആകോധേന വത്തനട്ഠേന ഏകാവത്തോതി വുച്ചതി. പഹരേയ്യാതി വന്ദന്തം പഹരേയ്യ. ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തയമാനോ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം വിദഹതി ഠപേതീതി അഞ്ഞവിഹിതോതി ദസ്സേതി.

സങ്ഘതോ ഉദ്ധരിത്വാ ഖിപിതബ്ബോ അപനേതബ്ബോതി ഉക്ഖിത്തോ, സോയേവ ഉക്ഖിത്തകോ. തേഹീതി ചതൂഹി. അവന്ദിയേസു പന്നരസപുഗ്ഗലേസൂതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരാ വുത്തകാരണേന ചാതി അന്തരേ വുത്തേന ‘‘തഞ്ഹി വന്ദന്തസ്സ മഞ്ചപാദാദീസുപി നലാടം പടിഹഞ്ഞേയ്യാ’’തിആദിനാ കാരണേന ച. ഇതോതി പന്നരസപുഗ്ഗലമ്ഹാ. ഇതീതി ഏവം. സചേ ഉദ്ദേസാചരിയോ ച ഓവാദാചരിയോ ച നവകോ ഹോതി, ന വന്ദനീയോ. സബ്ബത്ഥാതി കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗേ.

ഇതി കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച ഉപാലിപഞ്ചകവണ്ണനായ യോജനാ.

ആപത്തിസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൪൭൦. ‘‘അചിത്തകോ ആപജ്ജതീ’’തിആദീസു ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അചിത്തകോ ആപജ്ജതീതി അചിത്തകോ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി. ഏസേവ നയോ അചിത്തകോ വുട്ഠാതീതി ഏത്ഥാപി. യംകിഞ്ചി ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇതരം ആപത്തിന്തി യോജനാ. ധമ്മദാനം കരോമീതി ‘‘സബ്ബദാനം ധമ്മദാനം ജിനാതീ’’തി (ധ. പ. ൩൫൪) ച ‘‘അമതംദദോ ച സോ ഹോതി, യോ ധമ്മമനുസാസതീ’’തി (സം. നി. ൧.൪൨) ച ഭഗവതാ വുത്തവചനം സുത്വാ ധമ്മദാനം കരോമി. ദോമനസ്സികോതി ദോമനസ്സേന യുത്തോ, ദോമനസ്സവന്തോ വാ. ഏത്ഥാതി അബ്യാകതമൂലേ.

൪൭൩. യസ്സ യസ്സാതി സിക്ഖാപദസ്സ. തം സബ്ബന്തി സബ്ബം തംതംസമുട്ഠാനസിക്ഖാപദം.