൧. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസയാചനകഥാ

൩൮൩. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാതി ഏത്ഥ നന്ദിയതി തുസിയതീതി നന്ദി, ഇകാരന്തോയം നപുംസകലിങ്ഗോ. ‘‘നന്ദിസേനോ (ജാ. അട്ഠ. ൩.൪.൧) നന്ദിവിസാലോ’’തിആദീസു ഇകാരന്തോയം പുല്ലിങ്ഗോ ഹോതി, ഇധ പന മുഖം അപേക്ഖിത്വാ ഇകാരന്തോ നപുംസകലിങ്ഗോ ഹോതി. അരുണുട്ഠിതകാലേ ഓദാതദിസാമുഖതായ നന്ദി മുഖം ഏതിസ്സം രത്തിയന്തി നന്ദിമുഖീ, രത്തി, തായ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ, തേന വുത്തം ‘‘അരുണുട്ഠിതകാലേപി ഹി നന്ദീമുഖാ വിയ രത്തി ഖായതീ’’തി. അന്തോപൂതിന്തി ഏത്ഥ കായസ്സ അന്തോ കുണപപൂതിന്തി അത്ഥം പടിപക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘അത്തചിത്തസന്താനേ’’തിആദി. ‘‘കിലേസവസ്സനവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഉദകവസ്സനവസേനാതി അത്ഥം പടിക്ഖിപതി. അവസ്സുതന്തി തിന്തം, കിലിന്നന്തി അത്ഥോ. കസമ്ബുജാതന്തി ഏത്ഥ കസമ്ബൂതി സങ്കാരോ. സോ ഹി സമ്മുഞ്ചനിയാ കസിയമാനേ വിലേഖിയമാനേ സമ്ബതി സദ്ദം കരോതീതി കസമ്ബു, തം വിയ ജാതന്തി കസമ്ബുജാതന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന അധിപ്പായവസേന ‘‘ആകിലിട്ഠജാത’’ന്തി വുത്തം, അതിവിയ കിലിട്ഠജാതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ആകിണ്ണദോസതായ കിലിട്ഠജാത’’ന്തിപി പാഠോ. ‘‘യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാ’’തി ഇമിനാ പാഠേന ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി പദപൂരണമത്തം. തേനാതി മോഘപുരിസേന. ‘‘യാവാ’’തി നിപാതപയോഗത്താ ‘‘ബാഹാഗഹണാപീ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ചമീവിഭത്തി അവധിഅത്ഥേ ഹോതി. നാമ-സദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ, തസ്സ പയോഗത്താ ‘‘ആഗമേസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ അതീതത്ഥേ അനാഗതവചനം (സദ്ദനീതിസുത്തമാലായ ൮൯൩ സുത്തേ). ആഗമേസ്സതി നാമാതി യോജനാ. ആഗമേസ്സതീതി ഈസം അധിവാസേസ്സതി. ‘‘ആതോ ഗമുഈസമധിവാസനേ’’തി ഹി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൮ മകാരന്തധാതു) വുത്തം.

൩൮൪. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി ഏത്ഥ ദീഘേനേവ പപാതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന പഠമമേവ ഗമ്ഭീരോ’’തി. ആയതസദ്ദോ ഹി ദീഘപരിയായോ. ‘‘ന ആയതകേന ഗീതസ്സരേന ധമ്മോ ഗായിതബ്ബോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൨൪൯) വിയ പപാതോ ദീഘേന തീരസ്സ ആദിമ്ഹി ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. പഠമമേവാതി തീരസ്സ ആദിമ്ഹിയേവ. ‘‘അനുപുബ്ബേന ഗമ്ഭീരോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന പഠമമേവ ഗമ്ഭീരോ’’തി വചനസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ഠിതധമ്മോതി തീരസ്സ അന്തോയേവ ഠിതസഭാവോ. വേലം നാതിവത്തതീതി ഏത്ഥ വേലാസദ്ദസ്സ തീരമരിയാദത്ഥേസു പവത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓസക്കനകന്ദരം മരിയാദവേല’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘ഓസക്കനകന്ദര’’ഇതി പദേന തീരത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘മരിയാദ’’ ഇതി പദേന മരിയാദത്ഥം. കേന ഉദകേന ദരിതബ്ബോതി കന്ദരോ, ഉദകേന ഓസക്കനോ കന്ദരോ ഏത്ഥാതി ഓസക്കനകന്ദരം, തീരം. ഓസക്കനകന്ദരഭൂതഞ്ച മരിയാദഭൂതഞ്ച വേലം തീരം നാതിക്കമതീതി അത്ഥോ. തീരം വാഹേതീതി ഏത്ഥ വഹധാതുയാ പാപുണനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തീരം അപ്പേതീ’’തി. തത്ഥ അപ്പേതീതി പാപുണാപേതി. ‘‘ഉസ്സാരേതീ’’തി ഇമിനാ പാളിയം ‘‘ഥലം ഉസ്സാരേതീ’’തി പദേന ‘‘തീരം വാഹേതീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതീതി അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഉസ്സാരേതീതി ഉദ്ധരിത്വാ ഗമാപേതി. അഞ്ഞാപടിവേധോതി ഏത്ഥ ആജാനാതി, ആജാനിത്ഥാതി വാ അഞ്ഞം അരഹത്തമഗ്ഗോ വാ അരഹത്തഫലം വാ, തസ്സ പടിവിജ്ഝനം അഞ്ഞാപടിവേധോ, സുഖുച്ചാരണത്ഥം മജ്ഝേ ദീഘോ, അഞ്ഞാപടിവേധോ നാമ അരഹത്തുപ്പത്തിയേവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അരഹത്തുപ്പത്തീ’’തി.

൩൮൫. ഛന്നമതിവസ്സതീതി ഉദാനപാളിയാ സന്ധായഭാസിതപാളിഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആപത്തി’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഇദന്തി ‘‘ഛന്നമതിവസ്സതീ’’തി വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി നവാപത്തിആപജ്ജനം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ.