൧. കമ്മക്ഖന്ധകം

൧. തജ്ജനീയകമ്മകഥാ

൧. ചൂളവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കമ്മക്ഖന്ധകേ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ചൂളവഗ്ഗസ്സാ’’തി പദം ‘‘കമ്മക്ഖന്ധകേ’’തി പദേ അവയവിസമ്ബന്ധോ. താവാതി പാരിവാസികക്ഖന്ധകാദിതോ, പാരിവാസിക്ഖന്ധകാദീനം വാ പഠമം. ചേവസദ്ദോ ച ചസദ്ദോ ച ‘‘പണ്ഡുകലോഹിതകാ’’തി പദസ്സ അസമാഹാരദ്വന്ദവാക്യം ദീപേന്തി. നിസ്സയാനം നാമം നിസ്സിതേസു ഉപചാരവസേന തേസം സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികാപി പണ്ഡുകലോഹിതകനാമായേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേസം നിസ്സിതകാപീ’’തിആദി. പിസദ്ദേന ഉപചാരത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. ‘‘സുട്ഠു ബലവ’’ന്തി ഇമിനാ ബലവാബലവന്തി ദ്വിന്നം സദ്ദാനം പരിയായഭാവേന വുത്തത്താ അതിസയത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘ബലവബലവ’’ന്തി വത്തബ്ബേ വാചാസിലിട്ഠവസേന ദീഘം കത്വാ ഏവം വുത്തം. പടിവദഥാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ കഥേഥ. ഇമിനാ പടിമന്തേഥാതി ഏത്ഥ മന്തധാതുയാ ഗുത്തഭാസനത്ഥം ദസ്സേതി. അത്ഥേസു കരണഭാസനകിച്ചേസു അലം സമത്ഥാതി അലമത്ഥാ, തേസം വിസേസേനാതി അലമത്ഥതരാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമത്ഥതരാ’’തി.

അധമ്മകമ്മദ്വാദസകകഥാ

൪. അസമ്മുഖാ കതന്തിആദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സമ്മുഖേഹി വിരഹിതാ അസമ്മുഖാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖാനം വിനാ കത’’ന്തി. ‘‘അപ്പടിപുച്ഛിത്വാ’’തി ഇമിനാ അപ്പടിപുച്ഛാതി ഏത്ഥ ത്വാപച്ചയസ്സാകാരഭാവം ദസ്സേതി. തസ്സേവാതി ചുദിതകസ്സേവ. അദേസനാഗാമിനിയാതി ഏത്ഥ അകാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാരാജികാ…പേ… വാ’’തി. ഏത്ഥാതി തജ്ജനീയകമ്മേ. നവ പദാതി നവസു പദേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. പുരിമകേസു തീസു തികേസു വുത്തേസു നവസു പദേസൂതി യോജനാ. ‘‘ഏകേക’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇമേഹീതി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി. ദ്വാദസ തികാതി പുരിമേഹി തീഹി തികേഹി നവ തികേ മിസ്സേത്വാ ദ്വാദസ. സുക്കപക്ഖേസുപീതി പടിസേധവിരഹവസേന സുക്കേസു പക്ഖേസുപി.

൬. ‘‘പബ്ബജിതാന’’ന്തി ഇമിനാ ഗിഹീനം അനനുലോമികതം നിവത്തേതി. സഹസോകിതാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന സഹനന്ദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇമസ്മിം ഠാനേ സബ്ബഅട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബന്തി ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി പാഠതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘ന സമ്പയോജേതബ്ബന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം യോജേത്വാ കലഹോ ന കാരേതബ്ബോ’’തി പാഠോ അത്ഥി, താവ അട്ഠാരസസമ്മാവത്തനവത്താനം സംവണ്ണനാപാഠോ ലിഖിതോ, സോ പാഠോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ന ലിഖിതബ്ബോ. കസ്മാ? പാളിക്കമാനുപ്പത്താഭാവതോ, അട്ഠകഥായമേവ ‘‘അട്ഠാരസ സമ്മാവത്തനവത്താനി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വണ്ണയിസ്സാമാ’’തി വക്ഖമാനത്താ, യഥാവചനഞ്ച പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) സംവണ്ണിതത്ഥാ ച. തസ്മാ സോ പാഠോ ന പോരാണപാഠോ ഹോതി, പച്ഛാ പക്ഖിത്തപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ.

തിണ്ണം ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂനന്തിആദി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകേകേനാപീതി തീസു അങ്ഗേസു ഏകേകേനാപി. ഇമിനാ അവയവവാക്യനിബ്ബത്തിവസേന കമ്മാരഹഭാവം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. നിയസ്സസ്സ വിസേസേന അഭിണ്ഹാപത്തികത്തം അങ്ഗം ഇതി വുത്തന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ആകാരവാചകോ ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ അനന്തരേപി. തജ്ജീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി തജ്ജനീയം, തമേവ കമ്മം തജ്ജനീയകമ്മം. ‘‘നിസ്സായ തേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി നിയസ്സീയതി ബാലോ ഭജാപീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി നിയസ്സം, ദിവാദിഗണികത്താ സകാരസ്സ ദ്വേഭാവോ ഹോതി ‘‘നസ്സം വസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ, നിയസ്സമേവ കമ്മം നിയസ്സകമ്മം. ഗാമാദിതോ പബ്ബാജിയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി പബ്ബാജനീയം, തമേവ കമ്മം പബ്ബാജനീയകമ്മം. തീസൂതി ഭണ്ഡനകാരകഅഭിണ്ഹാപത്തികകുലദൂസകവസേന തിവിധേസു അങ്ഗേസു. യേന കേനചി അങ്ഗേനാതി സമ്ബന്ധോ. യദി സബ്ബാനി കമ്മാനി കാതും വട്ടതീതി യോജനാ. ഏവം സതി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൦൦ ആദയോ) വുത്തം ഇദം വചനം വിരുജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. വചനത്ഥനാനത്തതോതി വചനസ്സ ച അത്ഥസ്സ ച നാനാഭാവതോ. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സാതി ഇമസ്സ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘തിണ്ണം ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനസ്സ അങ്ഗസമ്ഭവോ അത്ഥോതി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ. സങ്ഘേന കതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ലക്ഖണേന തജ്ജനീയാദികമ്മാരഹസ്സ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സാതി യോജനാ. ഏവം കമ്മസന്നിട്ഠാനത്ഥം ദസ്സേത്വാ അങ്ഗസമ്ഭവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ, അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ഭണ്ഡനകാരകാദീസൂതിആദിസദ്ദേന അഭിണ്ഹാപത്തികകുലദൂസകാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ കരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. കമ്മാരഹന്തി കമ്മസ്സ, കമ്മേ വാ അരഹം. ഏത്ഥാതി കമ്മക്ഖന്ധകേ. പുബ്ബേനാതി പുബ്ബേ വുത്തേന ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേന. അപരന്തി അപരേ വുത്തം കമ്മക്ഖന്ധകം. സമേതീതി സമം ഗച്ഛതി.

തത്ഥാതി കമ്മേസു, തജ്ജനീയകമ്മേതി സമ്ബന്ധോ, അങ്ഗേസു വാ, ഭണ്ഡനകാരകവസേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ ഖോതി തഥാ വുത്താപീതി അത്ഥോ. കരോന്തേന കമ്മവാചാവാചകേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി ഫലജോതകോ. ഭൂതേന വത്ഥുനാതി തച്ഛേന വത്ഥുനാ. അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സാതി തജ്ജനീയകമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ. കസ്മാ ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ആപത്തിബഹുലസ്സ തജ്ജനീയകമ്മം കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഇദമ്പീതി തജ്ജനീയകമ്മമ്പി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു കമ്മേസു.

നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബഅട്ഠാരസകാദികഥാ

൮. പന്നലോമാതി പതിതമാനലോമാ. ഏതന്തി വത്തം. നേത്ഥാരന്തി ഏത്ഥ അഫുട്ഠക്ഖരസംയോഗേ പരസ്സ തകാരസ്സ ഥകാരോ ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയക്ഖരേന പാഠോ യുത്തോ. യേനാതി വത്തേന. നിസ്സാരണാതി നിസ്സാരണതോ. ദസ വാ ദിവസാനി, പഞ്ച വാ ദിവസാനി പൂരേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്തകേനാതി ഏതപ്പമാണേന ദസപഞ്ചദിവസേന.

൨. നിയസ്സകമ്മകഥാ

൧൧. അപിസ്സു ഭിക്ഖൂ പകതാതി ഏത്ഥ നിപാതാനമനേകത്ഥത്താ ഇധ അപിസ്സുസദ്ദോ നിച്ചത്ഥോ ഹോതി. പകതസദ്ദോ ‘‘കുക്കുച്ചപകതാ’’തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ; പാചി. അട്ഠ. ൪൩൮) അഭിഭവനത്ഥോ, ഇധ പന ബ്യാവടത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിച്ചം ബ്യാവടാ ഹോന്തീ’’തി.

൩. പബ്ബാജനീയകമ്മകഥാ

൨൭. ഏത്ഥാതി അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥുമ്ഹി. കായികോതി ഏത്ഥ കായേന കീളതീതി കായികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായകീളാ വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ വാചായ കീളതീതി വാചസികോ, കായികോ ച വാചസികോ ച കായികവാചസികോതി വചനത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമവചനത്ഥോ സമാഹാരദ്വന്ദോ, സമാഹാരദ്വന്ദേപി കത്ഥചി പുല്ലിങ്ഗമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ ‘‘ധമ്മവിനയോ’’തിആദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൫൦൯) വിയ. കായദ്വാരപഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം വീതിക്കമതീതി കായികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ വുച്ചതീ’’തി. കായേന പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം വീതിക്കമേതീതി കായികോതി വചനത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ‘‘ഉപഹനനം വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ ഉപഹനനം ഉപഘാതം, തമേവ ഉപഘാതികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘നാസന’’ന്തി ഇമിനാ ഹനധാതുയാ ഹിംസനത്ഥം ദസ്സേതി. പടിക്ഖിത്തവേജ്ജകമ്മാദിവസേന തേലപചനഅരിട്ഠപചനാദീനി കായികോ മിച്ഛാജീവോ നാമാതി യോജനാ. ഇമിനാ മിച്ഛാജീവസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി.

൪. പടിസാരണീയകമ്മകഥാ

൩൩. സുധമ്മവത്ഥുസ്മിം ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അനപലോകേത്വാതി ഏത്ഥ അപപുബ്ബോ ലോകസദ്ദോ ആപുച്ഛനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന ആപുച്ഛിത്വാ’’തി.

൩൪. കിന്തി കിം നാമ ഖാദനീയഭോജനീയം. വോതി തുമ്ഹേഹി. ഗഹപതീതി ആലപനപദം. ഥേരാനം അത്ഥായാതി സമ്ബന്ധോ. പടിയത്തന്തി പടിയാദിതം. ‘‘ഏതം അവോചാ’’തി ഇമിനാ ഏതദവോചാതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതാദേസസന്ധിം ദസ്സേതി. യദിദന്തി സദ്ദോ ‘‘തിലസംഗുളികാ’’തി പദേന യോജിതത്താ ഇത്ഥിലിങ്ഗോതി ആഹ ‘‘യാ അയ’’ന്തി. തിലസക്ഖലികാതി തിലേന സംസട്ഠാ സക്ഖലികാ. ‘‘സാ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ഉത്തരവാക്യേ യംസദ്ദസ്സ പുബ്ബവാക്യേ തംസദ്ദാപേക്ഖതം ദസ്സേതി. ഏകോ പുരിസോതി സമ്ബന്ധോ. പൂവിയോതി പൂവം, പൂവേന വാ കയവിക്കയോ. തേനാതി കാരണേന. നന്തി ഗഹപതിം. ഥേരോതി സുധമ്മത്ഥേരോ. യദേവ കിഞ്ചീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചി ഏവ യം വചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചിദേവ തിലസംഗുളികാവചന’’ന്തി. ഇദന്തി ഇമം അത്ഥം. സോതി കുക്കുടപോതകോ. കാകവസ്സിതന്തി കാകസ്സ വസ്സിതം, നേവ അകാസീതി സമ്ബന്ധോ. തയാപീതി പിസദ്ദോ കുക്കുടപോതകം അപേക്ഖതി. നേവ ഭിക്ഖുവചനം വുത്തം, ന ഗിഹിവചനം വുത്തം, ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതീതി യോജനാ.

അധമ്മകമ്മാദിദ്വാദസകകഥാ

൩൯. പുരിമേഹി കമ്മേഹീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അങ്ഗേസു. യഥാ പരിസക്കിയമാനേ ഗിഹിനോ ലാഭം ന ലഭന്തീതി യോജനാ. പരിപുബ്ബോ സക്കധാതു പരക്കമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരക്കമന്തോ’’തി. തത്ഥാതി അനത്ഥാദീസു. അത്ഥഭങ്ഗോതി ഗിഹീനം അത്ഥസ്സ ഭങ്ഗോ. അവസനന്തി ഗിഹീനം അവസനം. ഗിഹീനന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ഗിഹീനം സന്തികേ’’തി. യഥാ കരിയമാനേ സച്ചോ ഹോതി, ഏവം ന കരോതീതി യോജനാ. ഏകങ്ഗേനാപീതി പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, തതോ അധികേഹി അങ്ഗേഹി കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി പടിസാരണീയകമ്മേ. പടിമുഖം അത്തനോ ദോസം സരാപേതബ്ബം അനേന വിനയകമ്മേനാതി പടിസാരണീയം, തമേവ കമ്മം പടിസാരണീയകമ്മം.

൫. ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മകഥാ

൪൬. സംസഥാതി ഏത്ഥ സംസധാതുയാ കഥനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആരോചേഥാ’’തി. തുമ്ഹേ സംസഥ, കഥേഥാതി അത്ഥോ.

൫൦. ഭണ്ഡനകാരകോ ഹോതീതിആദി കാരണൂപചാരവസേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഭണ്ഡനാദിപച്ചയാ’’തിആദി. ഭണ്ഡനകാരകാദി കാരണം, തേന ആപന്നാ ആപത്തി ഫലം, തസ്സാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി ആപത്തിയാ.

൫൧. ഏത്ഥാതി ഉക്ഖേപനീയകമ്മേ. തത്ഥാതി തേചത്താലീസവത്തേസു. അനുദ്ധംസേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ധംസധാതുയാ ഗത്യത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ന ചോദേതബ്ബോ’’തി. ‘‘രജോനുദ്ധംസതീ’’തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൧൦൧) ഹി ധംസധാതു ഗത്യത്ഥേ വത്തതി. ‘‘ന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹീ’’തി ഏത്ഥ സോയേവ ഭിക്ഖു തേഹേവ ഭിക്ഖൂഹീതി അത്ഥം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ന ഗിഹിദ്ധജോതി ഏത്ഥ ഗിഹീനം ധജോ ഗിഹിദ്ധജോതി വുത്തേ ഓദാതവത്ഥാദീനീതി ആഹ ‘‘ഓദാതവത്ഥാനീ’’തിആദി. ന തിത്ഥിയാദിപദത്തയന്തി ‘‘ന തിത്ഥിയാ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖൂ സേവിതബ്ബാ, ഭിക്ഖുസിക്ഖായ സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി പദാനം തയം. ‘‘ന അപസാദേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ ന ആസാദേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ആപുബ്ബസദധാതുയാ അപപുബ്ബസദധാതുയാ സമാനഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘അന്തോ വാ ബഹി വാതി’’ ഏത്ഥ കസ്സ അന്തോ വാ ബഹി വാതി ആഹ ‘‘വിഹാരസ്സാ’’തി. സേസം സബ്ബംവത്തന്തി യോജനാ. ഇമിനാതി ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മേന.

൬൫. തസ്സാതി ആപത്തിയാ. ഇധാതി പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ കതേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മേ. ആപത്തിഅദസ്സനാദീസു ഉദ്ധരിത്വാ ഖിപീയതി അപനീയതി അനേന വിനയകമ്മേനാതി ഉക്ഖേപനീയം, തമേവ കമ്മം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം.

ഇതി കമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.