൧൬൧. മൂലാദിഭേസജ്ജകഥാ

൨൬൩. മൂലഭേസജ്ജാദിവിനിച്ഛയോപീതി പിസദ്ദോ അച്ഛവസന്തിആദീസു വിനിച്ഛയം അപേക്ഖതി. ഇധാതി ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ. യം യന്തി വിനിച്ഛയം. പിസനസിലാതി പിസതി ഏത്ഥാതി പിസനാ, സായേവ സിലാതി പിസനസിലാ. ഇമിനാ അചലം ഹുത്വാ നിസീദതീതി നിസദോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. പിസനപോതകോതി പിസതി അനേനാതി പിസനോ, സോയേവ പോതകോതി പിസനപോതകോ, ഇമിനാ നിസദതോ പോതകോതി നിസദപോതകോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹിങ്ഗുജാതിയോതി ഹിങ്ഗുകുലാനി.

സാമുദ്ദന്തി ഏത്ഥ സമുദ്ദേ സന്തിട്ഠതീതി സാമുദ്ദന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമുദ്ദതീരേ’’തിആദി. ‘‘തീരേ’’തി ഇമിനാ സമുദ്ദേതി ഏത്ഥ സത്തമീവിഭത്തിയാ സമീപത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേതി. പകതിലോണന്തി സഭാവലോണം, ന ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘പബ്ബതേ ഉട്ഠഹതീ’’തി ഇമിനാ സിന്ധുനാമകേ പബ്ബതേ ഉട്ഠഹതീതി സിന്ധവന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉബ്ബിതോ ഭൂമിതോ ഈരതി ഉഗ്ഗച്ഛതീതി ഉബ്ബിരന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭൂമിതോ അങ്കുരം ഉട്ഠഹതീ’’തി. ഇമിനാ അട്ഠകഥാനയേന ഓട്ഠജോ തതിയക്ഖരോയേവ യുജ്ജതി, പോത്ഥകേസു പന ചതുത്ഥക്ഖരോയേവ ദിസ്സതി. ‘‘ഉബ്ഭിദ’’ന്തിപി പാഠോ. ബിലന്തി കോട്ഠാസോ. തസ്മാ ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി ബിലേഹി സദ്ധിം പചിതം ബിലന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പചിത’’ന്തി. അഭിധാനേ പന (അഭിധാനേ ൪൬൧ ഗാഥായം) ‘‘ബിലാല’’ന്തി പാഠോ അത്ഥി. തന്തി ബിലം.

൨൬൪. അസ്സാദീനം കായഗന്ധോ വിയ കസ്സചി കായഗന്ധോ ഹോതീതി യോജനാ. തസ്സാപീതി ഭിക്ഖുനോപി. പിസദ്ദേന കണ്ഡുവാബാധഭിക്ഖുആദയോപി സമ്പിണ്ഡേതി. ഛകണസദ്ദസ്സ അസ്സാദീനം മലേപി പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘ഗോമയ’’ന്തി. പാകതികചുണ്ണമ്പീതി അപക്കരജനചുണ്ണമ്പി. ഏതമ്പീതി പാകതികചുണ്ണമ്പി.

തന്തി ആമകമംസം, ന ഖാദീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ആമകലോഹിതം വാ, ന പിവീതി സമ്ബന്ധോ. അമനുസ്സോതി മനുസ്സസദിസോ ഭൂതോ. തന്തി ആമകമംസലോഹിതം.

൨൬൫. ‘‘അഞ്ജന’’ന്തി നാമം സാമഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ജനന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനമേത’’ന്തി. സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനന്തി സബ്ബേസം അഞ്ജനാനം സങ്ഗാഹകവചനം. ഏതന്തി ‘‘അഞ്ജന’’ന്തി ഏതം വചനം. അഞ്ജതി ചക്ഖും മക്ഖേതി അനേനാതി അഞ്ജനം, അഞ്ജതി ചക്ഖും ബ്യത്തം കരോതീതി വാ അഞ്ജനം, താലുജോ തതിയക്ഖരോ. കപല്ലന്തി കപല്ലേ പവത്തം. കപാലഞ്ഹി ദീപസിഖായ ഉപരി നികുജ്ജിത്വാ തത്ഥ പവത്തം മസി ‘‘കപല്ല’’ന്തി വുച്ചതി. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദീപസിഖതോ ഗഹിതമസീ’’തി. അഞ്ജനൂപപിസനേഹീതി ഏത്ഥ അഞ്ജനേഹി സദ്ധിം ഉപനേതും പിസിതബ്ബന്തി അഞ്ജനൂപപിസനന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ജനേന സദ്ധിം ഏകതോ പിസിതേഹീ’’തി. ‘‘ഏകതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘സദ്ധി’’ന്തി പദസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. യംകിഞ്ചി അഞ്ജനൂപപിസനം ചുണ്ണം ന ന വട്ടതീതി യോജനാ. അഥ വാ ന വട്ടതി ന ഹോതി, വട്ടതിയേവാതി യോജനാ. ഇമസ്മിം നയേ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി ആഖ്യാതപദം കിരിയാന്തരാപേക്ഖത്താ കത്താ ഹോതി. ആഖ്യാതേസുപി ഹി കത്തുത്തഞ്ച കമ്മത്തഞ്ച ലബ്ഭതി. ചന്ദനന്തിആദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ.

അട്ഠിമയന്തി പദസ്സ അതിബ്യാപിതദോസം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘മനുസ്സട്ഠിം ഠപേത്വാ’’തി. സലാകട്ഠാനിയന്തി ഏത്ഥ സലാകാ തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി സലാകട്ഠാനിയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം സുസിരദണ്ഡകാദികേ. സലാകന്തി അഞ്ജനിസലാകം. ഓദഹന്തീതി ഠപേന്തി. അംസബദ്ധകോതി അംസേ ബദ്ധതി അനേനാതി അംസബദ്ധകോ. യമകനത്ഥുകരണിന്തി നത്ഥു കരീയതി ഇമായാതി നത്ഥുകരണീ, യമകാ നത്ഥുകരണീ യമകനത്ഥുകരണീ.

൨൬൭. തം സബ്ബം തേലപാകന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അതി വിയ ഖിത്തമജ്ജാനീ’’തി ഇമിനാ അതി വിയ ഖിപീയന്തി പക്ഖിപീയന്തീതി അതിഖിത്താനി, താനിയേവ മജ്ജാനി അതിഖിത്തമജ്ജാനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

പണ്ണസേദന്തി പണ്ണേഹി സേദം. അങ്ഗാരാനന്തി അങ്ഗാരേഹി. തത്ഥാതി തേസു പംസുവാലികാദീസു. വാതഹരണപണ്ണാനീതി വാതസ്സ അപനയനാനി ഉദ്ദാലാദീനി പണ്ണാനി. തത്ഥാതി തേസു പണ്ണേസു. നാനാപണ്ണഭങ്ഗകുഥിതന്തി നാനാപണ്ണാനിയേവ ഭഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന നാനാപണ്ണഭങ്ഗം, തേന കുഥിതം നാനാപണ്ണഭങ്ഗകുഥിതം. ഉണ്ഹോദകസ്സാതി ഉണ്ഹോദകേന. തത്ഥാതി ഉദകകോട്ഠകേ.

പബ്ബേ പബ്ബേതി ഫളുമ്ഹി ഫളുമ്ഹി. യേനാതി പജ്ജേന. തം പജ്ജം അഭിസങ്ഖരിതുന്തി യോജനാ. ‘‘പാദാനം സപ്പായഭേസജ്ജ’’ന്തി ഇമിനാ പാദസ്സ ഹിതം പജ്ജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തിലകക്കേനാതി ഏത്ഥ കക്കസദ്ദസ്സ ചുണ്ണവാചകത്താ ‘‘പിട്ഠേഹീ’’തി വുത്തം. കബളേന പക്ഖിപനം കബളികം. സത്തുപിണ്ഡസ്സ ഭത്തകബളസദിസത്താ സത്തുപിണ്ഡന്തി വുത്തം. ആണി വിയാതി ഖീലാ വിയ. ഖാരേനാതി ലോണസക്ഖരികമയേന ഖാരേന. വികാസം രുന്ധതീതി വികാസികം, തേലരുന്ധനപിലോതികം. വണകമ്മന്തി വണസ്സ, വണേ വാ കമ്മം.

൨൬൮. സപ്പദട്ഠകാലേയേവ കിം സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. ഇദന്തി മഹാവികടം, പരിഭുഞ്ജീകബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേസു പനാതി സപ്പദട്ഠതോ അഞ്ഞേസു പന. സചേ ഭൂമിപത്തോ ഗൂഥോ ഹോതി, പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ.

൨൬൯. വസീകരണപാനകസമുട്ഠിതരോഗോതി കന്തിഭാവസങ്ഖാതം വസം കരോതി അനേനാതി വസീകരണം, ഭേസജ്ജം, പിവതേ പാനം, തംയേവ പാനകം, വസീകരണസ്സ പാനകം വസീകരണപാനകം, തേന സമുട്ഠിതോ രോഗോ വസീകരണപാനകസമുട്ഠിതരോഗോ. ഇമിനാ ഘരദിന്നകാബാധോതി ഏത്ഥ ഘരണിയാ ദിന്നേന വസീകരണപാനകേന സമുട്ഠിതോ ആബാധോ ഘരദിന്നകാബാധോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സീതായ ആലോളേതബ്ബന്തി സീതാലോളം, ഉദകം. സീതാസദ്ദോ നങ്ഗലലേഖാസങ്ഖാതം ഫാലപദ്ധതിം മുഖ്യതോ വദതി, ഫാലപദ്ധതികരേ ഫാലേ ലഗ്ഗമത്തികം ഉപചാരതോ വദതി. തേന വുത്തം ‘‘സീതായ ആലോളേതബ്ബ’’ന്തി. അട്ഠകഥായമ്പി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നങ്ഗലേനാ’’തിആദി.

വിപക്കഗഹണികോതി വിസേസേന പാചാപനഗഹണികോ. മുത്തഹരീതകന്തി ഏത്ഥ ‘‘മുത്ത’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഗോമുത്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗോമുത്തപരിഭാവിതം ഹരീതക’’ന്തി. ഇമിനാ മുത്തേന പരിഭാവിതം ഹരീതകം മുത്തഹരീതകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തണ്ഡുലകസടോതി തണ്ഡുലധോവനോദകകസടോ ധോതസിനിദ്ധോ, സോവ മുഗ്ഗപചിതപാനീയോതി യോജനാ. ‘‘മംസരസേനാ’’തി ഇമിനാ മംസരസോ മംസേന പടിച്ഛാദേതബ്ബന്തി പടിച്ഛാദനീയന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി.