൬. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകം

൧൬൦. പഞ്ചഭേസജ്ജാദികഥാ

൨൬൦. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ സരദകാലേ ഉപ്പന്നോ സാരദികോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സരദകാലേ ഉപ്പന്നേനാ’’തി. ‘‘പിത്താബാധേനാ’’തി ഇമിനാ ആബാധസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. പിത്താബാധസ്സ കാരണം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിം ഹീ’’തിആദി. തേനാതി ഹേതുനാ. തേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. കോട്ഠബ്ഭന്തരഗതന്തി കോട്ഠസ്സ അബ്ഭന്തരം ഗതം. അന്തസ്സ അന്തോ പവിസനം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ആഹാരത്ഥന്തി ആഹാരസ്സ കിച്ചം, ആഹാരേന വാ കത്തബ്ബം കിച്ചം.

൨൬൧. നച്ഛാദേന്തീതി താനി ഭേസജ്ജാനി ഭോജനാനി നച്ഛാദേന്തി. കസ്മാ? ഭോജനാനം അജീരണത്താ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ജീരന്തീ’’തി. നച്ഛാദത്താ ന വാതരോഗം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതും സക്കോന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ന ജീരന്തീ’’തി ഇമിനാ നച്ഛാദനസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. ‘‘ന വാത…പേ… സക്കോന്തീ’’തി ഇമിനാ തസ്സേവ ഫലം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സിനിദ്ധാനീ’’തി ഇമിനാ സിനിഹന്തീതി സേനേഹികാനീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഭത്തച്ഛന്നകേനാതി ഏത്ഥ ഭത്തസ്സ അച്ഛന്നകം നാമ ഭത്തസ്സ അരോചികം ഭത്തസ്സ രുചിയാ അനുപ്പാദകന്തി ആഹ ‘‘ഭത്താരോചകേനാ’’തി.

൨൬൨. അച്ഛവസന്തിആദീസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പാളിയം ‘‘പടിഗ്ഗഹിതം നിപ്പക്കം സംസട്ഠ’’ന്തി പദാനം കിരിയാവിസേസനം കത്വാ ‘‘പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതന്തി ആദീസൂ’’തിആദി. തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതുന്തി ഏത്ഥ കിത്തകം കാലം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സത്താഹകാല’’ന്തി.

൧൬൧. മൂലാദിഭേസജ്ജകഥാ

൨൬൩. മൂലഭേസജ്ജാദിവിനിച്ഛയോപീതി പിസദ്ദോ അച്ഛവസന്തിആദീസു വിനിച്ഛയം അപേക്ഖതി. ഇധാതി ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ. യം യന്തി വിനിച്ഛയം. പിസനസിലാതി പിസതി ഏത്ഥാതി പിസനാ, സായേവ സിലാതി പിസനസിലാ. ഇമിനാ അചലം ഹുത്വാ നിസീദതീതി നിസദോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. പിസനപോതകോതി പിസതി അനേനാതി പിസനോ, സോയേവ പോതകോതി പിസനപോതകോ, ഇമിനാ നിസദതോ പോതകോതി നിസദപോതകോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹിങ്ഗുജാതിയോതി ഹിങ്ഗുകുലാനി.

സാമുദ്ദന്തി ഏത്ഥ സമുദ്ദേ സന്തിട്ഠതീതി സാമുദ്ദന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമുദ്ദതീരേ’’തിആദി. ‘‘തീരേ’’തി ഇമിനാ സമുദ്ദേതി ഏത്ഥ സത്തമീവിഭത്തിയാ സമീപത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേതി. പകതിലോണന്തി സഭാവലോണം, ന ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘പബ്ബതേ ഉട്ഠഹതീ’’തി ഇമിനാ സിന്ധുനാമകേ പബ്ബതേ ഉട്ഠഹതീതി സിന്ധവന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉബ്ബിതോ ഭൂമിതോ ഈരതി ഉഗ്ഗച്ഛതീതി ഉബ്ബിരന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭൂമിതോ അങ്കുരം ഉട്ഠഹതീ’’തി. ഇമിനാ അട്ഠകഥാനയേന ഓട്ഠജോ തതിയക്ഖരോയേവ യുജ്ജതി, പോത്ഥകേസു പന ചതുത്ഥക്ഖരോയേവ ദിസ്സതി. ‘‘ഉബ്ഭിദ’’ന്തിപി പാഠോ. ബിലന്തി കോട്ഠാസോ. തസ്മാ ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി ബിലേഹി സദ്ധിം പചിതം ബിലന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പചിത’’ന്തി. അഭിധാനേ പന (അഭിധാനേ ൪൬൧ ഗാഥായം) ‘‘ബിലാല’’ന്തി പാഠോ അത്ഥി. തന്തി ബിലം.

൨൬൪. അസ്സാദീനം കായഗന്ധോ വിയ കസ്സചി കായഗന്ധോ ഹോതീതി യോജനാ. തസ്സാപീതി ഭിക്ഖുനോപി. പിസദ്ദേന കണ്ഡുവാബാധഭിക്ഖുആദയോപി സമ്പിണ്ഡേതി. ഛകണസദ്ദസ്സ അസ്സാദീനം മലേപി പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘ഗോമയ’’ന്തി. പാകതികചുണ്ണമ്പീതി അപക്കരജനചുണ്ണമ്പി. ഏതമ്പീതി പാകതികചുണ്ണമ്പി.

തന്തി ആമകമംസം, ന ഖാദീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ആമകലോഹിതം വാ, ന പിവീതി സമ്ബന്ധോ. അമനുസ്സോതി മനുസ്സസദിസോ ഭൂതോ. തന്തി ആമകമംസലോഹിതം.

൨൬൫. ‘‘അഞ്ജന’’ന്തി നാമം സാമഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ജനന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനമേത’’ന്തി. സബ്ബസങ്ഗാഹകവചനന്തി സബ്ബേസം അഞ്ജനാനം സങ്ഗാഹകവചനം. ഏതന്തി ‘‘അഞ്ജന’’ന്തി ഏതം വചനം. അഞ്ജതി ചക്ഖും മക്ഖേതി അനേനാതി അഞ്ജനം, അഞ്ജതി ചക്ഖും ബ്യത്തം കരോതീതി വാ അഞ്ജനം, താലുജോ തതിയക്ഖരോ. കപല്ലന്തി കപല്ലേ പവത്തം. കപാലഞ്ഹി ദീപസിഖായ ഉപരി നികുജ്ജിത്വാ തത്ഥ പവത്തം മസി ‘‘കപല്ല’’ന്തി വുച്ചതി. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദീപസിഖതോ ഗഹിതമസീ’’തി. അഞ്ജനൂപപിസനേഹീതി ഏത്ഥ അഞ്ജനേഹി സദ്ധിം ഉപനേതും പിസിതബ്ബന്തി അഞ്ജനൂപപിസനന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ജനേന സദ്ധിം ഏകതോ പിസിതേഹീ’’തി. ‘‘ഏകതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘സദ്ധി’’ന്തി പദസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. യംകിഞ്ചി അഞ്ജനൂപപിസനം ചുണ്ണം ന ന വട്ടതീതി യോജനാ. അഥ വാ ന വട്ടതി ന ഹോതി, വട്ടതിയേവാതി യോജനാ. ഇമസ്മിം നയേ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി ആഖ്യാതപദം കിരിയാന്തരാപേക്ഖത്താ കത്താ ഹോതി. ആഖ്യാതേസുപി ഹി കത്തുത്തഞ്ച കമ്മത്തഞ്ച ലബ്ഭതി. ചന്ദനന്തിആദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ.

അട്ഠിമയന്തി പദസ്സ അതിബ്യാപിതദോസം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘മനുസ്സട്ഠിം ഠപേത്വാ’’തി. സലാകട്ഠാനിയന്തി ഏത്ഥ സലാകാ തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി സലാകട്ഠാനിയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം സുസിരദണ്ഡകാദികേ. സലാകന്തി അഞ്ജനിസലാകം. ഓദഹന്തീതി ഠപേന്തി. അംസബദ്ധകോതി അംസേ ബദ്ധതി അനേനാതി അംസബദ്ധകോ. യമകനത്ഥുകരണിന്തി നത്ഥു കരീയതി ഇമായാതി നത്ഥുകരണീ, യമകാ നത്ഥുകരണീ യമകനത്ഥുകരണീ.

൨൬൭. തം സബ്ബം തേലപാകന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അതി വിയ ഖിത്തമജ്ജാനീ’’തി ഇമിനാ അതി വിയ ഖിപീയന്തി പക്ഖിപീയന്തീതി അതിഖിത്താനി, താനിയേവ മജ്ജാനി അതിഖിത്തമജ്ജാനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

പണ്ണസേദന്തി പണ്ണേഹി സേദം. അങ്ഗാരാനന്തി അങ്ഗാരേഹി. തത്ഥാതി തേസു പംസുവാലികാദീസു. വാതഹരണപണ്ണാനീതി വാതസ്സ അപനയനാനി ഉദ്ദാലാദീനി പണ്ണാനി. തത്ഥാതി തേസു പണ്ണേസു. നാനാപണ്ണഭങ്ഗകുഥിതന്തി നാനാപണ്ണാനിയേവ ഭഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന നാനാപണ്ണഭങ്ഗം, തേന കുഥിതം നാനാപണ്ണഭങ്ഗകുഥിതം. ഉണ്ഹോദകസ്സാതി ഉണ്ഹോദകേന. തത്ഥാതി ഉദകകോട്ഠകേ.

പബ്ബേ പബ്ബേതി ഫളുമ്ഹി ഫളുമ്ഹി. യേനാതി പജ്ജേന. തം പജ്ജം അഭിസങ്ഖരിതുന്തി യോജനാ. ‘‘പാദാനം സപ്പായഭേസജ്ജ’’ന്തി ഇമിനാ പാദസ്സ ഹിതം പജ്ജന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തിലകക്കേനാതി ഏത്ഥ കക്കസദ്ദസ്സ ചുണ്ണവാചകത്താ ‘‘പിട്ഠേഹീ’’തി വുത്തം. കബളേന പക്ഖിപനം കബളികം. സത്തുപിണ്ഡസ്സ ഭത്തകബളസദിസത്താ സത്തുപിണ്ഡന്തി വുത്തം. ആണി വിയാതി ഖീലാ വിയ. ഖാരേനാതി ലോണസക്ഖരികമയേന ഖാരേന. വികാസം രുന്ധതീതി വികാസികം, തേലരുന്ധനപിലോതികം. വണകമ്മന്തി വണസ്സ, വണേ വാ കമ്മം.

൨൬൮. സപ്പദട്ഠകാലേയേവ കിം സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. ഇദന്തി മഹാവികടം, പരിഭുഞ്ജീകബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേസു പനാതി സപ്പദട്ഠതോ അഞ്ഞേസു പന. സചേ ഭൂമിപത്തോ ഗൂഥോ ഹോതി, പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ.

൨൬൯. വസീകരണപാനകസമുട്ഠിതരോഗോതി കന്തിഭാവസങ്ഖാതം വസം കരോതി അനേനാതി വസീകരണം, ഭേസജ്ജം, പിവതേ പാനം, തംയേവ പാനകം, വസീകരണസ്സ പാനകം വസീകരണപാനകം, തേന സമുട്ഠിതോ രോഗോ വസീകരണപാനകസമുട്ഠിതരോഗോ. ഇമിനാ ഘരദിന്നകാബാധോതി ഏത്ഥ ഘരണിയാ ദിന്നേന വസീകരണപാനകേന സമുട്ഠിതോ ആബാധോ ഘരദിന്നകാബാധോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സീതായ ആലോളേതബ്ബന്തി സീതാലോളം, ഉദകം. സീതാസദ്ദോ നങ്ഗലലേഖാസങ്ഖാതം ഫാലപദ്ധതിം മുഖ്യതോ വദതി, ഫാലപദ്ധതികരേ ഫാലേ ലഗ്ഗമത്തികം ഉപചാരതോ വദതി. തേന വുത്തം ‘‘സീതായ ആലോളേതബ്ബ’’ന്തി. അട്ഠകഥായമ്പി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നങ്ഗലേനാ’’തിആദി.

വിപക്കഗഹണികോതി വിസേസേന പാചാപനഗഹണികോ. മുത്തഹരീതകന്തി ഏത്ഥ ‘‘മുത്ത’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഗോമുത്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗോമുത്തപരിഭാവിതം ഹരീതക’’ന്തി. ഇമിനാ മുത്തേന പരിഭാവിതം ഹരീതകം മുത്തഹരീതകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തണ്ഡുലകസടോതി തണ്ഡുലധോവനോദകകസടോ ധോതസിനിദ്ധോ, സോവ മുഗ്ഗപചിതപാനീയോതി യോജനാ. ‘‘മംസരസേനാ’’തി ഇമിനാ മംസരസോ മംസേന പടിച്ഛാദേതബ്ബന്തി പടിച്ഛാദനീയന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി.

൧൬൩. ഗുളാദിഅനുജാനനകഥാ

൨൭൨. ഹീതി സച്ചം. പക്കത്താതി മുഗ്ഗാനം പക്കഭാവതോ. തേതി മുഗ്ഗാ.

൨൭൪. അകപ്പിയകുടിയന്തി അകപ്പിയകുടിയാ അന്തോ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. തമ്പീതി ഉണ്ഹയാഗുമ്പി. പിസദ്ദേന പഗേവ ആമിസം പചിതുന്തി ദസ്സേതി. ഉത്തണ്ഡുലഭത്തന്തി പക്കതണ്ഡുലതോ വിയോഗോതി ഉത്തണ്ഡുലോ, ഉകാരോ ഹി വിയോഗത്ഥവാചകോ, അപക്കതണ്ഡുലോതി അത്ഥോ. ഉത്തണ്ഡുലമയം ഭത്തന്തി ഉത്തണ്ഡുലഭത്തം. സകിം കുഥിതേസു ഖീരതക്കാദീസു അഗ്ഗിം ദാതും വട്ടതീതി യോജനാ. ബിളാലാദീനം സത്താനം സമൂഹോ രൂള്ഹീവസേന ഉക്കപിണ്ഡകോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ബിളാലമൂസികഗോധാമങ്ഗുസാ’’തി. വിഘാസാദഭാവേന നിഹതമാനത്താ കായവാചം ദമേതീതി ദമകോ വിഘാസാദോതി ആഹ ‘‘വിഘാസാദാ’’തി.

൨൭൬. തതോ നീഹടന്തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. നീഹടന്തി നീഹരിത്വാ ഹരിതം.

൨൭൮. വനട്ഠം പോക്ഖരട്ഠന്തി ഏത്ഥ വനേ തിട്ഠതീതി വനട്ഠോ, പോക്ഖരേ തിട്ഠതീതി പോക്ഖരട്ഠോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വനേ ചേവാ’’തിആദി. ‘‘പദുമിനിഗച്ഛേ’’തി ഇമിനാ പോക്ഖരസദ്ദോ പദുമവാചകോതി ദസ്സേതി. യസ്സ ബീജം അങ്കുരം ന ജനേതി, തം ഫലം അബീജം നാമാതി യോജനാ.

൧൬൭. സത്ഥകമ്മപടിക്ഖേപകഥാ

൨൭൯. ദുക്ഖേന രുപതീതി ദുരോപയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്ഖേന രുഹതീ’’തി. സത്ഥകമ്മം വാ വത്ഥികമ്മം വാതി ഏത്ഥ സത്ഥേന കാതബ്ബം കമ്മം സത്ഥകമ്മം, വത്ഥിപീളനം കാതബ്ബം കമ്മം വത്ഥികമ്മന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ പടിച്ഛന്നേ’’തിആദി. ‘‘സൂചിയാ വാ’’തിആദിനാ സത്ഥകമ്മന്തി ഏത്ഥ ‘‘സത്ഥ’’ന്തി പദം ഉപലക്ഖണമത്തന്തി ദസ്സേതി. ‘‘സത്ഥേന വാ’’തി പദം ‘‘ഛിന്ദനം വാ ഫാലനം വാ’’തിപദേഹി യോജേതബ്ബം. ‘‘സൂചിയാ വാ കണ്ടകേന വാ സത്തികായ വാ’’തിപദാനി ‘‘വിജ്ഝനം വാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബാനി. ‘‘പാസാണസക്ഖലികായ വാ നഖേന വാ’’തി പദാനി ‘‘ലേഖനം വാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബാനി. ഏതന്തി സത്ഥേന ഛിന്ദനാദികമ്മം. ഏത്ഥ ചാതി സത്ഥകമ്മവത്ഥികമ്മേസു. തത്ഥ പനാതി സമ്ബാധേ പന. തേനാതി ഖാരാദിനാ. വച്ചമഗ്ഗേ യായ ഭേസജ്ജമക്ഖിതാദാനവട്ടിയാ ഖാരകമ്മം വാ കരോന്തി, യായ വേളുനാളികായ തേലം വാ പവേസേന്തി, സാ ഭേസജ്ജമക്ഖിതാദാനവട്ടി വാ സാ വേളുനാളികാ വാ വട്ടതിയേവാതി യോജനാ.

൨൮൦. തം ദിവസന്തി തസ്മിം ദിവസേ. കിഞ്ചി സത്ഥന്തി യോജനാ. ഇമായാതി സുപ്പിയായ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അദേയ്യം കിമ്പി ഭവിസ്സതീതി യോജനാ. യത്ര നാമാതി ഏത്ഥ ത്രപച്ചയോ കാരണത്ഥേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ നാമാ’’തി. ‘‘വീമംസീ’’തി ഇമിനാ പടിവേക്ഖീതി ഏത്ഥ പടിഅവപുബ്ബോ ഇക്ഖധാതു വീമംസനത്ഥോതി ദസ്സേതി. അസുകമംസന്തി അസുകം മംസം, അസുകസ്സ വാ സത്തസ്സ മംസം.

൧൬൯. ഹത്ഥിമംസാദിപടിക്ഖേപകഥാ

൨൮൧. അരഞ്ഞകോകാ നാമാതി സസബിളാലാദയോ സത്തേ ഖാദനത്ഥായ കുകതി ആദദാതീതി കോകോ അരഞ്ഞേ ജാതോ കോകോ അരഞ്ഞകോകോ, സുനഖസദിസാതി ഗാമസുനഖേന സദിസാ. തേസന്തി അരഞ്ഞകോകാനം. യോ പനാതി സുനഖോ പന, ഉപ്പന്നോതി സമ്ബന്ധോ. ഗാമസുനഖിയാതി സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനം. കോകേനാതി സഹാദിയോഗേ കരണവചനം. താനി പദാനി ‘‘സംയോഗേനാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബാനി. തസ്സാതി സുനഖസ്സ.

ഏത്ഥാതി മനുസ്സമംസാദീസു. സജാതികതായാതി സമാനജാതികഭാവതോ. അനുപദ്ദവത്ഥായാതി അനുപദ്ദവത്ഥം, പടിക്ഖിത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. ആപത്തീതി മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയേന, സേസേ ദുക്കടേന ആപത്തി. ഉദ്ദിസ്സ കതം പനാതി ഭിക്ഖും ഉദ്ദിസ്സ കതമംസം പന.

൧൭൦. യാഗുമധുഗോളകാദികഥാ

൨൮൨. ഏകകോതി ഏത്ഥ ഏകതോ അസഹായത്ഥേ കപച്ചയോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി മേ ദുതിയോ’’തി. സോതി ബ്രാഹ്മണോ. വയം കത്വാതി പരിബ്ബയം കത്വാ, പടിയാദാപേസി കിരാതി യോജനാ. അനുമോദനഗാഥായാതി അനുമോദനപകാസകായ ഗാഥായ. ‘‘പത്ഥയതം ഇച്ഛത’’ന്തി പദാനം അലമത്ഥപയോഗേ സമ്പദാനത്താ വുത്തം ‘‘അലമേവ ദാതുന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ’’തി. സോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി ‘‘ദാതു’’ന്തിഭാവസ്സ കത്തുഭാവേന സോ ഏവ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൨൮൩. യാ യാഗു പവാരണം ജനേതി, സാ യാഗു ഭോജ്ജയാഗു നാമാതി യോജനാ. യന്തി കാലം. ‘‘ആദിം കത്വാ’’തി ഇമിനാ യദഗ്ഗേനാതി ഏത്ഥ അഗ്ഗസദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ കിരിയാവിസേസനത്ഥേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘സഗ്ഗനിബ്ബത്തകപുഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ സഗ്ഗാതി ഏത്ഥ ഫലൂപചാരം ദസ്സേതി. സോതി ഗുളോ.

൨൮൪. തഥാരൂപേനാതി തഥാസഭാവേന. ഗുളസ്സ അനുരൂപസഭാവേനാതി അത്ഥോ.

൧൭൩. പാടലിഗാമവത്ഥുകഥാ

൨൮൫. യഥാ സബ്ബം സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തഥാ സബ്ബസന്ഥരിസന്ഥതന്തി യോജനാ.

൨൮൬. സുനിധോ ച വസ്സകാരോ ചാതി ഏത്ഥ ചകാരേഹി ദ്വന്ദവാക്യം ദസ്സേതി. ആയമുഖപച്ഛിന്ദനത്ഥന്തി സുങ്കമുഖസ്സ പച്ഛേദനത്ഥം. ‘‘ഘരവത്ഥൂനീ’’തി ഇമിനാ വത്ഥുസദ്ദസ്സ കാരണദബ്ബത്ഥേ പടിക്ഖിപിത്വാ ഭൂഭേദത്ഥം ദീപേതി. താ ദേവതാ നാമേന്തി കിരാതി യോജനാ. യഥാനുരൂപന്തി യം യം ഭോഗബലാനുരൂപം. ലോകേതി സത്തലോകേ. സദ്ദോതി കിത്തിഘോസോ. തേനേവാതി തേന സദ്ദസ്സ അബ്ഭുഗ്ഗതഹേതുനാ ഏവ. ‘‘ഓസരണട്ഠാനം നാമാ’’തി ഇമിനാ അരിയം ആയതനന്തി ഏത്ഥ ആയതനസദ്ദോ സമോസരണട്ഠാനത്ഥോതി ദസ്സേതി. യത്തകം കയവിക്കയട്ഠാനം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വാണിജാനം…പേ… കയവിക്കയട്ഠാനം നാമാ’’തി ഇമിനാ വണിജാ പതന്തി സന്നിപതന്തി ഏത്ഥാതി വണിപ്പതോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘വണിജപതോ’’തി വത്തബ്ബേ ജകാരലോപോതി ദട്ഠബ്ബോ. പാളിയം ‘‘തേസ’’ന്തി പാഠസേസസ്സ അജ്ഝാഹരിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തേസം അരിയായതനവാണിജപതാന’’ന്തി. തേസന്തി ച സാമ്യത്ഥേ സാമിവചനം, നിദ്ധാരണത്ഥേ വാ വിഭത്തഅപാദാനത്ഥേ വാ. ഇദന്തി പുരം. പുടഭേദനന്തി ഏത്ഥ പുടം ഭിന്ദന്തി ഏത്ഥാതി പുടഭേദനന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭണ്ഡികഭേദനട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘സമുച്ചയത്ഥോ വാസദ്ദോ’’തി വുത്തവചനം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ര ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ തത്രാതി പാടലിപുത്തേ, തീസു വാ അഗ്ഗിഉദകമിഥുഭേദേസു. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദാ’’തി ഇമിനാ മിഥുഭേദാതി ഏത്ഥ മിഥുസദ്ദസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനഭാവം ദസ്സേതി. ഉളുമ്പകുല്ലസദ്ദാനം അത്ഥേ സമാനേപി കരണവിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉളുമ്പ’’ന്തിആദി. ഉളു വുച്ചതി ഉദകം, തതോ പാതി രക്ഖതീതി ഉളുമ്പോ. കം വുച്ചതി ഉദകം, തസ്മിം ഉലതി ഗച്ഛതീതി കുല്ലോ.

അണ്ണവന്തി ഏത്ഥ അണ്ണവോ നാമ കിം സമുദ്ദസ്സ നാമന്തി ആഹ ‘‘അണ്ണവ’’ന്തിആദി. ‘‘അണ്ണവ’’ന്തി ഏതം നാമം ഉദകട്ഠാനസ്സ അധിവചനന്തി യോജനാ. അണ്ണോ വുച്ചതി ഉദകം, തം ഏതസ്മിം അത്ഥീതി അണ്ണവോ. സരസദ്ദസ്സ അകാരാദിമ്ഹി ച കണ്ഡേ ച പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘സരന്തി ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ’’തി. ഇധാതി ഇമിസ്സം ഗാഥായം. ഇദന്തി അത്ഥജാതം.

യേതി അരിയാ. തേതി അരിയാ, തരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വിസജ്ജപല്ലലാനീതി ഏത്ഥ വിസജ്ജസദ്ദോ ത്വാപച്ചയന്തോ, പല്ലലസദ്ദോ നിന്നട്ഠാനവാചകോതി ആഹ ‘‘വിസജ്ജ…പേ… നിന്നട്ഠാനാനീ’’തി. അയം പന ജനോ കുല്ലം ബന്ധതീതി യോജനാ. തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാ ഇതി വുത്തം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൭. അനനുബോധാതി ഏത്ഥ കാരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘അബുജ്ഝനേനാ’’തി. സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി ഏത്ഥ തപച്ചയസ്സ കമ്മത്ഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മയാ ച തുമ്ഹേഹി ചാ’’തി. ഇമിനാ കത്തുത്ഥേ സാമിവചനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ തപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. സംസിതന്തി ഏത്ഥ സരധാതുയാ രകാരോ ലോപോതി ആഹ ‘‘സംസരിത’’ന്തി. ‘‘തണ്ഹാരജ്ജൂ’’തി ഇമിനാ ഭവതോ ഭവം നേതീതി ഭവനേത്തീതി വചനത്ഥേന തണ്ഹാരജ്ജു ഭവനേത്തി നാമാതി ദസ്സേതി.

൨൮൯. വണ്ണവത്ഥാലങ്കാരാനി സാമഞ്ഞവസേന ‘‘നീലാ’’തി വുത്താനീതി ആഹ ‘‘നീലാതി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹക’’ന്തി. തത്ഥാതി ‘‘നീലാ’’തിആദിപാഠേ. തേസന്തി ലിച്ഛവീനം. പകതിവണ്ണാ നീലാ ന ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏതന്തി ‘‘നീലാ’’തിആദിവചനം. പടിവത്തേസീതി ഏത്ഥ വതുധാതു ഉപസഗ്ഗവസേന വാ അത്ഥാതിസയവസേന വാ പഹരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഹാരേസീ’’തി. ‘‘സജനപദ’’ന്തി ഇമിനാ സാഹാരന്തി ഏത്ഥ ആഹാരസദ്ദോ ജനപദത്ഥോതി ദസ്സേതി. ജനപദോ ഹി യസ്മാ നഗരസ്സ പരിവാരഭാവേന ആഹരിതബ്ബോ, ഇമസ്മാ ച രാജപുരിസാ ബലിം ആഹരന്തി, തസ്മാ ആഹാരോതി വുത്തോ. സജനപദം വേസാലിം ദജ്ജേയ്യാഥാതി യോജനാ. അങ്ഗുലിം ഫോടേസുന്തി ഏത്ഥ ഫുടധാതു സഞ്ചലനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അങ്ഗുലിം ചാലേസു’’ന്തി. ഇത്ഥികായാതി ഇത്ഥീയേവ പുരിസതോ ഖുദ്ദകട്ഠേന ഇത്ഥികാ, തായ.

൧൭൮. സീഹസേനാപതിവത്ഥുകഥാ

൨൯൦. ധമ്മസ്സ ച അനുധമ്മന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘കാരണസ്സ അനുകാരണ’’ന്തി. ‘‘പരേഹീ’’തി പദം ‘‘വുത്ത’’ഇതി പദേ കത്താ. ‘‘വുത്തകാരണേനാ’’തിപദം ‘‘സകാരണോ’’തിപദേ കരണം. കോചി അപ്പമത്തകോപി തുമ്ഹാകം വാദോതി യോജനാ. ‘‘വിഞ്ഞൂഹീ’’തി പദം ‘‘ഗരഹിതബ്ബ’’ഇതി പദേ കത്താ. ‘‘ഗരഹിതബ്ബകാരണ’’ന്തി പദം ‘‘ന ആഗച്ഛതീ’’തി പദേ കമ്മം. അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാതി ഏത്ഥ അഭിത്യൂപസഗ്ഗോ അഭിഭവനത്ഥോ ആപുബ്ബോ ഖാധാതു പകഥനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഭവിത്വാ ന ആചിക്ഖിതുകാമാ’’തി.

൨൯൩. അനുവിച്ചകാരന്തി ഏത്ഥ അനുവിച്ചസദ്ദോ വിചധാതു ത്വാപച്ചയന്തോതി ആഹ ‘‘അനുവിചിത്വാ’’തി. ‘‘ചിന്തേത്വാ’’തി ഇമിനാ വിചധാതുയാ ഞാണത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ കാതബ്ബന്തി കാരന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പടാകന്തി ധജപടാകം. ‘‘ആഹിണ്ഡേയ്യു’’ന്തി ഇമിനാ പരിയായേയ്യുന്തി ഏത്ഥ പരിപുബ്ബആപുബ്ബ യാധാതുയാ ഗത്യത്ഥം ദസ്സേതി. പാളിയം ‘‘പരിഹരേയ്യു’’ന്തിപി പാഠോ. ആഹിണ്ഡേയ്യുന്തി ആഹിണ്ഡന്തി. മുദ്ധജോ തതിയക്ഖരോ. ഓപാനഭൂതന്തി ഏത്ഥ ഓപാനോ വിയ ഭൂതോ ഓപാനഭൂതോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിയത്തഉദപാനോ വിയ ഠിത’’ന്തി. ‘‘ഉദപാനോ’’തി ഇമിനാ ഓപാനസദ്ദോ ഉദപാനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഉദപാനോ ഹി സബ്ബേ ജനാ ഓസരിത്വാ പിവന്തി ഏത്ഥാതി ഓപാനോതി വുച്ചതി. ഇമേസന്തി നിഗണ്ഠാനം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സമ്പത്താനം ദാനം ദാതബ്ബമേവ, തസ്മാ മാ ഉപച്ഛിന്ദിത്ഥാതി യോജനാ. ഉദ്ദിസ്സാതി ത്വാപച്ചയന്തസദ്ദോ ‘‘കത’’ന്തി ഉത്തരപദേന സമാസോതി ആഹ ‘‘ഉദ്ദിസിത്വാ കത’’ന്തി. ഏസേവ നയോ ‘‘പടിച്ചകമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥാപി.

൨൯൪. പടിച്ചകമ്മന്തി ഏതം നാമം നിമിത്തകമ്മസ്സ അധിവചനന്തി യോജനാ. യോതി യോ കോചി ജനോ. വധകസ്സ പാണഘാതകമ്മം ഹോതി വിയ, തസ്സാപി ഹോതീതി യോജനാ. ന ജീരന്തീതി ഏത്ഥ ജരധാതു ഗത്യത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന ഗച്ഛന്തീ’’തി.

൧൭൯. കപ്പിയഭൂമിഅനുജാനനകഥാ

൨൯൫. ബഹാരാമകോട്ഠകേതി ഏത്ഥ സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘ബഹാരാമകോട്ഠകസമീപേതി ആരാമകോട്ഠകസ്സ ബഹി സമീപേതി അത്ഥോ’’തി. അച്ഛന്തീതി വസന്തി. ഏതന്തി ‘‘പച്ചന്തിമ’’ന്തി ഏതം വചനം. ധുരവിഹാരോപീതി പധാനവിഹാരോപി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. അനുപഗേയേവാതി പാതോയേവ. ഓരവസദ്ദന്തി ഉച്ചരവസങ്ഖാതം സദ്ദം. കപിലസുത്തപരിയോസാനേതി സുത്തനിപാതേ (സു. നി. അട്ഠ. ൨.കപിലസുത്തവണ്ണനാ) സങ്ഗഹിതസ്സ കപിലസുത്തസ്സ പരിയോസാനേ. പഞ്ചസതാനം കേവട്ടപുരിസാനന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഉസ്സാവനന്തികാദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യോ വിഹാരോ കരിയതീതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂമിയാ ഗതി വിയ ഗതി ഏതേസന്തി ഭൂമിഗതികാ. പതിട്ഠാപേന്തേഹി ബഹൂഹി ഭിക്ഖൂഹി പതിട്ഠാപേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. നിച്ഛാരേന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി യോജനാ. സയന്തി ഭിക്ഖു. തം പനാതി ‘‘സങ്ഘസ്സ കപ്പിയകുടിം അധിട്ഠാമീ’’തി വചനം പന. അവത്വാപീതി പിസദ്ദോ തഥാ ‘‘വത്വാപീ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. അട്ഠകഥാസൂതി മഹാഅട്ഠകഥാദീസു തീസു അട്ഠകഥാസു. ഏത്ഥാതി ഉസ്സാവനന്തികകുടിയം. ‘‘സമകാലം വട്ടതീ’’തി വചനം ദള്ഹീകരോന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. വചനേതി ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വചനേ. തസ്മിന്തി ഥമ്ഭേ. തേനേവാതി അകതഭാവേനേവ. ഹീതി സച്ചം. ഏത്ഥാതി ബഹൂസു.

യതോതി ഇട്ഠകസിലാമത്തികാപിണ്ഡതോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ബഹൂഹി സമ്പരിവാരേത്വാ കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വുത്തനയേനേവ. ഇട്ഠകാദയോതി ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബഇട്ഠകാദയോ. അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തഥാതി യഥാ അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ. ഥമ്ഭാദീനി ഉക്ഖിപിത്വാ പതിട്ഠാപനഞ്ച ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി സാവനഞ്ച അന്തം പരിയോസാനമേതിസ്സാതി ഉസ്സാവനന്തികാ.

താസൂതി ദ്വീസു ഗോനിസാദികാസു. യത്ഥാതി കുടിയം. നേവ ആരാമോ പരിക്ഖിത്തോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പുന യത്ഥാതി കുടിയം. അയന്തി കുടി. ഉഭയത്ഥാപീതി ആരാമവിഹാരഗോനിസാദികാസു ദ്വീസുപി. ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തോപി പരിക്ഖിത്തോയേവ നാമാതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ഉപഡ്ഢപരിക്ഖിത്തബഹുതരപരിക്ഖിത്തആരാമേ. ഗാവോ പവിസിത്വാ യഥാസുഖം നിസീദന്തി ഏത്ഥാതി ഗോനിസാദാ ഗോസാലാ. ഗോനിസാദാ വിയാതി ഗോനിസാദികാ കുടി.

മനുസ്സാ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏസാതി കുടി. വുത്തേപീതി പിസദ്ദേ, ‘‘കപ്പിയകുടിം ദേമാ’’തി വാക്യം അപേക്ഖതി. അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ വട്ടതി, തസ്മാതി യോജനാ. തേസന്തി സേസസഹധമ്മികദേവമനുസ്സാനം. തേഹീതി സേസസഹധമ്മികദേവമനുസ്സേഹി. പുനപി വുത്തം, കിം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ…പേ… ഹോതീ’’തി. അപീതി തദഞ്ഞേസം. തന്തി വചനം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സങ്ഘസ്സ സന്തകമേവ വാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തകമേവ വാതി യോജനാ. ഇതി തസ്മാ സുവുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗഹപതീനം സന്തകം ഗഹപതി കുടി. ‘‘കമ്മവാചം സാവേത്വാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം കമ്മവാചമവത്വാ അപലോകനേനപി കപ്പിയത്താ. കമ്മവാചായ വാ അപലോകനേന വാ സമ്മനിതബ്ബാതി സമ്മുതി കുടി. ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

യം ആമിസം വുത്ഥം, സബ്ബം തം ആമിസന്തിയോജനാ. അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപഹോനകേ ഗേഹേ വുത്ഥം ഠപിതന്തി സമ്ബന്ധോ. യം പന സങ്ഘികം വാ പുഗ്ഗലികം വാ അത്ഥീതി യോജനാ. തേസംയേവാതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനമേവ. ഏകരത്തമ്പി ഠപിതം യം സന്തകം അത്ഥീതി യോജനാ. തന്തി സങ്ഘികാദി. തത്ഥാതി അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപഹോനകഗേഹേ. ഏതന്തി അന്തോവുത്ഥഅന്തോപക്കസങ്ഖാതം യാവയാമകാലികം, ‘‘ന കപ്പതീ’’തി ബ്യതിരേകസ്സ അന്വയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്താഹകാലികം പനാ’’തിആദി.

തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. തത്ര വചനേതി ഹി അത്ഥോ. സാമണേരോ ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. യംകിഞ്ചി തണ്ഡുലാദികം ആമിസന്തി യോജനാ. മുഖസന്നിധി നാമാതി ആപത്തിയാ മുഖോ ഉപായോ സന്നിധി നാമാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി മഹാപച്ചരിയം, മുഖസന്നിധിഅന്തോവുത്ഥേസു വാ. ഭിക്ഖു പചിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ആമിസസംസട്ഠന്തി ആമിസേന സംസഗ്ഗം.

ജഹിതവത്ഥുകാതി ജഹിതം വത്ഥു ഏതാസന്തി ജഹിതവത്ഥുകാ. ഉസ്സാവനന്തികാ കതാതി സമ്ബന്ധോ. സാതി ഉസ്സാവനന്തികാ. യോ യോതി ഥമ്ഭോ വാ ഭിത്തിപാദോ വാ. ഇട്ഠകാദീഹി കതാ ഉസ്സാവനന്തികാതി യോജനാ. ചയസ്സാതി അധിട്ഠാനസ്സ. യേഹി പന ഇട്ഠകാദീഹീതിആദിസദ്ദേന ഥമ്ഭസിലാമത്തികായോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തദഞ്ഞേസൂതി തേഹി അധിട്ഠിതഇട്ഠകാദീഹി അഞ്ഞേസു.

പാകാരാദിപരിക്ഖേപേതി ഉപചാരസീമാപരിച്ഛിന്നസ്സ ആരാമസ്സ പാകാരാദിനാ പരിക്ഖേപേ കതേ. പാകാരാദീതി ആദിസദ്ദേന വതിം സങ്ഗണ്ഹാതി. കപ്പിയകുടിം ലദ്ധും വട്ടതീതി ഗോനിസാദികായ അഭാവേന സേസാസു തീസു കപ്പിയകുടീസു യംകിഞ്ചി കപ്പിയകുടിം ലദ്ധും വട്ടതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. ഇതരാ പനാതി ഉസ്സാവനന്തികഗോനിസാദികാഹി അഞ്ഞാ. ദ്വേതി ഉഭോ ഗഹപതിസമ്മുതിയോ, ജഹിതവത്ഥുകാവ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പക്ഖപാസകമണ്ഡലന്തി ദ്വേ പക്ഖേ അപതനത്ഥായ പസതി ബന്ധതീതി പക്ഖപാസകോ, മണ്ഡലന്തി ഛദനകോടിഗോപാനസീനം ഉപരി ഠപിതകട്ഠവിസേസോ, പക്ഖപാസകോ ച മണ്ഡലഞ്ച പക്ഖപാസകമണ്ഡലം.

യത്രാതി യസ്മിം ഠാനേ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാതി അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേന അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ. ചീവരവികപ്പനം വിയ സാപേക്ഖവിസ്സജ്ജനമ്പി വട്ടതീതി വദന്തി. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. സോതി കരവീകതിസ്സത്ഥേരോ, പസ്സിത്വാ പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരോതി മഹാസിവത്ഥേരോ. ലൂഖദിവസേതി അസിനിദ്ധദിവസേ. തതോതി ബ്രവനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. നന്തി മഹാസിവത്ഥേരം. പമുഖേതി ഗബ്ഭസ്സ പമുഖേ. തന്തി സബ്ബികുമ്ഭിം. ബഹീതി വിഹാരസ്സ ബഹി. സോതി മഹാസിവത്ഥേരോ.

൧൮൦. മേണ്ഡകഗഹപതിവത്ഥുകഥാ

൨൯൬. ‘‘ബഹിദ്വാരേ’’തി ഏത്ഥ കസ്സ ബഹിദ്വാരേതി ആഹ ‘‘ധഞ്ഞാഗാരസ്സ ബഹിദ്വാരേ’’തി. ആളകഥാലികന്തി ഏത്ഥ ആളകതണ്ഡുലപചനകം ഗണ്ഹകഥാലി ആളകഥാലി, തായ പചിതം ഭത്തം ആളകഥാലികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആളകതണ്ഡുലപചനകഥാലിക’’ന്തി. ബ്യഞ്ജനഭണ്ഡികന്തി ബ്യഞ്ജനപരിക്ഖാരികം, ബ്യഞ്ജനപരിവാരകന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ സൂപഭിഞ്ജനകന്തി ഏത്ഥ സൂപസദ്ദോ ബ്യഞ്ജനവാചകോ, ഭിഞ്ജനകസദ്ദോ ഭണ്ഡികപരിയായോതി ദസ്സേതി. ദാസകമ്മകരപോരിസന്തി ഏത്ഥ ദാസപോരിസാ ച കമ്മകരപോരിസാ ച ദാസകമ്മകരപോരിസം, സമാഹാരദ്വന്ദോ പുബ്ബപദേ ഉത്തരലോപോ, ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദാസപുരിസേ ച കമ്മകരപുരിസേ ചാ’’തി. പോരിസസദ്ദോപി പുരിസസദ്ദേന സമാനോ ‘‘പുരിസോ ഏവ പോരിസോ’’തി അത്ഥേന. ധുവഭത്തേനാതി ഏത്ഥ ധുവസദ്ദോ നിച്ചപരിയായോതി ആഹ ‘‘നിച്ചകാല’’ന്തി. ദുയ്ഹേന ഖീരേനാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മേണ്ഡകവത്ഥുസ്മിം പനാ’’തി പാഠതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘ഖണഞ്ഞേവ ദുയ്ഹേനാ’’തി പാഠാ കേസുചിയേവ അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു അത്ഥി. ഏത്ഥാതി മേണ്ഡകവത്ഥുമ്ഹി. ഗോരസേതി ഗവയേഹി നിബ്ബത്തേ ഖീരദധിതക്കനവനീതസബ്ബിസങ്ഖാതേ രസേ. പാഥേയ്യന്തി പഥസ്സ ഹിതം പാഥേയ്യം. ഞത്വാതി പാഥേയ്യമിച്ഛതീതി ഞത്വാ. ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാതി അഞ്ഞാതകഅപവാരിതട്ഠാനതോ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ. യാചിത്വാപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഭിക്ഖാചാരവത്തേനാതി ദസ്സേതി. യത്തകേന പാഥേയ്യേനാതി സമ്ബന്ധോ.

൧൮൨. കേണിയജടിലവത്ഥുകഥാ

൩൦൦. കാജേഹീതി ഏത്ഥ കാജസ്സ ഗണനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ചഹി കാജസതേഹീ’’തി. ഏകേന കാജേന ദ്വിന്നം കുടാനം ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘കുടസഹസ്സ’’ന്തി. വോതി തുമ്ഹേ. സുട്ഠു പസന്നോതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി ‘‘അട്ഠ പാനാനീ’’തി പാഠേ, അട്ഠസു പാനേസു വാ. ‘‘അമ്ബേഹി കതപാന’’ന്തി ഇമിനാ മജ്ഝേലോപസമാസം ദസ്സേതി. തത്ഥാതി ആമപക്കേസു. കരോന്തേന കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ആദിച്ചപാകേനാതി ആദിച്ചഹേതുനാ പചനേന. പുരേഭത്തമേവ കപ്പതീതി ഭിക്ഖുനാ സയം കതത്താ പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി. തേന വുത്തം ‘‘അനുപസമ്പന്നേഹീ’’തിആദി. കതം അമ്ബപാനന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബപാനേസൂതി ജമ്ബുപാനാദീസു സബ്ബേസു പാനേസു.

തേസൂതി ജമ്ബുപാനാദീസു സത്തസു പാനേസു. പനസദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ. ജമ്ബുഫലേഹീതി ആമേഹി വാ പക്കേഹി വാ ജമ്ബുഫലേഹി. അട്ഠികേഹീതി അട്ഠി അസ്മിമത്ഥീതി അട്ഠികം ഫലം. ജാതിരസേനാതി യഥാജാതേന രസേന. ഇമിനാ മധുസക്ഖരകപ്പുരാദീഹി ന യോജേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. തം പനാതി മധുകപാനം പന. മുദ്ദികാതി മുദ്ദികഫലാനി. സാലുകേതി കന്ദേ. സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ഫലരസന്തി തണ്ഡുലധോവനോദകം. ‘‘പക്കഡാകരസ’’ന്തി ഇമിനാ അപക്കഡാകരസം വട്ടതീതി ദീപേതി. ഹീതി സച്ചം, വിത്ഥാരോ വാ. രസോതി പക്കരസോ. പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതസബ്ബിആദീഹി പക്കാനം യാവജീവികാനം പത്താനം രസോതി യോജനാ. പക്കം യാവജീവികപത്തരസന്തി സമ്ബന്ധോ. യാവകാലികപത്താനമ്പീതി പിസദ്ദോ പഗേവ യാവജീവികപത്താനന്തി ദസ്സേതി. യം പാനന്തി യം മധുകപുപ്ഫരസപാനം. സോതി മധുകപുപ്ഫരസോ. തേനാതി മധുകപുപ്ഫേന. യതോ കാലതോ പട്ഠായ മജ്ജം ന കരോന്തി, തതോതി യോജനാ. ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതി സത്താഹകാലികത്താ. ഇമേ ചത്താരോ രസാതി ഫലപത്തപുപ്ഫഉച്ഛുരസസങ്ഖാതാ ഇമേ ചത്താരോ രസാ. അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാതി യഞ്ഞാ അഗ്ഗിഹുതമുഖാ, അഗ്ഗിഹുതസേട്ഠാതി അത്ഥോ.

൧൮൩. രോജമല്ലാദിവത്ഥുകഥാ

൩൦൧. സങ്കരമകംസൂതി ഏത്ഥ സങ്കരസദ്ദസ്സ യുദ്ധത്ഥാദീസു പവത്തനതോ ഇധ പടിഞ്ഞാതത്ഥേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കതികമകംസൂ’’തി. കതികന്തി പടിഞ്ഞാതസങ്ഖാതം കതികം. ഉളാരം ഖോതി ഏത്ഥ ഉളാരസദ്ദോ സേട്ഠവാചകോ. സേട്ഠന്തി ച സുന്ദരമേവാതി ആഹ ‘‘സുന്ദരം ഖോ തേ ഇദ’’ന്തി. തേതി തുയ്ഹം. ‘‘ബഹുകതോ’’തി പദസ്സ കതബഹുമാനോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പസാദബഹുമാനേനാ’’തി. ‘‘പിട്ഠമയംഖാദനീയ’’ന്തി ഇമിനാ പിട്ഠഖാദനീയന്തി ഏത്ഥ മയസദ്ദലോപം ദസ്സേതി.

൩൦൩. പടിഭാനേയ്യകാതി ഏത്ഥ പടിഭാനേ നിയുത്താ പടിഭാനേയ്യകാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിഭാനസമ്പന്നാ’’തി. ‘‘നിദ്ദോസസിപ്പാ’’തി ഇമിനാ പരിയോദാതസിപ്പാതി ഏത്ഥ പരിസമന്തതോ ഓദാതം സിപ്പം ഏതേസന്തി പരിയോദാതസിപ്പാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. സിപ്പത്ഥികേഹി സിയതി സേവിയതീതി സിപ്പം, സിപ്പികാനം ഹിതായ സേതി പവത്തതീതി വാ സിപ്പം, ഓട്ഠജോ പഠമക്ഖരോ. നാളിയാവാപകേനാതി പദസ്സ ദ്വന്ദഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നാളിയാ ചേവ ആവാപകേന ചാ’’തി. ഇമിനാ യകാരോ പദസന്ധിമത്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘നാളിയാ വാ പസിബ്ബകേനാ’’തിപി പാഠോ, സോ അപാഠോയേവ. കോ ആവാപകോ നാമാതി ആഹ ‘‘ആവാപകോ നാമ യത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം ഥവികേ. ഇമിനാ ആഹരിത്വാ യഥാലദ്ധം വപന്തി പക്ഖിപന്തി ഏത്ഥാതി ആവാപകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വപ ബീജനിക്ഖേപേതി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൫ പകാരന്തധാതു) വുത്തം. ഇധ പന പക്ഖിപനേതി ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘പക്ഖിപന്തീ’’തി. പരിഹരിതുമേവാതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഹരിതുമേവ. വേതനന്തി ഭതിം. യോതി ഭിക്ഖു. തം വാതി പരിഹരിതഖുരഭണ്ഡം വാ. അഞ്ഞം വാതി അഞ്ഞസ്സ സന്തകം വാ.

൩൦൪. ഇദന്തി ദസമഭാഗദാനം. ദസ കോട്ഠാസേതി ദസ പടിവീസേ.

൧൮൫. ചതുമഹാപദേസകഥാ

൩൦൫. ഇദം ന കപ്പതീതിആദീതി ‘‘ഇദം ന കപ്പതീ’’തിആദയോ ഇമേ ചത്താരോ മഹാപദേസേതി യോജനാ. അപസ്സയം കത്വാ ദിസിയന്തി ഏത്ഥാതി അപദേസാ ഓകാസാ, അപസ്സയം കത്വാ ദിസിയന്തി ഏതേഹീതി വാ അപദേസാ കാരണാ, ‘‘മഹന്താ അപദേസാ മഹാപദേസാ. തഞ്ചാതി മഹാപദേസസങ്ഖാതം തഞ്ച സുത്തം, ഗഹേത്വാതി യോജനാ. പരിമദ്ദന്താതി പുനപ്പുനം മദ്ദന്താ, ഉപപരിക്ഖന്താതി അത്ഥോ. ഇദന്തി കാരണം. തന്തി നവമഹാഫലഅപരണ്ണം. താനീതി ഖുദ്ദകഫലപാനാനി. ഹീതി സച്ചം.

തേസന്തി ഛന്നം ചീവരാനം. തത്ഥാതി ഛസു അനുലോമചീവരേസു. ‘‘പാണകേഹി സഞ്ജാതവത്ഥ’’ന്തി ഇമിനാ കോസേയ്യവത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. ദ്വേ പടാതി ചീനപടസോമാരപടാ. ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമന്തി യോജനാ.

തേസംയേവാതി ദ്വിന്നം പത്താനമേവ. തേസംയേവാതി തിണ്ണം തുമ്ബാനമേവ. തേസംയേവാതി ദ്വിന്നം കായബന്ധനാനമേവ. സേതച്ഛത്തന്തി സേതേഹി വത്ഥേഹി കതം ഛത്തം. തേസംയേവാതി തിണ്ണം ഛത്താനമേവ.

സമ്ഭിന്നരസന്തി സംസഗ്ഗരസം. ഏത്ഥ ഭിജ്ജിത്ഥാതി ഭിന്നോതി വചനത്ഥേന ഭിദിധാതു ദ്വിധാകരണസങ്ഖാതോ ഭേദത്ഥോ ഹോതി, ധാത്വത്ഥബാധകേന സംത്യൂപസഗ്ഗേന ഭിദിധാതുയാ ഭേദത്ഥം ബാധേത്വാ സംസഗ്ഗത്ഥവാചകോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഛല്ലിമ്പീതി തചമ്പി. സകലേനേവാതി ഛല്ലിയാ ഏവ. പായാസേന അസംസട്ഠം യം സബ്ബീതി യോജനാ. താനീതി തക്കോലജാതിഫലാദീനി. യട്ഠിമധുകാദീസുപീതി മധുലട്ഠികാദീസുപി. ‘‘ലട്ഠിമധുകാദീസുപീ’’തി വാ പാഠോ, സോ അപാഠോയേവ. യം യന്തി വത്ഥു. യഥാതി യേനാകാരേന, ധോവിയമാനേ തച്ഛിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ.

സമ്ഭിന്നരസന്തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സംസട്ഠ’’ന്തി. സഭാവന്തി യാവകാലം കപ്പിയസഭാവം. തസ്മാതി യസ്മാ ഉപനേതി, തസ്മാ. തേനാതി സത്താഹകാലികേന. തദഹുപടിഗ്ഗഹിതന്തി തദഹേവ പടിഗ്ഗഹിതം. ദ്വീഹപടിഗ്ഗഹിതേന സത്താഹകാലികേനാതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥാതി കാലികസംസഗ്ഗേ. ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാതി യഥാക്കമം ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ.

ഇതി ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.