൭൮. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാ

൧൫൦. ഇമം നിദാനന്തി പാതിമോക്ഖസ്സ ഇമം നിദാനം. സുതാ ഖോ പനാതി ഏത്ഥ സുയ്യിത്ഥാതി സുതാ, സുയ്യസ്സന്തീതി വാ സുതാ, പാരാജികുദ്ദേസാദയോ. സുതാ ച സുതാ ച സുതാതി സരൂപേകസേസോ കാതബ്ബോ. അവസേസന്തി നിദാനുദ്ദേസാദിതോ അവസേസം പാരാജികുദ്ദേസാദി. സുതേനാതി സുതസദ്ദേന. ‘‘അത്ഥേ അസമ്ഭവതോ സദ്ദേ വുത്തവിധാനം ഹോതീ’’തി ഹി പരിഭാസതോ ‘‘സുതേനാ’’തി ഏത്ഥ സദ്ദോവ ഗഹേതബ്ബോ. തേന നയേനാതി തേന നിദാനുദ്ദേസനയേന.

അടവിമനുസ്സഭയന്തി അടവിയം നിവസന്തസ്സ മനുസ്സസ്സ ഭയം, വനചരകഭയന്തി അത്ഥോ. രാജന്തരായോതിആദീസു ഏവം വിസേസോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ദവദാഹോതി ദായം ദഹതീതി ദവദാഹോ ആകാരസ്സ രസ്സം, യകാരസ്സ ച വകാരം കത്വാ. നന്തി ഭിക്ഖും. ഏകം വാ ഭിക്ഖുന്തി യോജനാ. പഠമോ വാ ഉദ്ദേസോതി നിദാനുദ്ദേസോ. ഏത്ഥാതി പഞ്ചസു ഉദ്ദേസേസു. യസ്മിന്തി ഉദ്ദേസേ. സോപീതി ഉദ്ദേസോപി. സുതേനേവ സാവേതബ്ബോതി സുതപദേനേവ സങ്ഘസ്സ സാവേതബ്ബോതി ഏവസദ്ദോ ‘‘ന വിത്ഥാരേനാ’’തി ദസ്സേതി.

അനജ്ഝിട്ഠാതി ഏത്ഥ ഉപസഗ്ഗവസേന ഇസുധാതുസ്സ ഇച്ഛാകന്തിതോ അഞ്ഞമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാണത്താ, അയാചിതാ വാ’’തി. ഏത്ഥ ‘‘അനാണത്താ’’തി ഇദം ഥേരേന അനാണത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അയാചിതാ’’തി ഇദം സമ്മുതിലദ്ധേന നവകേന അയാചിതഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി ‘‘അനജ്ഝിട്ഠാ ധമ്മം ഭാസന്തീ’’തി വചനേ. ധമ്മജ്ഝേസകേതി ധമ്മകഥനത്ഥായ അജ്ഝേസതീതി ധമ്മജ്ഝേസകോ, തസ്മിം. ആപുച്ഛിത്വാ വാ തേന സങ്ഘത്ഥേരേന യാചിതോ ഹുത്വാ വാതി യോജനാ. വാരപടിപാടിയാതി വാരാനുക്കമേന. ദേഹീതി വാതി ഏത്ഥ ഇതി-വാ-സദ്ദോ ‘‘ഭണ’’ ഇതിപദേന ച ‘‘കഥേഹി’’ ഇതിപദേന ച യോജേതബ്ബോ. ‘‘ഭണ’’ ഇതി വാ ‘‘കഥേഹി’’ഇതി വാ ‘‘ദേഹി’’ഇതി വാ വത്തബ്ബാതി യോജനാ. തീഹിപി വിധീഹീതി ഓസാരണകഥനസരഭഞ്ഞസങ്ഖാതേഹി തീഹി സജ്ജനേഹി. ഏത്ഥ ച സുത്തസ്സ ഓസാരിയതേ ഉച്ചാരിയതേ ഓസാരണം, അത്ഥസ്സ കഥിയതേ കഥനം, സുത്തസ്സ ച തദത്ഥസ്സ ച സരേന ഭണിയതേ സരഭഞ്ഞം. ഓസാരേഹീതി സുത്തം ഉച്ചാരേഹി. കഥേഹീതി അത്ഥം കഥേഹി. സരഭഞ്ഞന്തി സുത്തസ്സ ച തദത്ഥസ്സ ച സരേന ഭണനം. നന്തി സദ്ധിവിഹാരികം. സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘സജ്ഝായം കരോമീ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ. ഏത്ഥാതി അജ്ഝേസനട്ഠാനേ.

നിസ്സിതകേതി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ. സോതി സങ്ഘത്ഥേരോ, ‘‘വത്തബ്ബോ’’തിപദേ കമ്മം, ‘‘വദതീ’’തിആദീസു പദേസു കത്താ. ആരദ്ധന്തി സങ്ഘേന ആരദ്ധം. ഠപേത്വാതി ധമ്മസവനം ഠപേത്വാ. ഓസാരേത്വാതി പഠമം സുത്തം ഓസാരേത്വാ. പുന കഥേന്തേനാതി പച്ഛാ അത്ഥം കഥേന്തേന. അട്ഠപേത്വായേവ വാതി സുത്തസ്സ ച അത്ഥസ്സ ച അന്തരാ അട്ഠത്വാ ഏവ വാ. കഥേതബ്ബന്തി അത്ഥജാതം കഥേതബ്ബം. കഥേന്തസ്സ…പേ… നയോതി പഠമം അത്ഥം കഥേത്വാ പുന സുത്തഞ്ച അത്ഥഞ്ച സരേന ഭണന്തസ്സ പുന ആഗതേപി ഏസേവ നയോതി അത്ഥോ.

ഉപനിസിന്നകഥായപീതി സമീപേ നിസിന്നേന കഥായപി. തേനാതി സങ്ഘത്ഥേരേന. വത്തും വട്ടതീതി വിസേസേത്വാ വത്തും വട്ടതി. തേനാതി മനുസ്സേഹി ജാനനഭിക്ഖുനാ. സങ്ഘത്ഥേരോ ഭണതി, തുണ്ഹീ വാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പുച്ഛന്തീ’’തി വുത്തേതി യോജനാ. അനുമോദനാദീസുപീതിആദിസദ്ദേന ധമ്മകഥാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സങ്ഘത്ഥേരോ അനുജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വിഹാരഅന്തരഘരേസു.

സജ്ഝായന്തി സയം ഇസ്സരേന അയനം ഉച്ചാരണം, കേനചി അനജ്ഝിട്ഠോ സയം അധിഇസ്സരേന അയനം ഉച്ചാരണന്തി അത്ഥോ. ഥേരോതി സദ്ധിവിഹാരോ ഥേരോ. വിസ്സമിസ്സാമീതി ഖേദവിരഹിതം ഗമിസ്സാമി. ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി പഠമഥേരമ്പി പുന ആഗതത്ഥേരമ്പി ആപുച്ഛിതബ്ബം. ഏകേന സങ്ഘത്ഥേരേന അനുഞ്ഞാതേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്മീന്തി അനുഞ്ഞാതത്ഥേരതോ അഞ്ഞസ്മിം ഥേരേതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി പുന ആഗതം ഥേരം. അത്താനം സമ്മനിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അത്താ സമ്മനിതബ്ബോ’’തി. കിം സമ്മതേന പരിസം അനോലോകേത്വാ പുച്ഛിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘പുച്ഛന്തേന പനാ’’തിആദി.

൧൫൩. മേതി മയ്ഹം. ഇതോതി പുഗ്ഗലതോ, ഉപ്പന്നോതി സമ്ബന്ധോ. പുരമ്ഹാകന്തി പദസ്സ പുരേ അമ്ഹാകന്തി പദച്ഛേദം കത്വാ പുരേസദ്ദോ പഠമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം അമ്ഹാക’’ന്തി. പടികച്ചേവസദ്ദോ പഗേവപരിയായോ, ‘‘പഠമതരമേവാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഭൂതമേവാതി വിജ്ജമാനമേവ, തഥമേവ വാ.