൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകം

൬൮. സന്നിപാതാനുജാനനാദികഥാ

൧൩൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ തരന്തി ഓതരന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, ഉദകതിത്ഥം, തിത്ഥം വിയാതി തിത്ഥം, ലദ്ധീതി ആഹ ‘‘തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധീ’’തി. ലദ്ധി ഹി ബഹൂനം ലദ്ധികാനം ഓതരണട്ഠാനത്താ തിത്ഥം നാമ. അഞ്ഞന്തി സാസനികലദ്ധിതോ അഞ്ഞം. ഏതേസന്തി പരിബ്ബാജകാനം. ഇതോതി ഇമസ്മാ സാസനികലദ്ധിതോ. യന്തി യം ധമ്മജാതം. തേസന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം. തേ ലഭന്തീതി ഏത്ഥ തസദ്ദോ മനുസ്സവിസയോതി ആഹ ‘‘തേ മനുസ്സാ’’തി. മൂഗസൂകരാതി ഏത്ഥ ഥൂലസരീരസ്സ സൂകരസ്സ സദ്ദമത്തസ്സാപി അഭാവതോ മൂഗസൂകരോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഥൂലസരീരസൂകരാ’’തി.

൧൩൫. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സോതി സമ്പജാനമുസാവാദോ. കിന്തി കിം ആപത്തി. ദുക്കടന്തി പദസ്സ ദുക്കടം കമ്മന്തി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘ദുക്കടാപത്തീ’’തി. സാ ച ഖോ ദുക്കടാപത്തി മുസാവാദലക്ഖണേന ന ഹോതീതി യോജനാ. കേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ പന വചനേനാ’’തി. വചനേനാതി ച ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ കിം ഹോതി? ദുക്കടം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൫) വചനേന. അകിരിയസമുട്ഠാനാതി ആവി കത്തബ്ബായ ആപത്തിയാ അകരണേന അകിരിയസമുട്ഠാനാ.

മനുജേനാതി മനുസ്സേന. വാചാതി വാചായ. യകാരസ്സ ഹി ലോപോ. ഗിരന്തി സദ്ദം. പരേതി അഞ്ഞേ പുഗ്ഗലേ. വാചസികന്തി വാചാതോ സമുട്ഠിതം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ഭിക്ഖു കേനചി ആസന്നേ ഠിതേന മനുജേന വാചായ അനാലപന്തോ ഹോതി, പരേ ദൂരേ ഠിതേ പുഗ്ഗലേ സന്ധായ ഗിരം മഹാസദ്ദം നോ ച ഭണേയ്യ, ഏവമ്പി വാചസികമേവ ആപജ്ജേയ്യാതി.

അന്തരായികോതി ഏത്ഥ കരോത്യത്ഥേ ണികപച്ചയോതി ആഹ ‘‘അന്തരായകരോ’’തി. ‘‘കിമത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ കിസ്സാതി ഏത്ഥ തദത്ഥേ ചതുത്ഥീതി ദസ്സേതി, ഹേത്വത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു. ഇതീതിആദി നിഗമനം. ഉദ്ദേസതോ ചാതി ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തിആദിഉദ്ദേസതോ ച. നിദ്ദേസതോ ചാതി ‘‘പാതിമോക്ഖന്തി ആദിമേത’’ന്തിആദിനിദ്ദേസതോ ച.

൧൩൬. ദേവസികന്തി ഏത്ഥ ണികപച്ചയോ വിച്ഛത്ഥേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദിവസേ ദിവസേ’’തി. തതിയേ ച സത്തമേ ച പക്ഖേതി ഏകസ്സ ഉതുനോ അട്ഠസു പക്ഖേസു തതിയേ ച സത്തമേ ച പക്ഖേ. ‘‘വചനതോ’’തി പദം ‘‘വട്ടതീ’’തി പദേ ഞാപകഹേതു. തഥാരൂപേ പച്ചയേതി തഥാരൂപേ വികതിചാരിത്തസങ്ഖാതേ പച്ചയേ. അനുവത്തിതബ്ബന്തി അനുമതിം വത്തിതബ്ബം. വചനതോപീതി പിസദ്ദോ പുബ്ബേ ഞാപകഹേതും സമ്പിണ്ഡേതി. ഏതന്തി ‘‘യസ്മിം തസ്മിം ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ ഉദ്ദിസിതും വട്ടതീ’’തി വചനം.

൭൧. സീമാനുജാനനകഥാ

൧൩൮. നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാതി നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി. നികാരസ്സ ഹി ആകാരോ. നിമിത്തം കതോതി ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്തം കതോതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ പരതോപി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം? പാസാണോ ഭന്തേ, ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി അത്ഥം അതിദിസതി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. കേവലം പന വനഉദകേസു ‘‘ഏതം വനം, ഏതം ഉദക’’ന്തി വത്തബ്ബം. നദിയം ‘‘ഏസാ നദീ’’തി വത്തബ്ബാ. ഏത്ഥ പനാതി ഏതിസ്സം ഉത്തരായം അനുദിസായം പന. ഹീതി ഫലജോതകോ. തത്ഥാതി ‘‘നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാ’’തി വചനേ. സീമമണ്ഡലന്തി സീമബിമ്ബം. സമ്ബന്ധന്തേനാതി പുരിമനിമിത്തേന പച്ഛിമനിമിത്തം സമ്ബന്ധന്തേന. ഇമിനാ ഏകന്തരികാദിവസേന നിമിത്തകിത്തനം ന വട്ടതി നിമിത്തേനപി നിമിത്താനം സമ്ബന്ധാഭാവതോതി ദസ്സേതി. പുരിമനിമിത്തേന പച്ഛിമനിമിത്തസ്സ സമ്ബന്ധേ സതി അജ്ജ ഏകം നിമിത്തം കിത്തേത്വാ സ്വേ ഏകം നിമിത്തം കിത്തേത്വാതി ഏവം കാലന്തരേപി നിമിത്തം കിത്തേത്വാ സമ്മനിതും വട്ടതീതി വദന്തി.

പബ്ബതോതി ഏത്ഥ പബ്ബം വുച്ചതി ഫളു, തം ഏതസ്മിം അത്ഥീതി പബ്ബതോ. വാലികരാസിസ്സ സുദ്ധപംസുപബ്ബതപസങ്ഗത്താ വുത്തം ‘‘വാലികരാസി പന ന വട്ടതീ’’തി. ഇതരോപീതി വാലികരാസിതോ അഞ്ഞോപി തിവിധോ പബ്ബതോ. ഹത്ഥിപ്പമാണതോതി അഡ്ഢട്ഠമരതനഹത്ഥിപമാണതോ. ചതൂസു ദിസാസൂതി വിഹാരസ്സ ചതൂസു ദിസാസു. ചതൂഹി വാ തീഹി വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന തതോ അധികാനിപി ഗഹേതബ്ബാനി. ഏകേന വാ നിമിത്തേനാതി യോജനാ. ഇതോതി പബ്ബതനിമിത്തതോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകേന നിമിത്തേന ന വട്ടതി, തസ്മാ. തന്തി പബ്ബതം. തസ്മാതി ഏകസ്സേവ നിമിത്തസ്സ കിത്തിതത്താ. യോ പബ്ബതോ അത്ഥി, തം പബ്ബതന്തി യോജനാ. അന്തോതി പബ്ബതസ്സ അന്തോ.

തതിയഭാഗം വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന പഠമഭാഗോപി ഏകദേസോപി ഗഹേതബ്ബോ. തസ്സാതി തത്തകസ്സ പദേസസ്സ. തതിയഭാഗാദിതോ അപരം സബ്ബപബ്ബതം അന്തോകത്വാ സമ്മതം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി.

പാസാണനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പസതി ഘനഭാവേന ബന്ധതീതി പാസാണോ. അയഗുളോപി പാസാണസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി തേന തസ്സ സദിസത്താ. അയഗുളോപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന തമ്ബകംസവട്ടലോഹസുവണ്ണരജതാദയോപി സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ കോചീതി സിലാപവാളമണിആദീസു യോ കോചി. ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപരിമാണതാ സണ്ഠാനതോ ഗഹേതബ്ബാ, ന തുലിത്വാ ഗണനവസേന. ഖുദ്ദകതരോ പാസാണോതി യോജനാ. യോ പിട്ഠിപാസാണോ വാ യോ ഉട്ഠിതപാസാണോ വാതി യോജനാ കാതബ്ബാ – ഉത്തരവാക്യേ തസദ്ദസ്സ അനിയമനിദ്ദേസവചനത്താ ‘‘പാസാണസങ്ഖംയേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവകാരേന ‘‘ന പബ്ബതസങ്ഖ’’ന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി. മഹതോ പിട്ഠിപാസാണസ്സാതി ആയാമവിത്ഥാരുബ്ബേധതോ മഹന്തസ്സ പിട്ഠിപാസാണസ്സ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലപിട്ഠിപാസാണസ്സ വിയ. തന്തി പിട്ഠിപാസാണം. ന വട്ടതീതി കിത്തേതും ന വട്ടതി. ഹീതി ലദ്ധദോസജോതകോ. തന്തി പിട്ഠിപാസാണം. സീമായാതി സീമതോ. വിഹാരോപീതി ന കേവലം നിമിത്തമേവ, വിഹാരോപി. പിട്ഠിപാസാണോ ന കിത്തേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. കിത്തേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘പിട്ഠിപാസാണ’’ന്തി യോജേതബ്ബം.

വനനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. വനിയതി മയൂരകോകിലാദീഹി സത്തേഹി സമ്ഭജിയതീതി വനം, വനന്തി സമ്ഭജന്തി ഏത്ഥാതി വാ വനം. തചോ ഏവ സാരോ ഏതേസന്തി തചസാരോ, താലനാളികേരാദയോ. ആദിസദ്ദേന വേണുആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അന്തോ സാരോ ഏതേസന്തി അന്തോസാരാ, സാകസാലാദയോ. ആദിസദ്ദേന ഖദിരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അന്തോസാരമിസ്സകാനന്തി അന്തോസാരേഹി രുക്ഖേഹി മിസ്സകാനം. രുക്ഖാനം വനന്തി ഏത്ഥ അവയവഅവയവിഭാവേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ തിണവനം രുക്ഖവനന്തി ഏത്ഥ ‘‘തിണാനം വന’’ന്തി വാ ‘‘രുക്ഖാനം വന’’ന്തി വാ അത്ഥം ദസ്സേതി. തിണമേവ വനം, രുക്ഖോയേവ വനന്തി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. ചത്താരോ വാ പഞ്ച വാ രുക്ഖാതി ചതുപഞ്ചരുക്ഖാ, തേ മത്തം പമാണമേത്ഥാതി ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തം വനം, തതോതി ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തതോ. ഏകദേസന്തി വനസ്സ ഏകദേസം. വനമജ്ഝേതി വനസ്സ വേമജ്ഝേ, വനസ്സൂപരീതി അത്ഥോ. രുക്ഖന്തരേസു ഏവ ഹി വിഹാരം കരോന്തി. ഏകദേസന്തി വനസ്സ ഏകദേസം. തത്ഥാതി വനേ. ‘‘ഠിതവന’’ന്തി പദം ‘‘കിത്തേത്വാ’’തി പദേ അവുത്തകമ്മം, ‘‘ന കിത്തേതബ്ബ’’ന്തി പദേ വുത്തകമ്മം.

രുക്ഖനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. രുക്ഖിയതി ഫലാദികാമേഹി സംവരിയതി രക്ഖിയതീതി രുക്ഖോ, മഹിയം രുഹതീതി വാ രുക്ഖോ. ജീവമാനകോതി ലോകവോഹാരവസേന മൂലങ്കുരാദിഹരിതസങ്ഖാതജീവമാനകോ. പരിണാഹതോതി വിസാലഭാവതോ. സൂചിദണ്ഡകപമാണോതി സൂചിയാ ലേഖനിയാ ദണ്ഡഭൂതവേളുപമാണോ. സോ വേളു കനിട്ഠങ്ഗുലിപമാണോതി ദട്ഠബ്ബോ. തതോതി അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധസൂചിദണ്ഡകപമാണപരിണാഹരുക്ഖതോ. വംസനളകസരാവാദീസൂതി വംസോ ച നളകോ ച സരാവോ ച വംസനളകസരാവാ, തേ ആദയോ യേസം കപാലാദീനന്തി വംസനളകസരാവാദയോ, തേസു. തതോതി വംസാദിതോ. തംഖണമ്പീതി തസ്മിം നിമിത്തക്ഖണേപി. അകാരണന്തി അപമാണം. ഏതന്തി നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം. വത്തും വട്ടതീതി സാമഞ്ഞനാമേനപി വിസേസനാമേനപി വത്തും വട്ടതി. ഇമിനാ പബ്ബതാദീസുപി ‘‘പബ്ബതോ’’തി സാമഞ്ഞനാമേനപി ‘‘വങ്കപബ്ബതോ വേപുല്ലപബ്ബതോ’’തി വിസേസനാമേനപി വത്തും വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

മഗ്ഗനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. മഗ്ഗിയതി പഥികേഹി, മഗ്ഗമൂള്ഹേഹി വാ അന്വേസിയതീതി മഗ്ഗോ. യോ യാദിസോ ജങ്ഘമഗ്ഗോ വാ സകടമഗ്ഗോ വാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ദ്വേ തീണി ഗാമന്തരാനി ഗച്ഛതി, സോ താദിസോ ജങ്ഘമഗ്ഗോ വാ സകടമഗ്ഗോ വാ വട്ടതീതി യോജനാ. ഉക്കമിത്വാതി പക്കമിത്വാ. യോ ജങ്ഘമഗ്ഗോ ഓതരതി, സോ ന വട്ടതീതി യോജനാ. അവളഞ്ജാതി അപരിഭോഗാ. ഗമനം ജനേതീതി ജങ്ഘോ. ജണ്ണുഗോപ്ഫകാനം മജ്ഝപദേസോ. സഹ അത്ഥേന പണിയധനേനാതി സത്ഥോ, ജങ്ഘേന വിചരന്തോ സത്ഥോ ജങ്ഘസത്ഥോ. സകതി സമത്ഥേതി ഭാരം വഹിതുന്തി സകടോ, തേന വിചരന്തോ സത്ഥോ സകടസത്ഥോ. ജങ്ഘസത്ഥോ ച സകടസത്ഥോ ച ജങ്ഘസകടസത്ഥാ, തേഹി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതന്തി നിമിത്തം.

കോണന്തി വിഹാരകോണം. ഗതം പന മഗ്ഗന്തി യോജനാ. പരഭാഗേതി വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരഭാഗേ. ദസസു നാമേസൂതി സതിപട്ഠാനട്ഠകഥാദീസു ആഗതേസു ‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ’’തിആദീസു, അഭിധാനാദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) ച ആഗതേസു ‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ അദ്ധാ’’തിആദീസു ദസസു മഗ്ഗനാമേസു. യേന കേനചി നാമേനാതി ഇമിനാ പബ്ബതാദീസുപി ‘‘പബ്ബതോ ഗിരി സേലോ അദ്ദി നഗോ അചലോ സിലുച്ചയോ സിഖരീ ഭൂധരോ’’തിആദീസു അനേകേസു നാമേസു യേന കേനചി നാമേന കിത്തേതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

വമ്മികനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉപചികാഹി വമിയതി, സരബൂഘരഗോലികാദയോ സത്തേ വമതീതി വാ വമ്മികോ. തംദിവസജാതോതി തസ്മിം നിമിത്തകിത്തിതദിവസേ ജാതോ. തതോതി അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധഗോവിസാണപമാണവമ്മീകതോ.

നദീനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. നദതി സന്ദതീതി നദീ, നദന്തോ ഏതി ഗച്ഛതീതി വാ നദീ. യസ്സാതി നദിയാ, സോതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അന്വദ്ധമാസ’’ന്തിആദിനാ ഏകപക്ഖേ തിക്ഖത്തും ഏകമാസേ ഛക്ഖത്തും വസ്സന്തഭാവം ദീപേതി. വിഗതമത്തേ സതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഈദിസേ’’തി ഇമിനാ ‘‘അന്വദ്ധമാസ’’ന്തിആദിഅത്ഥം അതിദിസതി. തിമണ്ഡലന്തി ഹേട്ഠാ ജാണുമണ്ഡലം, ഉപരി നാഭിമണ്ഡലന്തി തിമണ്ഡലം. യത്ഥ കത്ഥചീതി തിത്ഥേ വാ അതിത്ഥേ വാ. ഉദകേന തേമിയതീതി യോജനാ, തിന്തിയതീതി അത്ഥോ. ന കേവലം നിമിത്തേയേവ അയം നദീ ഹോതി, അഥ ഖോ നദീപാരഗമനാദികേപീതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ’’തിആദി. ഇദം ‘‘നദീപാരഗമനേപീ’’തി പദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

യാ പനാതി നദീ പന, ഗതാതി യോജനാ. തന്തി നദിം. വതിന്തി പാളിം. രുക്ഖപാദേതി രുക്ഖസ്സ മൂലേ. ഉദകഞ്ച ആവരണം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ പവത്തതിയേവാതി യോജനാ. യഥാതി യേനാകാരേന. അപവത്തമാനാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ദുബ്ബുട്ഠികാലേതി ഗിമ്ഹസദിസേ ദുബ്ബുട്ഠികാലേ. ‘‘നിരുദകഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ആവരണഭാവേനാ’’തി വിസേസനം നിവത്തേതി. സാതി ഉദകമാതികാ. സമ്പാദേന്തീ ഹുത്വാ നിച്ചം പവത്തതീതി യോജനാ. നിമിത്തം കാതും ന വട്ടതീതി മനുസ്സേഹി നീഹടത്താ, സയഞ്ച അഗമനത്താ ന വട്ടതി. യാ പനാതി ഉദകമാതികാ പന. മൂലേതി പഠമകാലേ. കാലന്തരേന നദീ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഉദകമാതികം.

ഉദകനിമിത്തേ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉദതി പസവതീതി ഉദകം. ഭൂമിഗതമേവ ഉദകന്തി സമ്ബന്ധോ. തഞ്ചാതി ഭൂമിഗതഉദകഞ്ച. ആവാട…പേ… സമുദ്ദാദീസു ഠിതം അപവത്തനകഉദകന്തി യോജനാ. ഉക്ഖേപിമന്തി ഉക്ഖിപിത്വാ ഗഹിതം. തന്തി വചനം. സൂകരഖതായപീതി സൂകരേഹി ഖതായ വാപിയാപി. തംഖണഞ്ഞേവാതി തസ്മിം നിമിത്തേ കിത്തനക്ഖണേയേവ. ആവാടോയേവ ഖുദ്ദകട്ഠേന ആവാടകം. തന്തി നിമിത്തസഞ്ഞാകരണം. കാതുഞ്ചാതി സയം കാതുഞ്ച. കാരാപേതുഞ്ചാതി പരേഹി കാരാപേതുഞ്ച. കസ്മാ ലാഭസീമായം ന വട്ടതി? ലാഭസീമാ ഹി അഞ്ഞേസം പീളനം കരോതീതി. ഇതി ഇമമത്ഥം നയതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമാനസംവാസകസീമാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി സമാനസംവാസകസീമായം.

അട്ഠദിസം സന്ധായ അട്ഠ നിമിത്താനി വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം. സാതി സീമാ. ഏകേന വാ നിമിത്തേനാതി യോജനാ. തിണ്ണം നിമിത്താനം കിത്തനേ നിമിത്താനം ഠിതദിസം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായാ’’തിആദിനാ കിത്തേതബ്ബം. നിമിത്താനം സതകിത്തനേ സീമായ അട്ഠദിസം സല്ലക്ഖേത്വാ ഏകിസ്സായപി ദിസായ ബഹുനിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി. സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാതി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം സമാഗമട്ഠാനേ സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാ, തികോണാ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ചതുരസ്സാതി സമചതുരസ്സാ. സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം സമോധാനട്ഠാനേ സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാ. അഡ്ഢചന്ദമുദിങ്ഗാദിസണ്ഠാനാ പന നിമിത്താനം ഠിതസണ്ഠാനേന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ. തന്തി സീമം. ബന്ധിതുകാമേഹി നിസ്സഞ്ചാരസമയേ ബന്ധിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ബദ്ധസീമവിഹാരാനന്തി ബദ്ധാ സീമാ ഏതേസൂതി ബദ്ധസീമാ, തേ ഏവ വിഹാരാതി ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസം. ദിസാചാരികഭിക്ഖൂനന്തി ദിസാസു ചാരികഭിക്ഖൂനം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഏകഗാമഖേത്തേ, ഭിക്ഖൂനം പേസേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകജ്ഝന്തി ഏകതോ. അഞ്ഞാനിപീതി സീമബന്ധഗാമഖേത്തതോ അഞ്ഞാനിപി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ആഹാതി യോജനാ. തതോതി തേഹി നാനാഗാമഖേത്തേഹി. ആഗന്തബ്ബന്തി സാമീചിദസ്സനവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ആഗമനമ്പി അനാഗമനമ്പി വട്ടതീ’’തി. ഏകസീമഭാവതോ വുത്തം ‘‘അന്തോനിമിത്തഗതേഹി ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം സന്നിപതിതേസു സന്തേസു സീമാ ബന്ധിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. പരിയന്തം കത്വാതി ഹേട്ഠിമപരിയന്തം കത്വാ.

പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാദീനന്തി ഏത്ഥ ഭണ്ഡുകമ്മാപുച്ഛനം (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൮; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൪൪) സന്ധായ പബ്ബജ്ജാഗഹണം വുത്തം. ഖണ്ഡസീമാതി വിഹാരപച്ചന്തം ഖണ്ഡിതം വിയ ഛിന്ദിതം വിയ പവത്താ സീമാ ഖണ്ഡസീമാ. തന്തി ഖണ്ഡസീമം. വത്തം ജാനിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വത്തം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. സീമന്തി ഖണ്ഡസീമം. യഥാതി യേനാകാരേന ബന്ധിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാ പമാണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാ’’തിആദി. സാതി ഖണ്ഡസീമാ. അബ്ഭാനകമ്മേ സദ്ധിം കമ്മാരഹേന വീസതി ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ’’തി. തതോതി ഏകവീസതിഭിക്ഖുതോ. ഗണ്ഹന്തീപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ സഹസ്സതോ ഓരം പന പഗേവാതി ദസ്സേതി. സഹസ്സതോ അധികം ഗണ്ഹന്തീപി വിഹാരപച്ചന്തേ ഖണ്ഡിതേ ഖണ്ഡസീമായേവ നാമ. തന്തി ഖണ്ഡസീമം.

തത്രാതി ഖണ്ഡസീമമഹാസീമാസു ആധാരേ ഭുമ്മം. അഥാതി അനന്തരം. ഏവന്തി ഇമായ അവിപ്പവാസകമ്മവാചായ സമ്മനിയമാനേ. ഹീതി ഫലജോതകോ. സീമന്തി സമാനസംവാസകസീമം. ന സക്ഖിസ്സന്തീതി പഠമം അവിപ്പവാസം അസമൂഹനിത്വാ സീമം സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സീമന്തരികപാസാണാതി ദ്വിന്നം സീമാനം അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഠപിതാ പാസാണാ. ചതുരങ്ഗുലപമാണാപീതി പിസദ്ദോ ഏകങ്ഗുലിപമാണാപി വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

സമന്താതി ഖണ്ഡസീമായ സമന്താ. അനുപരിയായന്തേഹീതി അനുക്കമേന ഖണ്ഡസീമപരിയായന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി തേഹി സീമന്തരികപാസാണേഹി, ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്താനി പഠമം കിത്തേത്വാ പച്ഛാ താസു യം ഇച്ഛന്തി, തം ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. യഥിച്ഛിതം ബന്ധിതും വട്ടന്തോപി പോരാണാചിണ്ണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി. ഉഭിന്നമ്പീതി ദ്വീസു സീമാസു ഠിതാനം ഉഭിന്നമ്പി കമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

ചസദ്ദോ വാക്യാരമ്ഭജോതകോ. ഏസാ സീമാ നാമാതി യോജനാ. തത്ഥാതി പിട്ഠിപാസാണാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു. നിമിത്തപാസാണാ യഥാഠാനേ ന തിട്ഠന്തീതി പിട്ഠിപാസാണസ്സുപരി നിമിത്തപാസാണം ഠപിതമത്തം സന്ധായ വുത്തം. പിട്ഠിപാസാണം പന വിജ്ഝിത്വാ നിമിത്തപാസാണം തത്ഥ നിഖണിത്വാ യഥാ ഠാനാ ന ചാവേന്തി, തഥാ ഠപേന്തി. ഏവം സന്തേ യഥാഠാനേ തിട്ഠന്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ന സീമാതി സീമായ പഥവിസന്ധാരകം ഉദകം പരിയന്തംകത്വാ ഗതത്താ സീമാ ന ഝായതി.

കുടിഗേഹേപീതി ഏത്ഥ കുടീതി ച ഗേഹന്തി ച അഗാരസ്സേവ നാമം. അഗാരഞ്ഹി സീതാദിദുക്ഖസ്സ കുടനട്ഠേന ഛിന്ദനട്ഠേന ച നാനാദബ്ബസമ്ഭാരസ്സ ഗഹണട്ഠേന ച കുടിഗേഹന്തി വുച്ചതി. കുടി ഏവ ഗേഹം കുടിഗേഹം, തസ്മിമ്പി. ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാതി ഇദം ഇട്ഠകദാരുമയം ഭിത്തിം സന്ധായ വുത്തം. സചേ സിലാമയാ ഭിത്തി നിമിത്തൂപഗാ ഭവേയ്യ, ഭിത്തിപി കിത്തേതബ്ബാ. അന്തോ കരിത്വാതി കുടിഗേഹസ്സ ഭിത്തിയാ വാ അന്തോ കത്വാ. പമുഖേതി കുടിഗേഹസ്സ ആലിന്ദേ. നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേതി നിഗ്ഗലിത്വാ ഉദകസ്സ പതനട്ഠാനേ. ഏവം സമ്മതായ സീമായാതി യോജനാ.

‘‘കുട്ടം അകിത്തേത്വാ’’തി ഇദം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അന്തോതി ലേണസ്സ, കുട്ടസ്സ വാ അന്തോ. ഓകാസേതി ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസേ. ഏവന്തി ഇമിനാകാരേന സമ്മനിയമാനേ. അന്തോതി ഭിത്തിയാ അന്തോ.

ഹേട്ഠാ ന ഓതരതീതി ഹേട്ഠാ ആകാസതലത്താ ന ഓതരതി. നനു ഥമ്ഭേ അനുസാരിത്വാ ഓതരണോ ഭവേയ്യ, കസ്മാ ന ഓതരതീതി? ഥമ്ഭാനമുപരി ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസാഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠാ ഓതരണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. തുലാനന്തി ഥമ്ഭാനമുപരി തിരിയവസേന ഠിതാനം രുക്ഖവിസേസാനം. ഉട്ഠഹിത്വാതി ഭൂമിതോ ഉട്ഠഹിത്വാ. തുലാരുക്ഖേഹീതി തുലാസങ്ഖാതേഹി രുക്ഖേഹി. ‘‘ഏകസമ്ബന്ധോ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം തുലാരുക്ഖേഹേവ ഏകസമ്ബന്ധോ, ചതൂസു ദിസാസു ചതുന്നം ഭിത്തീനം അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി സമ്ബന്ധോതി ദസ്സേതി. ഹേട്ഠാപി ഓതരതീതി ഭിത്തീനമുപരി ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസപഹോനകത്താ വുത്തം. സചേ ഥമ്ഭമത്ഥകേ…പേ… ഹോതീതി ഇമിനാ ബഹൂഹി ഥമ്ഭേഹി കതപാസാദസ്സ ഏകേകസ്മിം ഥമ്ഭമത്ഥകേ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസേ സതി ഹേട്ഠാ ഓതരതീതി ദസ്സേതി. നിയ്യൂഹകാദീസൂതി നാഗദന്തകാദീസു. ആദിസദ്ദേന ഭിത്തിഖിലാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭിത്തി ചാതി ഇട്ഠകദാരുമയാ ഭിത്തി ച. സചേ സിലാമയാ ഭിത്തി ച ഥമ്ഭാ ച ഹോന്തി, കിത്തേതബ്ബാ. ഭിത്തിലഗ്ഗേതി ഭിത്തീസു ലഗ്ഗേ, ഭിത്തീനം വാ ലഗ്ഗട്ഠാനേ. ഹേട്ഠാപാസാദസ്സാതി ഹേട്ഠാപാസാദേ ‘‘ഠിത’’ഇതി പദേ സമ്ബന്ധോ. ഹേട്ഠാപാസാദസ്സ വാ ഥമ്ഭാനന്തി യോജനാ. ഹേട്ഠാ സമ്മതായ സീമായ ഉപരി ആരോഹനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേതി ഛദനകോടിയം.

തത്ഥാതി തസ്മിം തലേ. പിട്ഠിപാസാണേ സീമം ബന്ധന്തി വിയ ബന്ധന്തീതി യോജനാ. തേനേവ പരിച്ഛേദേനാതി തേനേവ തലപരിച്ഛേദേന. താലമൂലപബ്ബതേപീതി ഏത്ഥ താലമൂലം നാമ ഹേട്ഠാ മഹന്തം ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന തനുകം ഹോതി, തേന സദിസേ പബ്ബതേപി. വിതാനസണ്ഠാനോതി ഉല്ലോചസ്സ സണ്ഠാനോ. ചതൂസു ദിസാസു നിഗ്ഗതസാഖരുക്ഖസണ്ഠാനോ വാ ഖുജ്ജരുക്ഖസണ്ഠാനോ വാ ഹോതി. യഥാ പബ്ബതോ വിതാനസണ്ഠാനോ ഹോതി, ഏവം മുദിങ്ഗസണ്ഠാനോ വാ ഹോതി പണവസണ്ഠാനോ വാതി യോജനാ. തത്ഥ മുദിങ്ഗോ മജ്ഝേ ഥൂലോ ഹോതി, മൂലേ ച അന്തേ ച തനുകോ. പണവോ മജ്ഝേ തനുകോ ഹോതി, മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഥൂലോ. തേസം സണ്ഠാനോ മുദിങ്ഗസണ്ഠാനോ വാ പണവസണ്ഠാനോ വാ. ഹേട്ഠാ വാതി മുദിങ്ഗസണ്ഠാനസ്സ പബ്ബതസ്സ ഹേട്ഠാ വാ. മജ്ഝേ വാതി പണവസണ്ഠാനസ്സ മജ്ഝേ വാ. ദ്വേ കൂടാനീതി ദ്വേ സിഖരാനി. കൂടന്തരന്തി കൂടാനം മജ്ഝം. ചിനിത്വാ വാതി ഇട്ഠകസിലാഹി ചിനിത്വാ വാ. പൂരേത്വാ വാതി പംസുവാലികാഹി പൂരേത്വാ വാ.

സപ്പഫണസദിസോതി സപ്പസ്സ ഫണേന സദിസോ, ഖുജ്ജോ പബ്ബതോതി അത്ഥോ. ആകാസപബ്ഭാരന്തി ഭിത്തിയാ അപരിക്ഖിത്തം ആകാസസങ്ഖാതം പബ്ഭാരം. സീമപ്പമാണോതി സദ്ധിം അന്തോസുസിരേന സീമപ്പമാണോ. അഗ്ഗകോടിന്തി അഗ്ഗസങ്ഖാതം കോടിം. സചേ പന പബ്ബതസ്സ ഹേട്ഠാ അന്തോലേണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപരിമസ്സാതി അന്തോലേണസ്സ ഉപരി ഠിതസ്സ. പാരതോതി ബാഹിരതോ. അസ്സാതി പബ്ബതസ്സ ബഹീതി സമ്ബന്ധോ. ഓരതോതി അന്തതോ. ലേണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കിത്തകം മഹന്തന്തി ആഹ ‘‘സീമാപരിച്ഛേദമതിക്കമിത്വാ ഠിത’’ന്തി. കിത്തകം ഖുദ്ദകന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബപച്ഛിമസീമാപരിമാണ’’ന്തി. തന്തി ഖുദ്ദകം ലേണം. അതിഖുദ്ദകന്തി സബ്ബപച്ഛിമസീമാപരിമാണാഭാവതോ അതിഖുദ്ദകം. തതോതി ഉപരിസീമതോ. ബഹീതി സീമതോ ബഹി. ‘‘യദി സീമപ്പമാണം, സീമാ ഹോതിയേവാ’’തി ഇമിനാ യദി ന സീമപ്പമാണം, ന സീമാ ഹോതിയേവാതി ദസ്സേതി.

തന്തി ഖണ്ഡസീമം. പൂരേത്വാതി ഇട്ഠകമത്തികാദീഹി പൂരേത്വാ. അട്ടം ബന്ധിത്വാതി അട്ടാലകം ബന്ധിത്വാ. ഉമങ്ഗനദീതി ഏത്ഥ ഉകാരോ ഓകാരവിപരീതോ, തസ്മാ പഥവിയം ഓതരിത്വാ പവിസിത്വാ മങ്ഗതി ഗച്ഛതീതി ഉമങ്ഗാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉമങ്ഗാച സാ നദീ ചേതി ഉമങ്ഗനദീ. തത്ഥാതി ഉമങ്ഗനദിയം. ഹേട്ഠാപഥവിതലേ ഠിതോതി സീമായ ഹേട്ഠാപഥവിതലേ ഇദ്ധിയാ ഠിതോ.

സീമാമാളകേതി ഖണ്ഡസീമായ മാളകേ. വടരുക്ഖോതി നിഗ്രോധരുക്ഖോ. തതോതി വടരുക്ഖതോ. നിഗ്ഗതപാരോഹോതി പവദ്ധംവ ഹുത്വാ രുക്ഖോ ആരോഹതി അനേനാതി പാരോഹോ, ഏകോ മൂലവിസേസോ. നിഗ്ഗതോ പാരോഹോ നിഗ്ഗതപാരോഹോ. മഹാസീമം സോധേത്വാതി ഏത്ഥ സോധനം നാമ മഹാസീമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസാനയനം, സീമതോ വാ ബഹികരണം. ബഹിദ്ധാതി ദ്വീഹി സീമാഹി ബഹിദ്ധാ. ‘‘ബഹിട്ഠാ’’തിപി പാഠോ. ബഹി ഠിതാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. അനാഹച്ചാതി മഹാസീമായ പഥവീതലം വാ തത്ഥജാതരുക്ഖാദീനി വാ ന ആഹനിത്വാ. ഏവന്തി യഥാ ഖണ്ഡസീമായ, ഏവം തഥാതി അത്ഥോ. സീമാമാളകേതി ഖണ്ഡസീമാമാളകേ.

സീമാമാളകേതി ദ്വിന്നം സീമാനം അങ്ഗണേ. സീമാമാളകസ്സാതി കമ്മസ്സ കതട്ഠാനസ്സ സീമാമാളകസ്സ. വേഹാസട്ഠിതസാഖായാതി കമ്മസ്സ അകതട്ഠാനേ സീമാമാളകേ ഉട്ഠിതായ വേഹാസേ ഠിതായ സാഖായ. തസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ പാദാ വാ നിവാസനപാരുപനം വാതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമനയേപീതി ‘‘സീമാമാളകേ വടരുക്ഖോ ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്തേ പുരിമനയേപി. തത്രാതി പുരിമനയേ. ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതീതി ദ്വീഹി സീമാഹി ഉട്ഠിതരുക്ഖസ്സ സാഖാ വാ തതോ നിഗ്ഗതപാരോഹോ വാ ദ്വീസു സീമാസു പഥവീതലം വാ തത്ഥ ജാതരുക്ഖാദീനി വാ ആഹച്ച ഠിതത്താ ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതി. ആനേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ദ്വികമ്മികായ നീധാതുയാ അപധാനകമ്മസ്സേവ വുത്തത്താ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി പധാനകമ്മം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി അബ്ഭം ആകാസം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തത്രാതി പബ്ബതേ. കസ്മാ ആനേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ബജ്ഝമാനായേവ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ബജ്ഝമാനായേവാതി കമ്മവാചായ ബജ്ഝമാനായേവ. ഇമിനാ അബദ്ധസീമാ പമാണരഹിതം ദേസം ഓതരതീതി ദസ്സേതി. യംകിഞ്ചീതി യംകിഞ്ചി പബ്ബതാദി. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കസ്മിംചി ഠാനേ. ഏകസമ്ബന്ധേനാതി ബദ്ധസീമായ ഏകസമ്ബന്ധേന. ഇതീതി തസ്മാ ആനേതബ്ബോതി യോജനാ.

൧൪൦. തീണി യോജനാനി തിയോജനം. ‘‘പമാണ’’ന്തി ഇമിനാ പരമസദ്ദസ്സ അതിരേകഉത്തമത്ഥേ നിവത്തേതി. ഏതിസ്സാതി സീമായ. സമ്മനന്തേന ഭിക്ഖുനാതി സമ്ബന്ധോ. കോണതോ മിനിതം കോണന്തി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ആപത്തിഞ്ചാതി ദുക്കടാപത്തിഞ്ച.

പാരയതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. ‘‘കിതകാഭിധേയ്യലിങ്ഗാ’’തി (കച്ചായനസാരേ ൪൫ ഗാഥായം) വചനതോ അഭിധേയ്യഭൂതം സീമം സന്ധായ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പാരാതി വുത്തം. നദിയാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. നദിന്തി ഹി അത്ഥോ. നദിം അജ്ഝോത്ഥരമാനം സീമന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി നദിപാരസീമായം. യത്ഥസ്സാതി ഏത്ഥ യത്ഥ അസ്സാതി പദവിഭാഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്ഥ നദിയാ’’തിആദി. ‘‘നദിയാ’’തി ഇമിനാ യംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ധുവനാവാതി ഏത്ഥ ധുവസദ്ദോ നിച്ചത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിച്ചസഞ്ചരണനാവാ’’തി. ഇമിനാ ധുവേന നിച്ചേന സഞ്ചരണനാവാ ധുവനാവാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അസ്സാതി ഹോതി, ഭവേയ്യ വാ. നാവായ പമാണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യാ’’തിആദി. തത്ഥ യാതി നാവാ. പാജനപുരിസേനാതി ഏത്ഥ പാജനം നാമ ഏകോ നാവായ ഗമനൂപകരണവിസേസോ. സോ ഹി പജതി നാവാ ഗച്ഛതി അനേനാതി പാജനന്തി വുച്ചതി. ജകാരസ്സ ചകാരം കത്വാ പാചനന്തിപി യുജ്ജതേവ. തസ്സ ഗാഹകേന പുരിസേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. സാ നാവാ നീതാതി സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ധം വാ അധോ വാതി നദിയാ പടിസോതം വാ ഹേട്ഠാസോതം വാ. ഥേനേഹി വാതി ചോരേഹി വാ. കിഞ്ചാപി ഹടാ, പന തഥാപി അവസ്സം ലബ്ഭനേയ്യാ, ധുവനാവാവ ഹോതീതി യോജനാ. വാതേന വാതി മാലുതേന വാ ‘‘ഛിന്ന’’ഇതി സമ്ബന്ധോ. വീചീഹീതി തരങ്ഗേഹി. തരങ്ഗോ ഹി വിചിത്താകാരേന ചിനോതി വഡ്ഢതീതി വീചീതി വുച്ചതി. കിഞ്ചാപി നദീമജ്ഝം നീതാ, പന തഥാപി അവസ്സം ആഹരിതബ്ബാ, ധുവനാവാവ ഹോതീതി യോജനാ. ഓഗതേതി ഓതരിത്വാ ഗതേ. ഥലം ഉസ്സാരിതാതി ഥലം ഉക്ഖിപിത്വാ സാരിതാ പാപിതാ നാവാപീതി സമ്ബന്ധോ. വിസങ്ഖതപദരാതി സങ്ഖതവിരഹിതഫലകാ വാ. ധുവനാവാവ ഹോതീതി നിമിത്തകിത്തനകാലേ നിച്ചസഞ്ചരണനാവത്താ ധുവനാവാവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തത്രാതി ‘‘ധുവനാവാ’’തിവചനേ. നിമിത്തം വാ സീമാ വാ കമ്മവാചായ ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ന നിമിത്തം കമ്മവാചായ ഗച്ഛതി, സീമായ പന അവിനാഭാവതോ വുത്തം ‘‘കമ്മവാചായ ഗച്ഛതീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാവ നാവായ ആഗച്ഛന്താപി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ, തസ്മാ.

യത്ഥാതി നദിപാരസീമസമ്മനനട്ഠാനേ. രുക്ഖസങ്ഘാടമയോതി രുക്ഖസമൂഹേന കതോ. പദരബദ്ധോതി ഫലകേഹി ബദ്ധോ. സഞ്ചരണയോഗ്ഗോതി സഞ്ചരണക്ഖമോ. പാളിയം ‘‘അസ്സാ’’തി ഠാനേ അട്ഠകഥായം ‘‘അത്ഥീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘അസ്സാ’’തിപദസ്സ ഹോതീതി അത്ഥോയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തംഖണഞ്ഞേവാതി തസ്മിം നിമിത്തകിത്തക്ഖണേയേവ. രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ കതോതി സമ്ബന്ധോ. ഏകപദികസേതൂതി ഏകേന പദേന ഗമനയോഗ്ഗോ ഏകപദികോ, സോയേവ സേതൂതി ഏകപദികസേതു. അകപ്പിയസേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. തേനാതി സേതുനാ. സഞ്ചരിതും ന സക്കാ ഹോതീതി യോജനാ.

യത്ഥാതി യസ്മിം നദിപാരസീമസമ്മനനട്ഠാനേ. അഭിമുഖതിത്ഥേയേവാതി സീമായ അഭിമുഖതിത്ഥേ ഏവ. ധുവനാവാ വാ ധുവസേതു വാ അഭിമുഖതിത്ഥതോ ഈസകം ഉദ്ധം ആരോഹന്തോപി അധോ ഓരോഹന്തോപി കപ്പതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഈസകന്തി ഏകഉസഭ ദ്വിഉസഭാദിവസേന മനം അപ്പമത്തം. ഉദ്ധം വാതി അഭിമുഖതിത്ഥതോ ഉപരി വാ. അധോ വാതി തതോ ഹേട്ഠാ വാ. ഗാവുതമത്തബ്ഭന്തരേതി ഗാവുതപമാണസ്സ ഠാനസ്സ അബ്ഭന്തരേ.

സഹനിമിത്തകിത്തനവിധിനാ സമ്മനിതബ്ബവിധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമഞ്ച പനാ’’തിആദി. ദ്വീസു തീരേസു ഠാതുമസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം ‘‘ഏകസ്മിം തീരേ ഠത്വാ’’തി. തതോതി നിമിത്തതോ. അത്താനന്തി നിമിത്തകിത്തനം വിനയധരം സന്ധായ വുത്തം. പരിക്ഖിപന്തേനാതി പരിയായന്തേന. തസ്സാതി തത്തകസ്സ പരിച്ഛേദസ്സ. സമ്മുഖട്ഠാനേതി അധോസോതേ നദിതീരേ ഠിതസ്സ നിമിത്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ. തതോതി നിമിത്തതോ. തസ്സാതി തത്തകസ്സ പരിച്ഛേദസ്സ. സമ്മുഖാ നദിതീരേ നിമിത്തം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഘടേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അഥാതി നിമിത്തകിത്തനതോ പച്ഛാ. ‘‘സബ്ബനിമിത്താനം അന്തോ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ’’തി ഇദം സബ്ബം ഏകം ഗാമഖേത്തം ബ്യാപേത്വാ സമ്മനിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം. സചേ സകലം ഗാമഖേത്തം അബ്യാപേത്വാ ഏകദേസേ സമ്മനിതം ഹോതി, നിമിത്തതോ ബഹി ഠിതേ ഭിക്ഖൂപി ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ സമ്മനിതബ്ബാ. കമ്മന്തി സീമസമ്മുതികമ്മം. ‘‘ഠപേത്വാ നദി’’ന്തിവചനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നദീ പന ബദ്ധസീമസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി.

ദീപകോ ഹോതീതി ഏത്ഥ ദീപോതി അന്തരദീപോ. സോ ഹി യസ്മാ ജലമജ്ഝേ ദിപ്പതി, യസ്മാ ച ദ്വിധാ ആപോ ഏത്ഥ സന്ദതി, തസ്മാ ദീപോതി വുച്ചതി, സോയേവ ഖുദ്ദകട്ഠേന ദീപകോ. കകാരോ ഹി ഖുദ്ദകത്ഥവാചകോ. തന്തി ദീപകം. അത്തനാതി വിനയധരേന. ഓരിമന്തേ ച പാരിമന്തേ ചാതി അധോസോതേ നദിതീരേ ഠിതസ്സ നിമിത്തസ്സ സമ്മുഖേ ഓരിമന്തേ ച പാരിമന്തേ ച. പരതീരേ നിമിത്തം കിത്തേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കിസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ നിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘നദിയാ ഓരിമതീരേ നിമിത്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ’’തി. തതോതി നിമിത്തതോ. സമ്മുഖാ നിമിത്തം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. പാരിമന്തേ ച ഓരിമന്തേ ചാതി പരതീരേ ഉപരിസോതേ ഠിതസ്സ നിമിത്തസ്സ സമ്മുഖേ പാരിമന്തേ ച ഓരിമന്തേ ച. പഠമകിത്തിതനിമിത്തേനാതി ഓരിമതീരേ ഉപരിസോതേ പഠമം കിത്തിതേന നിമിത്തേന. ഏകാ സീമാ ഇമസ്സാതി ഏകസീമോ, ദീപകോ. ‘‘തീരദ്വയഞ്ചാ’’തി പദമപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഏകസീമ’’ന്തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. വച്ചമനപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഏകസീമാ’’തിപി നിച്ചഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പാഠോ അത്ഥി.

ഉദ്ധം വാ അധോ വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ. അഥാതി തസ്മിം അധികതരേ സതീതി യോജനാ. വിഹാരസീമപരിച്ഛേദനിമിത്തസ്സ ഉജുകമേവാതി സചേ ദീപകോ അധോ അധികതരോ ഹോതി, ഓരിമതീരേ അധോസോതേ ഠിതസ്സ വിഹാരസീമപരിച്ഛേദനിമിത്തസ്സ ഉജുകമേവ. സിഖരന്തി സിങ്ഗം. തഞ്ഹി സിഖം മത്ഥകം രാതി ഗണ്ഹാതീതി സിഖരന്തി വുച്ചതി. തതോതി ദീപകസ്സ പാരിമന്തനിമിത്തതോ. പരതീരനിമിത്താനി കിത്തേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അയം ദീപകസ്സ വിഹാരസീമപരിച്ഛേദതോ അധോ അധികതരേ വിനിച്ഛയോ. ഉദ്ധം അധികതരേപി ഇമിനാനുസാരേന വേദിതബ്ബോതി സോ ന ദസ്സിതോ. പബ്ബതസണ്ഠാനാതി പബ്ബതേന സമം ഠാനം ഏതിസ്സാതി പബ്ബതസണ്ഠാനാ.

ഉദ്ധമ്പി അധോപീതി പിസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ഉഭോപി സിഖരാനീതി ഉദ്ധം സിഖരം, അധോ സിഖരന്തി ഉഭോപി സിഖരാനി. മുദിങ്ഗസണ്ഠാനാതി മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച തനുകസ്സ മജ്ഝേ ഥൂലസ്സ മുദിങ്ഗസ്സ സണ്ഠാനാ.

സബ്ബപഠമേന നയേനാതി ഉദ്ധം അധികനയസ്സ, അധോ അധികനയസ്സ, ഉദ്ധംഅധോഅധികനയസ്സ ചാതി സബ്ബേസം നയാനം പഠമേന വിഹാരസീമദീപകാനം സമേന നയേന. പണവസണ്ഠാനാതി മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഥൂലസ്സ മജ്ഝേതനുകസ്സ പണവസ്സ സണ്ഠാനാ.

൭൨. ഉപോസഥാഗാരാദികഥാ

൧൪൧. അനുപരിവേണിയന്തി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ വിച്ഛത്ഥം, പരിവേണസദ്ദസ്സ ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തസ്മിം തസ്മിം പരിവേണേ’’തി. പരിവേണസദ്ദോ ഹി നപുംസകലിങ്ഗോ, ഇധ പന ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ‘‘സങ്കേതം അകത്വാ’’തി ഇമിനാ അസങ്കേതേനാതി പദസ്സ കിരിയാവിസേസനത്തം ദീപേതി. ‘‘കമ്മവാചായാ’’തി ഇമിനാ സമൂഹനിത്വാതി പദസ്സ കരണം ദസ്സേതി.

൧൪൨. യതോതി ഏത്ഥ തോപച്ചയസ്സ കാരണത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തി. ‘‘ഹത്ഥപാസേ’’തി ഇമിനാ ഹത്ഥപാസതോ ബഹി നിസിന്നേ അകതോവസ്സ ഉപോസഥോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. വത്ഥുവസേനാതി അട്ഠുപ്പത്തിവസേന. ഉപോസഥസ്സ പമുഖസ്സ അബ്ഭോകാസേ വാ മാളകാദീസു വാതി സമ്ബന്ധോ. നിമിത്തുപഗാ വാ അനിമിത്തുപഗാ വാതി ഹേട്ഠാ അട്ഠസു നിമിത്തേസു വുത്താ നിമിത്തുപഗാ വാ അനിമിത്തുപഗാ വാ പബ്ബതാദയോ വാ അഞ്ഞേ വാ കിത്തേതബ്ബാ.

പഠമതരം ന ആഗച്ഛതി, ദുക്കടന്തി ഉപോസഥേ ഘോസിയമാനേ പഠമതരം ന ആഗച്ഛതി, ദുക്കടം. വിഹാരസ്സ മജ്ഝേ ഹോതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പോരാണകേ ആവാസേ. തത്ഥാതി പോരാണകേ ആവാസേ. അസമ്ബാധോതി സങ്ഘസ്സ നിസജ്ജട്ഠാനപഹോനകോ. തത്ഥാതി പച്ഛാ ഉട്ഠിതേ ആവാസേ.

സബ്ബേസം നിസജ്ജട്ഠാനന്തി യോജനാ. തത്ഥാതി ഥേരസ്സ വിഹാരേ. സോതി ഥേരസ്സ വിഹാരോ. ഏത്ഥാതി തുമ്ഹാകം വിഹാരേ. സബ്ബേസം ഓകാസോ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി തം അസുകം നാമ ആവാസം. ‘‘വട്ടതീ’’തി വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. തസ്സാതി ഥേരസ്സ.

൭൪. അവിപ്പവാസസീമാനുജാനനകഥാ

൧൪൩. അന്ധകവിന്ദം നാമാതി തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. തന്തി അന്ധകവിന്ദം. ഥേരോതി മഹാകസ്സപത്ഥേരോ. തതോതി അന്ധകവിന്ദതോ. ഇമിനാ ‘‘അന്ധകവിന്ദാ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സക്കത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ഉപോസഥന്തി തദത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. ഉപോസഥത്ഥായാതി ഹി അത്ഥോ. അന്ധകവിന്ദാ രാജഗഹം ആഗമനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രാജഗഹം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹീതി യസ്മാ. അന്ധകവിന്ദാ വിഹാരം അന്തോ കത്വാ ‘‘അട്ഠാരസ മഹാവിഹാരാ’’തി വുത്തം. നേസന്തി അട്ഠാരസന്നം മഹാവിഹാരാനം. സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദാനത്ഥന്തി ഏത്ഥ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദാനം അത്തനോ ഉപോസഥകിച്ചം സിദ്ധം. തസ്മാ പാളിയം ‘‘ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തോ’’തി വുത്തം. ‘‘സിപ്പിനിയം നാമാ’’തി ഇമിനാ നദിം തരന്തോതി ഏത്ഥ നദിയാ നാമം ദസ്സേതി. മനം വൂള്ഹോതി ഏത്ഥ മനന്തി നിപാതോ ഈസകത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഈസക’’ന്തി. ‘‘അപ്പമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഈസക’’ന്തിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘വൂള്ഹഭാവോ’’തി ഇമിനാ ഭാവപച്ചയേന വിനാ ഭാവത്ഥോ ഞാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ചണ്ഡേനാതി ഖരേന. തത്ഥാതി നദിയം. അമനസികരോന്തോതി ‘‘ചണ്ഡസോത’’ന്തി ആഭോഗം അകരോന്തോ. ന പന വൂള്ഹോതി ന പന മഹാവൂള്ഹോ. ഉദകബ്ഭാഹതാനീതി ഉദകേന അഭിആഹതാനി. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. അല്ലാനീതി തിന്താനി.

൧൪൪. പുരിമകമ്മവാചാതി ‘‘സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന തിചീവരേന അവിപ്പവാസാ’’തി പുരേ വുത്താ കമ്മവാചാ. അയമേവാതി ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തിപദം പക്ഖിപിത്വാ അനുപഞ്ഞത്താ അയമേവ കമ്മവാചാ. അയന്തി പച്ഛിമകമ്മവാചാ. ഹി യസ്മാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ അന്തോഗാമേ വസതി, തസ്മാ പുരിമായേവ വട്ടതീതി യോജനാ. യദി ഏവന്തി യദി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അയം പച്ഛിമകമ്മവാചാ വട്ടനം സിയാ ഭവേയ്യ, ഏവം സതീതി യോജനാ. സോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ. ഏതായ കമ്മവാചായാതി പച്ഛിമകമ്മവാചായ. ന ലഭേയ്യാതി അന്തോഗാമേ വസനത്താ തിചീവരപരിഹാരം ന ലഭേയ്യ. കിം ന ലഭതിയേവാതി ആഹ ‘‘അത്ഥി ചസ്സ പരിഹാരോ’’തി. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ. ദ്വേപി സീമായോതി സമാനസംവാസകസീമാ ച അവിപ്പവാസസീമാ ചാതി ദ്വേപി സീമായോ. തത്ഥാതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസു. തസ്സാതി ഭിക്ഖൂനം സീമായ. ഏസേവ നയോതി ഭിക്ഖുനീനം സീമം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാപി അന്തോപവിസിത്വാപി ഭിക്ഖൂനം സീമായ സമ്മനേ ഏസേവ നയോ. ഏതേതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോ. സാമഞ്ഞത്താ ഹി പുല്ലിങ്ഗേന വുത്തം. ഏത്ഥ ചാതി ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തിപദേ ച. സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ, കസ്മാ? ഗാമേന നിഗമനഗരാനം ഏകലക്ഖണത്താ.

പരിക്ഖേപോകാസോതി പരിക്ഖേപാരഹോകാസോ. തേസൂതി ഗാമഗാമൂപചാരേസു. പരിഹാരന്തി ചീവരവിപ്പവാസആപത്തിഅപനയനം. ‘‘ഇതീ’’തിആദി നിഗമനം. ഏത്ഥാതി സമാനസംവാസകഅവിപ്പവാസസീമാസു. അത്തനോ ധമ്മതായാതി അത്തനോ സഭാവേന. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി അവിപ്പവാസസീമായ. വിസുന്തി സമാനസംവാസകസീമതോ പാടേക്കം. തത്ഥാതി ദ്വീസു സീമാസു. അവിപ്പവാസായാതി അവിപ്പവാസസീമായ. തന്തി ഗാമം. സാതി അവിപ്പവാസസീമാ. സമ്മതായ സീമായാതി അവിപ്പവാസസീമായ സമ്മതായ സതിയാതി സമ്ബന്ധോ. സമ്മതതോ പച്ഛാതി വാ യോജനാ. നിവിസതീതി നിവാസത്ഥായ വിസതി പവിസതി. സോപീതി ഗാമോപി. സീമസങ്ഖ്യംയേവാതി അവിപ്പാസസീമവോഹാരമേവ. അധിട്ഠിതതേചീവരികാ ഭിക്ഖൂ പരിഹാരം ലഭന്തീതി അധിപ്പായോ. യഥാ പച്ഛാ നിവിട്ഠോ ഗാമോ സീമസങ്ഖ്യംയേവ ഗച്ഛതി, ഏവന്തി യോജനാ. ‘‘പവിസിസ്സാമാ’’തി ഗേഹാനി കതാനി, ‘‘പവിസിസ്സാമാ’’തി ആലയോപി അത്ഥീതി യോജനാ. ആലയോപീതി അപേക്ഖോപി. അപവിട്ഠാതി ഗേഹാനി അപവിട്ഠാ. ഗേഹമേവ ഛഡ്ഡേത്വാതി ഗേഹം ഛഡ്ഡേത്വാ ഏവ. ഇമിനാ ഗേഹേ ഛഡ്ഡിതേ സബ്ബം ഛഡ്ഡിതമേവാതി ദസ്സേതി. പവിട്ഠം വാ അഗതം വാ ഏകമ്പി കുലം അത്ഥി സചേതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏകമ്പി കുലം പവിട്ഠം വാ’’തി ഇദം നവഗാമം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഏകമ്പി കുലം അഗതം വാ’’തി ഇദം പോരാണകഗാമം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്രാതി ‘‘വത്തം ജാനിതബ്ബ’’ന്തിവചനേ. അവിപ്പവാസസീമായന്തി മഹാസീമായ. സാ ഏവ ഹി യസ്മാ അവിപ്പവാസകമ്മവാചായ ബഹുലപയോജനാ ഹോതി, തസ്മാ അവിപ്പവാസസീമാതി വുച്ചതി. ഇതരായാതി അവിപ്പവാസസീമായ. തത്ഥാതി താസു ദ്വീസു സീമാസു. നിരാസങ്കട്ഠാനേസു ഠത്വാതി ചേതിയങ്ഗണാദീനം ഖണ്ഡസീമായ അനോകാസത്താ വുത്തം. ഖണ്ഡസീമഞ്ഹി സമ്മനന്താ ചേതിയങ്ഗണാദിട്ഠാനം പഹായ അഞ്ഞസ്മിം വിവിത്തോകാസേ വിഹാരപച്ചന്തം ഖണ്ഡിത്വാ സമ്മനന്തി. സമൂഹനിതുന്തി അവിപ്പവാസസീമം സമൂഹനിതും. പടിബന്ധിതും ന സക്ഖിസ്സന്തേവാതി അവിപ്പവാസംയേവ ജാനിത്വാ ഖണ്ഡസീമായ അഞ്ഞാതത്താ പടിബന്ധിതും ന സക്ഖിസ്സന്തേവ. സീമസമ്ഭേദന്തി ഖണ്ഡസീമഅവിപ്പവാസസീമാനം സമ്ഭേദം. സാസനന്തരധാനേന വാതി സത്ഥു ആണായ അന്തരധാനേന വാ. സാധുകം പനാതി നിക്കങ്ഖം പന.

൭൬. ഗാമസീമാദികഥാ

൧൪൭. ഉപോസഥകമ്മസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ സേസകമ്മവസേന സമാനസംവാസകതാ ഗഹേതബ്ബാ ഗോബലിബദ്ദനയേന വാ പാരിസേസനയേന വാ. തന്തി സമാനസംവാസഏകൂപോസഥഭാവം. ‘‘അപരിച്ഛിന്നായാ’’തി ഇമിനാ അട്ഠപിതായാതി ഏത്ഥ ഠപധാതുയാ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ഗാമം വാ നിഗമം വാതി ഏത്ഥ നഗരം കേന സങ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ഗാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ‘‘ഗാമം വാ നിഗമം വാ’’തി പാഠേ, ഗാമഗ്ഗഹണേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ ഏത്ഥാതി ഗാമനിഗമനഗരേസു, നഗരമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. ഗാമാദീനം പരിച്ഛേദം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഗാമനിഗമനഗരേസു. ഗാമഭോജകാതി ഗാമം ഭുഞ്ജന്തീതി ഗാമഭോജകാ. ബലിന്തി കരം. സോ ഹി തം നിസ്സായ ഗാമഭോജകാ ബലന്തി ജീവന്തി അനേനാതി ബലീതി വുച്ചതി. യമ്പി ഏകം പദേസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേതീതി യോജനാ. ഗാമഖേത്തേതി രഞ്ഞോ ആണാ ഖിപിയതി ഏത്ഥാതി ഖേത്തം, ഗാമോയേവ ഖേത്തം ഗാമഖേത്തം, തസ്മിം. അയമ്പീതി അയം പദേസോപി. സോപീതി പദേസോപി. വിസുംഗാമോ നാമാതി യോജനാ. സോപി വിസുംഗാമോ ഗാമസീമാ ഹോതിയേവാതി യോജനാ. വിസും പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നോ ഗാമോ വിസുംഗാമോ. തസ്മാതി യസ്മാ വിസും ഗാമോ ഹോതി, തസ്മാ. സാ ചാതി വിസുംഗാമസീമാ ച. ഇതരാതി വിസുംഗാമസീമതോ അഞ്ഞാ പകതിഗാമനഗരനിഗമസീമാ ചാതി യോജനാ.

ഏവന്തി ‘‘അസമ്മതായ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പാഠേന. തന്തി സീമപരിച്ഛേദം. അപരിച്ഛിന്നേതി രാജൂഹി അപരിച്ഛിന്നേ. ‘‘അടവിപദേസേ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഗാമോ ഏത്ഥാതി അഗാമകോതി വചനത്ഥസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. വിജ്ഝാടവിസദിസേതി വിഗതം അഗ്ഗിനോ ഝായനമേത്ഥാതി വിജ്ഝാ, ചോരാദയോ മനുസ്സേ ആഭുസോ ടവന്തി പീളയന്തി ഏത്ഥാതി ആടവി. വിജ്ഝാ ച സാ ആടവി ചേതി വിജ്ഝാടവി, തായ സദിസേ വിജ്ഝാടവിസദിസേ. ഏത്ഥ പുരിമനയേ ഗാമാദീഹി ആസന്നോ വാ ഹോതു, അനാസന്നോ വാ തേഹി അപരിച്ഛിന്നോ അടവിപദേസോ ഗഹേതബ്ബോ. പച്ഛിമനയേ ദൂരോ മനുസ്സാനം അനാഗമനപഥോ ആടവിപദേസോ ഗഹേതബ്ബോതി അയമേതേസം വിസേസോ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സമന്താതി സമന്തതോ. അയം സീമാതി അയം സത്തബ്ഭന്തരസീമാ. തത്ഥാതി സത്തസു അബ്ഭന്തരേസു. സമന്താ ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ അബ്ഭന്തരേ അന്തോകോട്ഠാസേ ജാതം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസഹത്ഥപമാണം.

യാ കാചി നദീ അസീമാവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. നദീസീമലക്ഖണപത്താതി നദീസീമലക്ഖണം പത്താ. ഇമിനാ സീമലക്ഖണം അപത്താ നദീ ബന്ധിയമാനാ സീമാവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. സാവധാരണേന ‘‘അത്തനോ സഭാവേനേവാ’’തി ഇമിനാ ഭിക്ഖൂനം ബന്ധനഭാവേനാതി അത്ഥം നിവത്തേതി. ഏത്ഥാതി നദിയം. ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരസമുദ്ദേസു. യേന കേനചീതി അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേനപി യേന കേനചി. ഖണിത്വാ അകതോ സയംജാതോതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം. ഖണിത്വാ അകതത്താതി ഹി അത്ഥോ. സയംജാതോതി സയമേവ ജാതോതി ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘യേന കേനചി ഖണിത്വാ അകതോ’’തി. സോബ്ഭോതി സം ഉഭോതി പദവിഭാഗോ കാതബ്ബോ. തത്ഥ സംസദ്ദോ സമന്തത്ഥവാചകോ, ഉഭസദ്ദോ പൂരണത്ഥവാചകോ. തസ്മാ സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന ഉഭതി പൂരതി ഏത്ഥാതി സോബ്ഭോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന പൂരിതോ തിട്ഠതീ’’തി.

തത്ഥാതി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു, ആധാരേ ഭുമ്മം. യംസദ്ദോ ഠാനവിസയോതി ആഹ ‘‘യം ഠാന’’ന്തി. മജ്ഝിമസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഥാമമജ്ഝിമേനാ’’തി. ‘‘സമന്തതോ’’തി ഇമിനാ സമന്താതി ഏത്ഥ നിസ്സക്കത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഉദകുക്ഖേപേനാ’’തി ഇമിനാ ഉദകുക്ഖേപാതി ഏത്ഥ കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപിയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ. ‘‘പരിച്ഛിന്ന’’ന്തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. അക്ഖധുത്താതി ഏത്ഥ അക്ഖോതി പാസകോ. സോ ഹി അകതി കുടിലം ഗച്ഛതി അനേനാതി അക്ഖോതി വുച്ചതി, ധവന്തി മരിയാദമതിക്കമ്മ കീളാദിപസുതം ഗച്ഛന്തീതി ധുത്താ, അക്ഖേസു ധുത്താ അക്ഖധുത്താ. ദാരുഗുളന്തി സാരദാരുമയം ഗുളം. ‘‘വാലുകം വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉദകുക്ഖേപാ’’തി ഏത്ഥ ഉപലക്ഖണം ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം പദേസേ. അയന്തി പദേസോ. തസ്സാതി ഉദകുക്ഖേപസ്സ.

ഏത്ഥാതി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു. മുഖദ്വാരന്തി സമുദ്ദാദീനം മുഖസങ്ഖാതം ദ്വാരം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബായ നദിയം. ഥേരവാദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. ‘‘യോജനം…പേ… വട്ടതീ’’തി യം പന വചനം മഹാസുമത്ഥേരേന വുത്തന്തി യോജനാ. തത്രാപീതി യോജനനദിയമ്പി. പടിക്ഖിത്താകാരം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. നദിയാ പമാണന്തി നദിയാ ഗമ്ഭീരപമാണമേവ, ന ആയാമവിത്ഥാരപമാണന്തി അത്ഥോ. ‘‘ന യോജനം വാ അദ്ധയോജനം വാ’’തി വചനമ്പി ഇദമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ചാപി ആയാമവിത്ഥാരപമാണം ന വുത്തം, പഭവതോ പന യാവ മുഖദ്വാരാ ആയാമവിത്ഥാരവസേന കമ്മം കാതും പഹോനകനദീയേവ ഗഹേതബ്ബാതി ദട്ഠബ്ബാ. യാ നദീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി ‘‘തിമണ്ഡല’’ന്തിആദികസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ. പഭവതോതി സമുദാഗമതോ. ഏത്ഥാതി നദിയം. സബ്ബേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഠപേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ഏകഉദകുക്ഖേപതോ.

കിത്തകാ പരിപുണ്ണാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമതിത്ഥികാ’’തി. തിത്ഥേന സമം പരിപൂരതീതി സമതിത്ഥികാ. ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാപീതി പിസദ്ദോ ‘‘അനിവാസേത്വാപീ’’തി ദസ്സേതി. ഉദകസാടികം അനിവാസേന്തോപി വത്ഥേന അവിനാഭാവതോ അഞ്ഞം നിവാസേത്വാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. നാവായ ഠത്വാ കരിയമാനേ കിം ഗച്ഛന്തിയാപി നാവായ കാതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഗച്ഛന്തിയാ പനാ’’തിആദി. ‘‘കസ്മാ’’തിആദിനാ കാരണം ദസ്സേതി. ഹീതി യസ്മാ. തന്തി ഉദകുക്ഖേപമത്തം. ഏവം സതി…പേ… അനുസാവനാ ഹോതി, തസ്മാ ഗച്ഛന്തിയാ നാവായ കാതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. ന കേവലം നാവായമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തോനദിയ’’ന്തിആദി.

രുക്ഖസ്സാതി അന്തോനദിയം ജാതസ്സ രുക്ഖസ്സ. സാഖാ വാ പതിട്ഠിതാതി സമ്ബന്ധോ. സീമം വാ സോധേത്വാതി വിഹാരസീമഗാമസീമാസു ഠിതാനം ഹത്ഥപാസാനയനബഹികരണവസേന സീമം വാ സോധേത്വാ. ജാതരുക്ഖസ്സ പവിട്ഠസാഖായ വാ പാരോഹേ വാതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ബഹിനദിതീരേ ജാതരുക്ഖസ്സ. തത്ഥാതി ഖാണുകേ.

തസ്സാതി പാസാണദീപകസ്സ. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേതി പുബ്ബേ നദീനിമിത്തട്ഠാനേ ‘‘അന്വദ്ധമാസ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) വുത്തപ്പകാരേ. സോതി പാസാണദീപകോ. പുന സോതി പാസാണദീപകോയേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

ആവരണന്തി പാളിം. തന്തി ആവരണം. ആവരണേന വാ കോട്ഠകബന്ധേന വാ ഹേതുഭൂതേന, പച്ഛിജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. കോചി ആവരണപ്പദേസോ അജ്ഝോത്ഥരിയതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ആവരണപ്പദേസേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘ഹേട്ഠാപാളി ബദ്ധാ’’തി ഇദം നദിം വിനാസേത്വാ തളാകകരണാകാരദസ്സനം. ഏത്ഥാതി നദിയം, തളാകേ വാ. ഛഡ്ഡിതമോദകന്തി തളാകരക്ഖനത്ഥം ഏകേന വാരിമഗ്ഗേന ഛഡ്ഡിതം ഉദകം. ദേവേ അവസ്സന്തേതി ദുബ്ബുട്ഠികാലത്താ വസ്സന്തകാലേപി ദേവേ അവസ്സന്തേ. സാതി നദിതോ നീഹടമാതികാ. കാലന്തരേനാതി അഞ്ഞേന കാലേന. ഉപ്പതിത്വാതി ഗാമനിഗമാനം ഉപരി പതിത്വാ. പവത്തതീതി പുബ്ബേ വുത്തപകാരേ വസ്സകാലേ ചത്താരോ മാസേ അബ്ഭോച്ഛിന്നാ സന്ദതി. വിഹാരസീമന്തി വിഹാരസമ്ബന്ധം ബദ്ധസീമം.

സമുദ്ദേപീതി പിസദ്ദോ നദിമപേക്ഖതി. തത്ഥാതി പദേസേ. ഓതരിത്വാതി ഹേട്ഠാ തരിത്വാ. ‘‘ഓസരിത്വാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. സണ്ഠഹന്തീതി ഉദകേന സമം തിട്ഠന്തി. സോതി പദേസോ. ഉദകന്തതോതി ഉദകകോടിതോ. തത്ഥാതി സമുദ്ദേ. ബാധതീതി പീളയതി. തേസൂതി നാവാഅട്ടകേസു. തന്തി പിട്ഠിപാസാണം. ഊമിയോതി വീചിയോ. താ ഹി പരംപരാവസേന ഉഗ്ഗന്ത്വാ സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേ മിയന്തി ഹിംസന്തി, അന്തോ പക്ഖിപന്തീതി വാ ഊമിയോതി വുച്ചന്തി. തത്ഥാതി പിട്ഠിപാസാണേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഉദകേനേവ പിട്ഠിപാസാണോ ഓത്ഥരീയതീതി യോജനാ. സോതി ദീപകപബ്ബതോ. ‘‘ദൂരേ’’തി വത്വാ തസ്സ പമാണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മച്ഛവധാനം അനാഗമനപഥേ’’തി. മച്ഛവധാനന്തി കേവട്ടാനം. തേ ഹി യസ്മാ മച്ഛേ ഹനന്തി, തസ്മാ മച്ഛവധാതി വുച്ചന്തി. ‘‘മച്ഛബന്ധാന’’ന്തിപി പാഠോ. മച്ഛേ ബന്ധന്തീതി മച്ഛബന്ധാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അനാഗമനപഥേതി യത്ഥ ഗന്ത്വാ തദഹേവ പച്ചാഗന്ത്വാ ന ആഗമനപഥികേ ദേസേ. നത്ഥി ആഗമനപഥോ ഏത്ഥാതി അനാഗമനപഥോ, ദേസോ. തസ്മിം ‘‘അഗമനപഥേ’’തിപി പാഠോ, സോ അയുത്തോ. കസ്മാ? അഗമനപഥസ്സ നാധിപ്പേതത്താ. ഗന്ത്വാ ഹി പുന അനാഗമനപഥോയേവാധിപ്പേതോ. തേസന്തി മച്ഛവധാനം. ഗമനപരിയന്തസ്സാതി ഗമനകോടിയാ. ഓരതോതി ഓരഭാഗേ ഠിതോ ദീപകോ വാ പബ്ബതോ വാതി യോജേതബ്ബോ. തത്ഥാതി ഓരഭാഗേ ഠിതേസു ദീപകപബ്ബതേസു. ഓത്ഥരിത്വാതി പകതിഉദകേന ഓത്ഥരിത്വാ. തത്ഥാതി ഓത്ഥരിത്വാ ഠിതേ സമുദ്ദേ.

കരോന്തേഹിപി കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥാതി യസ്മിം സരേ. അയന്തി അയം സരോ, ന ജാതസ്സരോ ഹോതി. അയം സരോ ഗാമഖേത്തസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി സരേ. യത്ഥ പനാതി യസ്മിം സരേ പന. തസ്സാതി ജാതസ്സരസ്സ. തത്ഥാതി പദേസേ. സചേ ഗമ്ഭീരം ഉദകം ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി അട്ടകേ. ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരേ, ഠിതേസു പിട്ഠിപാസാണദീപകേസൂതി യോജനാ. പഹോനകജാതസ്സരോതി സങ്ഘകമ്മം കാതും പഹോനകോ ജാതസ്സരോ. ‘‘സുക്ഖതീ’’തി വത്വാ തദേവ സമത്ഥേതും വുത്തം ‘‘നിരുദകോ’’തി. തത്ഥാതി ജാതസ്സരേ. സചേ നിരുദകമത്തേന ഗാമഖേത്തം ഗച്ഛതി. കദാ ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സചേ പനേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരേ. പോക്ഖരണീആദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഉദകമാതികാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യദാ ഖണന്തി, തദാതി പാഠസേസോ യോജേതബ്ബോ. ‘‘തം ഠാന’’ന്തി വുത്തേപി ന ഖണനട്ഠാനമേവ ഗഹേതബ്ബം, ‘‘ഏത്ഥാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ സബ്ബോയേവ ജാതസ്സരോ ഗഹേതബ്ബോ. ന കേവലം അജാതസ്സരമത്തം ഹോതി, അഥ ഖോ ഗാമഖേത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീ’’തി.

നന്തി ജാതസ്സരം. പൂരേത്വാതി മത്തികാദീഹി പൂരേത്വാ. പാളിന്തി ആവരണം. സബ്ബമേവ നന്തി സകലമേവ തം ജാതസ്സരം. ലോണീപീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം സോബ്ഭോയേവ ജാതസ്സരസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, അഥ ഖോ ലോണീപീതി ദസ്സേതി. ഉദകട്ഠാനോകാസേതി ഉദകസ്സ ഠാനേ ഓകാസേ.

൧൪൮. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘സീമായ സീമ’’ന്തി പദാനം സമ്ബന്ധാപേക്ഖത്താ തേസം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അത്തനോ പരേസ’’ന്തി. ‘‘ബദ്ധസീമ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘സീമ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി വിസേസതോ ബദ്ധസീമായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. സംസട്ഠവിടപാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നത്താ സംസട്ഠോ വിടപോ ഏതേസന്തി സംസട്ഠവിടപാ. ‘‘സംസട്ഠവിടപാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം, മൂലാനിപി സംസട്ഠാനിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേസൂതി ദ്വീസു രുക്ഖേസു. വിഹാരസീമാ ചാതി പോരാണകവിഹാരസീമാ ച. അന്തോ കത്വാതി സീമായ അന്തോ കത്വാ. അഥ പച്ഛാതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഇമിനാ അഥസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവം കേ അകംസൂതി ആഹ ‘‘ഏവം ഛബ്ബഗ്ഗിയാ അകംസൂ’’തി. തേനാതി കരണേന.

അജ്ഝോത്ഥരണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരേസ’’ന്തിആദി. തസ്സാതി ബദ്ധസീമായ. പദേസന്തി ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും പഹോനകം ഏകദേസം. അന്തമസോ ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഠത്വാ അധിട്ഠാനുപോസഥം കാതും പഹോനകം പദേസം. കമ്മം കാതും അപ്പഹോനകപദേസം അന്തോ കരിത്വാ ബന്ധന്താ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ. സീമായ ഉപചാരോതി പച്ഛാ ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ ഉപചാരോ. ‘‘വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതീ’’തി ഇമിനാ സചേ അവഡ്ഢനകോ പാസാണോ ഹോതി, ദ്വിന്നമ്പി സീമാനം നിമിത്തം കാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

൭൭. ഉപോസഥഭേദാദികഥാ

൧൪൯. പന്നരസികസ്സ പുബ്ബകിച്ചസ്സ പാളിയം ആഗതത്താ ചാതുദ്ദസികസ്സേവ പുബ്ബകിച്ചം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി.

‘‘അധമ്മേന വഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. അധമ്മേന വഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ അധമ്മം നാമ ഏകസ്മിം വിഹാരേ ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം സുത്തുദ്ദേസഉപോസഥമകത്വാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥകരണഞ്ച തിണ്ണം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥമകത്വാ സുത്തുദ്ദേസകരണഞ്ച. വഗ്ഗം നാമ സബ്ബേവ അസന്നിപതിത്വാ ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഹരണം. ഛന്ദപാരിസുദ്ധി നാമ സങ്ഘമജ്ഝംയേവ ആഗച്ഛതി, ന ഗണമജ്ഝം, ന പുഗ്ഗലസ്സ സന്തികം. അധമ്മേന സമഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ അധമ്മം വുത്തനയമേവ. സമഗ്ഗം നാമ സബ്ബേസം സന്നിപതനം. ധമ്മേന വഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ ധമ്മം നാമ ചതുന്നം സുത്തുദ്ദേസഉപോസഥകരണഞ്ച തിണ്ണം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥകരണഞ്ച. വഗ്ഗം വുത്തനയമേവ.

൭൮. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാ

൧൫൦. ഇമം നിദാനന്തി പാതിമോക്ഖസ്സ ഇമം നിദാനം. സുതാ ഖോ പനാതി ഏത്ഥ സുയ്യിത്ഥാതി സുതാ, സുയ്യസ്സന്തീതി വാ സുതാ, പാരാജികുദ്ദേസാദയോ. സുതാ ച സുതാ ച സുതാതി സരൂപേകസേസോ കാതബ്ബോ. അവസേസന്തി നിദാനുദ്ദേസാദിതോ അവസേസം പാരാജികുദ്ദേസാദി. സുതേനാതി സുതസദ്ദേന. ‘‘അത്ഥേ അസമ്ഭവതോ സദ്ദേ വുത്തവിധാനം ഹോതീ’’തി ഹി പരിഭാസതോ ‘‘സുതേനാ’’തി ഏത്ഥ സദ്ദോവ ഗഹേതബ്ബോ. തേന നയേനാതി തേന നിദാനുദ്ദേസനയേന.

അടവിമനുസ്സഭയന്തി അടവിയം നിവസന്തസ്സ മനുസ്സസ്സ ഭയം, വനചരകഭയന്തി അത്ഥോ. രാജന്തരായോതിആദീസു ഏവം വിസേസോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ദവദാഹോതി ദായം ദഹതീതി ദവദാഹോ ആകാരസ്സ രസ്സം, യകാരസ്സ ച വകാരം കത്വാ. നന്തി ഭിക്ഖും. ഏകം വാ ഭിക്ഖുന്തി യോജനാ. പഠമോ വാ ഉദ്ദേസോതി നിദാനുദ്ദേസോ. ഏത്ഥാതി പഞ്ചസു ഉദ്ദേസേസു. യസ്മിന്തി ഉദ്ദേസേ. സോപീതി ഉദ്ദേസോപി. സുതേനേവ സാവേതബ്ബോതി സുതപദേനേവ സങ്ഘസ്സ സാവേതബ്ബോതി ഏവസദ്ദോ ‘‘ന വിത്ഥാരേനാ’’തി ദസ്സേതി.

അനജ്ഝിട്ഠാതി ഏത്ഥ ഉപസഗ്ഗവസേന ഇസുധാതുസ്സ ഇച്ഛാകന്തിതോ അഞ്ഞമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാണത്താ, അയാചിതാ വാ’’തി. ഏത്ഥ ‘‘അനാണത്താ’’തി ഇദം ഥേരേന അനാണത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അയാചിതാ’’തി ഇദം സമ്മുതിലദ്ധേന നവകേന അയാചിതഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി ‘‘അനജ്ഝിട്ഠാ ധമ്മം ഭാസന്തീ’’തി വചനേ. ധമ്മജ്ഝേസകേതി ധമ്മകഥനത്ഥായ അജ്ഝേസതീതി ധമ്മജ്ഝേസകോ, തസ്മിം. ആപുച്ഛിത്വാ വാ തേന സങ്ഘത്ഥേരേന യാചിതോ ഹുത്വാ വാതി യോജനാ. വാരപടിപാടിയാതി വാരാനുക്കമേന. ദേഹീതി വാതി ഏത്ഥ ഇതി-വാ-സദ്ദോ ‘‘ഭണ’’ ഇതിപദേന ച ‘‘കഥേഹി’’ ഇതിപദേന ച യോജേതബ്ബോ. ‘‘ഭണ’’ ഇതി വാ ‘‘കഥേഹി’’ഇതി വാ ‘‘ദേഹി’’ഇതി വാ വത്തബ്ബാതി യോജനാ. തീഹിപി വിധീഹീതി ഓസാരണകഥനസരഭഞ്ഞസങ്ഖാതേഹി തീഹി സജ്ജനേഹി. ഏത്ഥ ച സുത്തസ്സ ഓസാരിയതേ ഉച്ചാരിയതേ ഓസാരണം, അത്ഥസ്സ കഥിയതേ കഥനം, സുത്തസ്സ ച തദത്ഥസ്സ ച സരേന ഭണിയതേ സരഭഞ്ഞം. ഓസാരേഹീതി സുത്തം ഉച്ചാരേഹി. കഥേഹീതി അത്ഥം കഥേഹി. സരഭഞ്ഞന്തി സുത്തസ്സ ച തദത്ഥസ്സ ച സരേന ഭണനം. നന്തി സദ്ധിവിഹാരികം. സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘സജ്ഝായം കരോമീ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ. ഏത്ഥാതി അജ്ഝേസനട്ഠാനേ.

നിസ്സിതകേതി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ. സോതി സങ്ഘത്ഥേരോ, ‘‘വത്തബ്ബോ’’തിപദേ കമ്മം, ‘‘വദതീ’’തിആദീസു പദേസു കത്താ. ആരദ്ധന്തി സങ്ഘേന ആരദ്ധം. ഠപേത്വാതി ധമ്മസവനം ഠപേത്വാ. ഓസാരേത്വാതി പഠമം സുത്തം ഓസാരേത്വാ. പുന കഥേന്തേനാതി പച്ഛാ അത്ഥം കഥേന്തേന. അട്ഠപേത്വായേവ വാതി സുത്തസ്സ ച അത്ഥസ്സ ച അന്തരാ അട്ഠത്വാ ഏവ വാ. കഥേതബ്ബന്തി അത്ഥജാതം കഥേതബ്ബം. കഥേന്തസ്സ…പേ… നയോതി പഠമം അത്ഥം കഥേത്വാ പുന സുത്തഞ്ച അത്ഥഞ്ച സരേന ഭണന്തസ്സ പുന ആഗതേപി ഏസേവ നയോതി അത്ഥോ.

ഉപനിസിന്നകഥായപീതി സമീപേ നിസിന്നേന കഥായപി. തേനാതി സങ്ഘത്ഥേരേന. വത്തും വട്ടതീതി വിസേസേത്വാ വത്തും വട്ടതി. തേനാതി മനുസ്സേഹി ജാനനഭിക്ഖുനാ. സങ്ഘത്ഥേരോ ഭണതി, തുണ്ഹീ വാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പുച്ഛന്തീ’’തി വുത്തേതി യോജനാ. അനുമോദനാദീസുപീതിആദിസദ്ദേന ധമ്മകഥാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സങ്ഘത്ഥേരോ അനുജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വിഹാരഅന്തരഘരേസു.

സജ്ഝായന്തി സയം ഇസ്സരേന അയനം ഉച്ചാരണം, കേനചി അനജ്ഝിട്ഠോ സയം അധിഇസ്സരേന അയനം ഉച്ചാരണന്തി അത്ഥോ. ഥേരോതി സദ്ധിവിഹാരോ ഥേരോ. വിസ്സമിസ്സാമീതി ഖേദവിരഹിതം ഗമിസ്സാമി. ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി പഠമഥേരമ്പി പുന ആഗതത്ഥേരമ്പി ആപുച്ഛിതബ്ബം. ഏകേന സങ്ഘത്ഥേരേന അനുഞ്ഞാതേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്മീന്തി അനുഞ്ഞാതത്ഥേരതോ അഞ്ഞസ്മിം ഥേരേതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി പുന ആഗതം ഥേരം. അത്താനം സമ്മനിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അത്താ സമ്മനിതബ്ബോ’’തി. കിം സമ്മതേന പരിസം അനോലോകേത്വാ പുച്ഛിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘പുച്ഛന്തേന പനാ’’തിആദി.

൧൫൩. മേതി മയ്ഹം. ഇതോതി പുഗ്ഗലതോ, ഉപ്പന്നോതി സമ്ബന്ധോ. പുരമ്ഹാകന്തി പദസ്സ പുരേ അമ്ഹാകന്തി പദച്ഛേദം കത്വാ പുരേസദ്ദോ പഠമത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം അമ്ഹാക’’ന്തി. പടികച്ചേവസദ്ദോ പഗേവപരിയായോ, ‘‘പഠമതരമേവാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഭൂതമേവാതി വിജ്ജമാനമേവ, തഥമേവ വാ.

൮൨. അധമ്മകമ്മപടിക്കോസനാദികഥാ

൧൫൪. അധമ്മകമ്മന്തി അഭൂതകമ്മം. പടിക്കോസിതുന്തി ഏത്ഥ കുസധാതു അപനയനത്ഥോതി ആഹ ‘‘വാരേതു’’ന്തി. ദിട്ഠിന്തി ലദ്ധിം. തേസന്തി ചതുന്നം പഞ്ചന്നം. യഥാതി യേനാകാരേന ഭണിയമാനേതി യോജനാ. ന സുണന്തീതി അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന സുണന്തി. ഥേരാധീനന്തി ഥേരേന അധീനം ആബന്ധന്തി അത്ഥോ. ഥേരായത്തന്തി ഥേരേന ആയത്തം, ഥേരസ്സ സന്തകന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ.

൮൩. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഅജ്ഝേസനാദികഥാ

൧൫൫. നവവിധഞ്ചാതി ദിവസവസേന തിവിധം, കാരകവസേന തിവിധം, കത്തബ്ബാകാരവസേന തിവിധഞ്ചാതി നവകോട്ഠാസഞ്ച, നവപകാരഞ്ച വാ. ചതുബ്ബിധന്തി ‘‘അധമ്മേന വഗ്ഗ’’ന്തിആദികം ചതുബ്ബിധം. ദുവിധന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീവസേന ദുവിധം. നവവിധന്തി ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ പഞ്ചവിധം, ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖേ ചതുബ്ബിധന്തി നവവിധം. ഏത്ഥാതി ‘‘യോ തത്ഥ ഭിക്ഖു ബ്യത്തോ പടിബലോ’’തി പാഠേ. സുവിസദാതി സുട്ഠു ബ്യത്താ, സുദ്ധാ വാ. ഏത്തകമ്പീതി പിസദ്ദോ ഗരഹായം, അധികേ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി.

സാമന്താ ആവാസാതി ഏത്ഥ ഉപയോഗത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘സാമന്തം ആവാസ’’ന്തി. യോ സക്കോതീതി ബഹൂസു നവേസു യോ സക്കോതി.

൮൪. പക്ഖഗണനാദിഉഗ്ഗഹണാനുജാനനകഥാ

൧൫൬. കതിനം പൂരണീതി കതിനം തിഥീനം പൂരണീ. കോ ദിവസോതി കിത്തകോ ദിവസോ. അയ്യായത്തന്തി അയ്യേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആയത്തം ആബദ്ധം. സംഹരിത്വാതി പുന സലാകം സംഹരിത്വാ. അയം പാഠോ കേസുചി അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു നത്ഥി. കാലവതോതി ഏത്ഥ വന്തുപച്ചയോ സ്വത്ഥോതി ആഹ ‘‘കാലസ്സേവാ’’തി. ഏവസദ്ദോ പന സമ്ഭവതോ യുജ്ജിയതി. പഗേവാതി പാതോവ.

൧൫൮. സായമ്പീതി സായന്ഹേപി. പിസദ്ദേന അഞ്ഞമ്പി സരണകാലം സമ്പിണ്ഡേതി.

൧൫൯. ആണാപേതുന്തി ഏത്ഥ അനാണാപേതബ്ബഭിക്ഖൂ അപനേത്വാ ആണാപേതബ്ബഭിക്ഖൂ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘കിഞ്ചി കമ്മ’’ന്തിആദി. സദാകാലമേവ കിഞ്ചി കമ്മം കരോന്തോതി യോജനാ. ധമ്മകഥികാദീസൂതിആദിസദ്ദേന ഗണവാചകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. വാരേനാതി പരിയായേന. സമ്മുഞ്ചനിന്തി യട്ഠിസമ്മുഞ്ചനിം വാ മുട്ഠിസമ്മുഞ്ചനിം വാ. സമം, സുട്ഠു വാ മുഞ്ചതി സോധേതി ഇമായാതി സമ്മുഞ്ചനീ, താലുജോ പഠമോ. തമ്പീതി സാഖാഭങ്ഗമ്പി.

൧൬൦. വുത്തനയേനേവാതി സമ്മജ്ജനേ വുത്തനയേനേവ. പുന ആഹരിതബ്ബാനീതി സങ്ഘികാവാസം ആസനാനി പുന ആഹരിതബ്ബാനി. തട്ടികായോപീതി വേണുആദിമയാ തട്ടികായോപി.

൧൬൧. കപല്ലികാ വാതി കപാലേസു പരിയാപന്നാ പദീപകപാലാ വാ. തന്തി തേലാദിം. പരിയേസിതബ്ബാനീതി അനവജ്ജപരിയേസനേന പരിയേസിതബ്ബാനി.

൮൬. ദിസംഗമികാദിവത്ഥുകഥാ

൧൬൩. സംഗഹേതബ്ബോതിആദീനം ചതുന്നം കിരിയാപദാനം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സംഗഹേതബ്ബോ’’തിആദി. സംഗഹസദ്ദസ്സ സങ്ഖേപഗഹണേസുപി വത്തനതോ ഇധ ‘‘അനുഗ്ഗഹത്ഥേ’’തി ദസ്സേതും പാളിയം വുത്തം ‘‘അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘തഥാകരണവസേനാ’’തി. ഉപലാപേതബ്ബോതി സങ്ഘേന ബഹുസ്സുതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ഉപഗന്ത്വാ ലാപേതബ്ബോ കഥാപേതബ്ബോ. ഉപട്ഠാപേതബ്ബോതി സങ്ഘേന ബഹുസ്സുതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ഉപ അച്ചനേന പൂജനേന ഠാപേതബ്ബോ. ‘‘സബ്ബേസം ദുക്കട’’ന്തി വത്വാ തദേവ സമത്ഥേതും വുത്തം ‘‘ഇധ നേവ ഥേരാ, ന ദഹരാ മുച്ചന്തീ’’തി. തേനാതി ബഹുസ്സുതേന ഭിക്ഖുനാ. ഏവമ്പി സതീതി ഏവം അസാദിയനേപി സതി. സായം പാതന്തി സായഞ്ച പാതോ ച സായംപാതം. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനട്ഠാനം, ഉപട്ഠാനത്ഥായ വാ. തേനാതി ബഹുസ്സുതേന ഭിക്ഖുനാ. തേസന്തി മഹാഥേരാനം. അസ്സാതി ബഹുസ്സുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ. സദ്ധിംചരാതി അത്തനാ സദ്ധിം ചരന്തീതി സദ്ധിംചരാ. അഥാപീതി യദിപി. ഏകോ വാ വത്തസമ്പന്നോ വദതീതി യോജനാ. ഏസോ ച അഹഞ്ചാതി മയം. നാമതുമ്ഹഅമ്ഹസദ്ദേസു ഹി ഏകസേസേന കത്തബ്ബേസു പരോവ ഗഹേതബ്ബോ. വിഹരന്തൂതി വദന്തീതി യോജനാ.

സോ ആവാസോ ഗന്തബ്ബോതി ഏത്ഥ കിമത്ഥായ ഗന്തബ്ബോ, കിം അനുദിവസം ഗന്തബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഉപോസഥകരണത്ഥായ അന്വദ്ധമാസം ഗന്തബ്ബോ’’തി. സോ ച ഖോതി ആവാസോ. ഉതുവസ്സേയേവാതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേയേവ. ഉതുവസ്സേയേവ ഗന്തബ്ബോതി അത്ഥസ്സ ഞാതബ്ബഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വസ്സാനേ പനാ’’തിആദി. യന്തി കമ്മം. തത്ഥാതി ‘‘വസ്സം വസന്തീ’’തിആദിവചനേ. സോതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകോ ഭിക്ഖു. അഞ്ഞസ്മിന്തി അപരസ്മിം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേ. മാസദ്വയന്തി സാവണമാസപുണ്ണമിതോ യാവ അസ്സയുജപുണ്ണമീ, താവ മാസദ്വയം വസിതബ്ബം. ഇദം പുരിമവസ്സം ഉപഗന്ത്വാ പച്ഛിമികായ പക്കമനാദിം സന്ധായ വുത്തം. സചേ പച്ഛിമികം ഉപഗന്ത്വാ അനന്തരമേവ പക്കമനാദിം കരോതി, മാസത്തയമ്പി വസിതബ്ബം.

൮൭. പാരിസുദ്ധിദാനകഥാ

൧൬൪. യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന വിഞ്ഞാപേതീതി പടിവചനം നിച്ഛാരേതുമസക്കോന്തോ യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന വിഞ്ഞാപേതി. ഉഭയഥാതി ഉഭയേഹി കായവാചാസങ്ഖാതേഹി ആകാരേഹി. കായവാചാഹി വിഞ്ഞാപേതീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബേതി അഖിലാ ഗിലാനാ. ഹത്ഥപാസേതി സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസമ്ഹി. സചേ ദൂരേ ഹോന്തീതി സചേ ബഹൂ ഗിലാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദൂരേ ഹോന്തി. തം ദിവസന്തി തസ്മിം സങ്ഘഅപ്പഹോനകദിവസേ.

തത്ഥേവ പക്കമതീതി ഏത്ഥ നിസ്സക്കത്ഥേ ഥപച്ചയോതി ആഹ ‘‘തതോവാ’’തി, പാരിസുദ്ധിഹാരട്ഠാനതോ ഏവാതി അത്ഥോ. ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി ഇമിനാ കമുധാതുയാ പദവിക്ഖേപത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘കത്ഥചീ’’തി ഇമിനാ തസ്സ കമ്മം. സാമണേരോ പടിജാനാതീതിആദീസു പടിജാനനാകാരത്ഥസ്സ ഇതിസദ്ദസ്സ ലോപഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാമണേരോ അഹ’’ന്തി ഏവം പടിജാനാതീ’’തിആദി. ഭൂതംയേവാതി വിജ്ജമാനംയേവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകോ പടിജാനാതീ’’തിആദീസു.

സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘സങ്ഘപ്പത്തോ വിബ്ഭമതീ’’തിആദീസു. ഏത്ഥാതി പാരിസുദ്ധിഹരണേ. ബഹൂനമ്പീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന ഏകേന ഏകസ്സാപി, ബഹൂഹി ഏകസ്സാപി, ബഹൂഹി ബഹൂനമ്പി ആഹടാ പാരിസുദ്ധി ആഹടാവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. സോതി പാരിസുദ്ധിഹാരകോ ഭിക്ഖു. യേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തസ്സേവാതി പാരിസുദ്ധിഹാരകസ്സേവ. ഇതരാ പനാതി ഇതരേസം പാരിസുദ്ധി പന. ബിളാലസങ്ഖലികാതി ഏത്ഥ ബിളാലോതി ആഖുഭുജോ. സോ ഹി ബിളാസയം ആഖും ഗണ്ഹിതും അലതി സമത്ഥേതീതി ബിളാലോതി വുച്ചതി. സങ്ഖലികാതി ഏതം സത്താനം ബന്ധനൂപകരണവിസേസസ്സ നാമം. ബിളാലസ്സ സങ്ഖലികാ തേന സമ്ബന്ധസമ്ബന്ധിഭാവേന സമ്ബന്ധത്താതി ബിളാലസങ്ഖലികാ. ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം യേസം കേസഞ്ചി സങ്ഖലികായ ഗഹേതബ്ബത്താ. തായ സദിസാ ബിളാലസങ്ഖലികാ പാരിസുദ്ധീതി അത്ഥോ. ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ സങ്ഖലികായ പഠമം വലയം ദുതിയംയേവ വലയം പാപുണാതി, ന തതിയം, ഏവമേവ പഠമം ദിന്നാ പാരിസുദ്ധി ദുതിയമേവ പാപുണാതി, ന തതിയന്തി.

ആഗന്ത്വാതി സങ്ഘസ്സ ഹത്ഥപാസം ആഗന്ത്വാ. പാളിയം സുത്തോ ന ആരോചേതീതിആദീസു ഹേത്വത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. സുത്തേന നാരോചേതീതി ഹി അത്ഥോ. പാരിസുദ്ധിഹാരകസ്സ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ ആപത്തീതി അന്വയത്ഥം അത്ഥാപത്തിതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ…പേ… ആപജ്ജതീ’’തി. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഉഭിന്നമ്പീതി പാരിസുദ്ധിദായകസ്സ, തംഹാരകസ്സ ചാതി ഉഭിന്നമ്പി.

൮൮. ഛന്ദദാനകഥാ

൧൬൫. ഛന്ദദാനേപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉപോസഥോ കതോ ഹോതീതി പാരിസുദ്ധിദായകസ്സ ച സങ്ഘസ്സ ച ഉപോസഥോ കതോ ഹോതി. അഞ്ഞന്തി ഉപോസഥകമ്മതോ അഞ്ഞം. യം പന കമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. കമ്മമ്പീതി ഉപോസഥകമ്മതോ അഞ്ഞം കമ്മമ്പി. ഏത്ഥ ച തദഹുപോസഥേ അത്തനോ ച സങ്ഘസ്സ ച സചേ ഉപോസഥകമ്മം ഹോതി, പാരിസുദ്ധിയേവ ദാതബ്ബാ. അഥ അഞ്ഞം കമ്മം ഹോതി, ഛന്ദോയേവ ദാതബ്ബോ. യദി ഉപോസഥകമ്മഞ്ച അഞ്ഞകമ്മഞ്ച ഹോതി, പാരിസുദ്ധി ച ഛന്ദോ ച ദാതബ്ബോ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തദഹുപോസഥേ പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദമ്പി ദാതു’’ന്തി. സീമായ വാതി ബദ്ധസീമായ വാ. അച്ഛിതുന്തി ഉപവേസിതും. ‘‘ആസ ഉപവേസനേ’’തി ഹി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൬ സകാരന്തധാതു) വുത്തം. സാമഗ്ഗീ വാതി കായസാമഗ്ഗീ വാ.

൧൬൭. സരതിപി ഉപോസഥം, നപി സരതീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദസ്സ അനിയമവികപ്പത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഏകദാ സരതി, ഏകദാ ന സരതീ’’തി. ‘‘ഏകന്ത’’ന്തി ഇമിനാ നേവ സരതീതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദസ്സ സന്നിട്ഠാനത്ഥം ദസ്സേതി. കമ്മം ന കോപേതീതി സമ്മുതിലദ്ധോപി അലദ്ധോപി ഉമ്മത്തകോ കമ്മം ന കോപേതി.

൯൧. സങ്ഘുപോസഥാദികഥാ

൧൬൮. ‘‘സമ്മജ്ജിത്വാ’’തി പദമപേക്ഖിത്വാ സോ ദേസോതി ഏത്ഥ ‘‘ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചന’’ന്തി വുത്തം. ഏതന്തി ‘‘സോ ദേസോ സമ്മജ്ജിതബ്ബോ’’തിആദിവചനം. തേനാതി തേന ഹേതുനാ. അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘സമ്മജ്ജനീ…പേ… വുച്ചതി’’ ഇതി ആഹൂതി യോജനാ.

സമ്മജ്ജനീതി സമ്മജ്ജനകരണം. പദീപോതി പദീപുജ്ജലനം. ഉദകന്തി ഉദകട്ഠപനം. ആസനേനാതി ആസനപഞ്ഞാപനേന. ‘‘ഇതീ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ഉപോസഥസ്സാതി നവവിധസ്സ ഉപോസഥസ്സ പുബ്ബകരണന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏതാനീതി ചത്താരി കമ്മാനി. വുച്ചതീതി കഥിയതി. ഇദം ‘‘ഏതാനീ’’തി കമ്മസ്സ ച ‘‘പുബ്ബകരണ’’ന്തി ആകാരസ്സ ച അഭേദത്താ ആസന്നം ആകാരമപേക്ഖിത്വാ ഏകവചനവസേന വുത്തം. ‘‘അക്ഖാതാനീ’’തി ഇദം പന ‘‘ഇമാനി ചത്താരീ’’തി കമ്മമപേക്ഖിത്വാ ബഹുവചനവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനന്തി ഛന്ദക്ഖാനഞ്ച പാരിസുദ്ധിക്ഖാനഞ്ച ഉതുക്ഖാനഞ്ച. ഭിക്ഖുഗണനാതി ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ അക്ഖാനം. ഓവാദോതി ഭിക്ഖുനീഹി യാചിതസ്സ ഓവാദസ്സ അക്ഖാനം. ഏതാനീതി ഏതാനി പഞ്ച. പുബ്ബകരണതോ പച്ഛാതി പുബ്ബകരണസ്സ കരണതോ പച്ഛാ. ഏത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബകരണതോ പച്ഛാ കത്തബ്ബാനീ’’തി ഇദം കത്തബ്ബാകാരസ്സേവ വിസേസനം, ന അത്ഥസ്സ. അയം പന വിസേസോ – സങ്ഘസന്നിപാതതോ പുബ്ബഭാഗേ കത്തബ്ബത്താ പുബ്ബകരണം നാമ, ഉപോസഥകരണതോ പുബ്ബഭാഗേ കത്തബ്ബത്താ പുബ്ബകിച്ചം നാമാതി.

ഉപോസഥോതി ഉപോസഥദിവസോ. യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂതി യത്തകാ ഭിക്ഖൂ. കമ്മപത്താതി ഉപോസഥകമ്മസ്സ പത്താ യുത്താ അനുരൂപാ. താവതികാ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഏകസീമായം ഠിതാ ച ഹോന്തീതി യോജനാ. സഭാഗാപത്തിയോതി വത്ഥുസഭാഗാ ആപത്തിയോ. വജ്ജനീയാതി വജ്ജേതബ്ബാ. പുഗ്ഗലാതി ഗഹട്ഠാദിപുഗ്ഗലാ. തസ്മിന്തി തസ്മിം ഉപോസഥസീമമാളകേ. ഏതാനി ചത്താരീതി പാഠസേസോ.

ആഗതേഹി തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി യോജനാ. പന്നരസോപീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം പാളിയം ആഗതനയേനേവ അധിട്ഠാതും വട്ടതി, അഥ ഖോ ‘‘അജ്ജ മേ ഉപോസഥോ പന്നരസോ’’തിപീതി ദസ്സേതി.

൯൨. ആപത്തിപടികമ്മവിധികഥാ

൧൬൯. ഭഗവതാ…പേ… കാതബ്ബോതി ഇദം വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീതിആദിവചനേനേവ ചാ’’തിആദിഹേതുത്തയേന ‘‘ന സാപത്തികേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി യഥാരുതം അപഞ്ഞത്തമ്പി അത്ഥതോ സിദ്ധമേവാതി ദസ്സേതി. ഹേതുത്തയം ‘‘വേദിതബ്ബ’’ന്തി പദേന യോജേതബ്ബം. ഥുല്ലച്ചയാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന പാചിത്തിയപാടിദേസനീയദുക്കടദുബ്ഭാസിതാപത്തിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘തം പടിദേസേമീ’’തി ഇദം സുവുത്തമേവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ആപത്തിം. തുമ്ഹമൂലേതി തുമ്ഹം സന്തികേ. നിഗ്ഗഹിതലോപഞ്ഹി വാക്യമേവ, ന സമാസോ. ‘‘തുമ്ഹ’’ ഇതി ച ‘‘തുയ്ഹ’’ ഇതി ച നവകത്ഥേരാനം വത്തബ്ബാകാരദസ്സനമത്തമേവ, ന ഇച്ഛിതത്ഥവിപത്തിദസ്സനം. വുത്തമ്പീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം പാളിനയേനേവ സുവുത്തം, ഇമിനാ നയേനപി സുവുത്തന്തി ദസ്സേതി. ‘‘പസ്സസീ’’തി ഇദഞ്ച വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. വത്തബ്ബാകാരം പന സുവിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘ആമ പസ്സാമീ’’തി ഇദം പന സുവുത്തമേവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തമ്പീതി പിസദ്ദോ പാളിനയം സമ്പിണ്ഡേതി. ആയതിം സംവരേയ്യാസീതി ഏത്ഥ പന വത്തബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഗരൂസു ബഹുവചനസ്സ കത്തബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘സംവരേയ്യാഥാ’’തി. ഏവം വുത്തേന ആപത്തിദേസകേനാതി സമ്ബന്ധോ.

തത്രാതി ‘‘യദാ നിബ്ബേമതികോ’’തി പാഠേ. സൂരിയേ മേഘച്ഛന്നേ സതീതി യോജനാ. തേന ഭിക്ഖുനാ വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ, വത്ഥും കിത്തേത്വാതി ഭോജനസങ്ഖാതം വത്ഥും കിത്തേത്വാ. താതി ആപത്തിയോ.

സഭാഗാ ആപത്തീതി ഏത്ഥ ദ്വീസു വത്ഥുസഭാഗആപത്തിസഭാഗാസു വത്ഥുസഭാഗാവ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം ദ്വേപി ജനാ’’തിആദി. യം ആപത്തിന്തി സമ്ബന്ധോ. സമാനോ ഭാഗോ ഏതാസന്തി സഭാഗാ. ദേസേതും വട്ടതീതി ആപത്തിസഭാഗാപി വത്ഥുവിസഭാഗത്താ ദേസേതും വട്ടതി. സുദേസിതാവാതി ആപത്തിതോ ഭിക്ഖു വുട്ഠാതിയേവാതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞം ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ സുദേസിതായ ഗരഹാകാരേന പവത്തത്താ. കിഞ്ചാപി സുദേസിതാവ, പന തഥാപീതി യോജനാ. തന്തി ദുക്കടം. നാനാവത്ഥുകന്തി ദേസനാപടിഗ്ഗഹണവസേന നാനാവത്ഥുകം.

൧൭൦. സഭാഗോയേവ വത്തബ്ബോ, ന വിസഭാഗോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി വിസഭാഗസ്സ. ഇതോതി സങ്ഘസന്നിപാതതോ.

൯൫. അനാപത്തിപന്നരസകാദികഥാ

൧൭൨. തേ ന ജാനിംസൂതി ഏത്ഥ ജാനനാകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘സീമം ഓക്കന്താതി വാ ഓക്കമന്തീതി വാ’’തി വുത്തം. ഓക്കന്താതി വാതി പവിസിത്ഥ ഇതി വാ. തേസന്തി ചതുന്നം വാ അതിരേകാനം വാ ഭിക്ഖൂനം. വഗ്ഗാ സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോതി ഏത്ഥ കസ്മാ വഗ്ഗാ, കസ്മാ സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോതി ആഹ ‘‘തേസ’’ന്തിആദി. തത്ഥ തേസന്തി അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം. സീമം ഓക്കന്തത്താതി സീമം പവിസിതത്താ, വഗ്ഗാ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. സമഗ്ഗോ ഇതി സഞ്ഞാ സമഗ്ഗസഞ്ഞാ, സാ ഏതേസമത്ഥീതി സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോ.

൧൭൫. കുക്കുച്ചപകതാതി പദസ്സ ‘‘ഇച്ഛാപകതോ’’തി പദേന സമാനഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘യഥാ’’തിആദി. പുബ്ബഭാഗേതി ഉപോസഥകമ്മതോ പുബ്ബഭാഗേ. സന്നിട്ഠാനം കത്വാപീതി കപ്പതേവാതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാപി. ‘‘അഭിഭൂതാ’’തി ഇമിനാ പകതാതി ഏത്ഥ പപുബ്ബകരധാതുയാ ഉപസഗ്ഗവസേന അഭിഭവനത്ഥം ദസ്സേതി.

൧൭൬. യഥാ ഹേട്ഠാ വഗ്ഗാവഗ്ഗസഞ്ഞീപന്നരസകാദീസു ദുക്കടം വുത്തം, ഏവമകത്വാ കസ്മാ ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി ആഹ ‘‘അകുസലബലവതായാ’’തി.

൧൦൦. സീമോക്കന്തികപേയ്യാലകഥാ

൧൭൭. ആവാസികേനആഗന്തുകപേയ്യാലേ സബ്ബം വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. വേദിതബ്ബാകാരം സഹ ഉപമായ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ആഗന്തുകേനആവാസികപേയ്യാലേ പന ആനേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. പുരിമപേയ്യാലേതി ആവാസികേനആഗന്തുകപേയ്യാലേ. ആഗന്തുകേനആഗന്തുകപേയ്യാലേ പന യോജേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച പേയ്യാലന്തി സദിസനയസ്സ ച തംജാനനഞാണസ്സ ച പാതബ്ബം രക്ഖനം പേയ്യം, പേയ്യം, പേയ്യേ വാ, പേയ്യായ വാ അലതി സമത്ഥേതീതി പേയ്യാലന്തി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ.

൧൭൮. ആവാസികാനം ചാതുദ്ദസോ ഹുത്വാ കസ്മാ ആഗന്തുകാനം പന്നരസോതി ആഹ ‘‘യേസ’’ന്തിആദി. തത്ഥ യേസന്തി ആഗന്തുകാനം. തിരോരട്ഠതോതി ആവാസികാനം രട്ഠസ്സ അഞ്ഞരട്ഠതോ. തിരോജനപദതോതി ഏകരട്ഠേപി അഞ്ഞജനപദതോ. ചാതുദ്ദസികം അകംസൂതി സഞ്ഞാനാനത്തവസേന ചാതുദ്ദസികം അകംസു. അനുവത്തിതബ്ബന്തി അനുമതിം വത്തിതബ്ബം. ന പടിക്കോസിതബ്ബന്തി ‘‘ന ചാതുദ്ദസോ’’തി വത്വാ ന വാരിതബ്ബം. ന അകാമാതി ഏത്ഥ കമുധാതു ഇച്ഛത്ഥോ, കരണത്ഥേ ച നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ന അനിച്ഛായ ദാതബ്ബാ’’തി.

൧൦൧. ലിങ്ഗാദിദസ്സനകഥാ

൧൭൯. ‘‘ആവാസികാനം ആകാര’’ന്തി ഇമിനാ ആവാസികാകാരന്തി പദസ്സ ഛട്ഠീസമാസം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘ആവാസികലിങ്ഗ’’ന്തിആദീസു. യേനാതി സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദിനാ, ഗണ്ഹതീതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി ആവാസികാനം. ആചാരസണ്ഠാനന്തി ആചാരസണ്ഠിതിം. സോ സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദികോ ആകാരോ നാമാതി യോജനാ. യന്തി സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദിം, ഗമയതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. ലീനേ ആവാസികേതി സമ്ബന്ധോ. തം സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദി ലിങ്ഗം നാമാതി യോജനാ. ‘‘അദിസ്സമാനേ’’തി ഇമിനാ ലീനേതി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ജാനാപേതീ’’തി ഇമിനാ ഗമയതീതി പദസ്സ ഞാണത്ഥം ദസ്സേതി. യന്തി സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദിം. തേതി ആവാസികാ. തം സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദി നിമിത്തം നാമാതി യോജനാ. യേനാതി സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദിനാ. തേതി ആവാസികാ ഉദ്ദിസിയന്തി, സോ സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദികോ ഉദ്ദേസോ നാമാതി യോജനാ. ഇമേഹി പദേഹി ആകിരിയന്തി പകാസിയന്തി ഏതേനാതി ആകാരോ, ലീനേ ഗമയതി ബോധേതീതി ലിങ്ഗം. നിമിയന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ഞായന്തി ഏതേനാതി നിമിത്തം, ഉദ്ദിസിയന്തി അപദിസിയന്തി ഏതേനാതി ഉദ്ദേസോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബമേതന്തി ‘‘ആവാസികാകാര’’ന്തിആദി ഏതം സബ്ബം. യഥായോഗന്തി പാളിയം യോഗാനുരൂപം. തത്ഥാതി ആഗന്തുകാകാരാദീസു. ‘‘അമ്ഹാകം ഇദ’’ന്തി ന ഞാതബ്ബന്തി അഞ്ഞാതം, തദേവ അഞ്ഞാതകം, നിസീദനാദി. ‘‘അമ്ഹാകം ഇദ’’ന്തി അജാനനം നാമ അത്തനോ അസന്തകത്താ, അഞ്ഞേസമേവ സന്തകത്താ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേസം സന്തക’’ന്തി. ഉദകനിസ്സേകന്തി സിഞ്ചനവിരഹിതം ഉദകം. ബഹുവചനസ്സാതി ‘‘ധോതാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഛട്ഠീബഹുവചനസ്സ. ഏകവചനന്തി ‘‘ധോതസ്സാ’’തി ഏകവചനം. പച്ഛിമപാഠേ മലം ധുനാതി അനേനാതി ധോതം, ധോതഞ്ച തം ഉദകഞ്ചേതി ധോതഉദകം, തമേവ നിസ്സേകം ധോതഉദകനിസ്സേകം.

൧൮൦. സമാനസംവാസകദിട്ഠിന്തി പദസ്സ ഇതിലോപസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമാനസംവാസകാ ഏതേതി ദിട്ഠി’’ന്തി. ഏതേതി ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ. ‘‘ലദ്ധി’’ന്തി ഇമിനാ ന പുച്ഛന്തീതി പദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി. നാനാസംവാസകഭാവന്തി തേസം ലദ്ധിനാനാസംവാസകഭാവം. ‘‘മദ്ദിതു’’ന്തി ഇമിനാ നാഭിവിതരന്തീതി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അഭിഭവിതു’’ന്തി ഇമിനാ ച തദേവത്ഥം ദസ്സേതി. നാനാസംവാസകഭാവസ്സ മദ്ദനം നാമ ലദ്ധിനിസ്സജ്ജാപനന്തി ആഹ ‘‘തം ദിട്ഠിം ന നിസ്സജ്ജാപേന്തീ’’തി.

൧൦൩. നഗന്തബ്ബഗന്തബ്ബവാരകഥാ

൧൮൧. സഭിക്ഖുകാതി പദസ്സ സംവിജ്ജന്തി ഭിക്ഖൂ ഏതസ്മിമാവാസേതി സഭിക്ഖുകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം ആവാസേ’’തിആദി. യന്തി ആവാസം. തദഹേവാതി തദഹുപോസഥേ ഏവ. ഇമിനാ സചേ സക്കോതി, തദഹേവ ഗന്തും, സോ ഗന്തബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘അകത്വാ’’തി ഇമിനാ കത്വാ പന ഗന്തബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘അഞ്ഞത്രാ’’തി നിപാതോ ‘‘വിനാ’’തി നിപാതസ്സ പരിയായോതി ആഹ ‘‘വിനാ’’തി. അത്തചതുത്ഥേന വാ അത്തപഞ്ചമേന വാ സങ്ഘേന ഗന്തും വട്ടതീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘അത്തചതുത്ഥേന വാ’’തി ഇദം ഉപോസഥകമ്മം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അത്തപഞ്ചമേന വാ’’തി ഇദം പവാരണാകമ്മം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിഹാരേതി വിഹാരസീമായ മഹാസീമായന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി വിഹാരസീമാനം അഭേദേന വുത്തം. സീമാപീതി ഖണ്ഡസീമാപി. ന ഗന്തബ്ബാതി സങ്ഘസ്സ ഗരുകത്താ ന ഗന്തബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ഖണ്ഡസീമാദീസു. തസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ഗന്തും വട്ടതീതി ഗണുപോസഥട്ഠാനതോ ഗന്തും വട്ടതി, സങ്ഘുപോസഥട്ഠാനതോ പന ന വട്ടതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വിസ്സട്ഠഉപോസഥാ ആവാസാപി അഞ്ഞം ഗന്തും വട്ടതീതി യോജനാ. ആരഞ്ഞകേനാപീതി അരഞ്ഞേ ഏകകേന നിവാസേനപി. തത്ഥാതി അഞ്ഞവിഹാരേ. ഉപോസഥന്തി സങ്ഘുപോസഥഞ്ച ഗണുപോസഥഞ്ച.

൧൮൨. യന്തി ആവാസം. തത്ഥാതി തം ആവാസം. ഗന്തും സക്കോമി ഇതി ജാനേയ്യാതി യോജനാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ആവാസേ. ഇമിനാ നേവ കതോതി സമ്ബന്ധോ. നേവ കതോ ഭവിസ്സതി ഇതി ജാനേയ്യാതി യോജനാ.

൧൦൫. വജ്ജനീയപുഗ്ഗലസന്ദസ്സനകഥാ

൧൮൩. ഹത്ഥപാസൂപഗമനമേവാതി ഉപോസഥസങ്ഘാദീനം ഹത്ഥപാസസ്സ ഉപഗമനമേവ. ഇദം പാരിവാസിയപാരിസുദ്ധിദാനം നാമ ന വട്ടതീതി യോജനാ. തസ്സാതി പാരിവാസിയപാരിസുദ്ധിദാനസ്സ. അനുപോസഥേതി ഏത്ഥ അകാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ’’തി. തത്ഥ അഞ്ഞസ്മിന്തി ദ്വീഹി ഉപോസഥേഹി അഞ്ഞസ്മിം. യാ സങ്ഘസാമഗ്ഗീ കരിയതി, തഥാരൂപിന്തി യോജനാ. കോസമ്ബകഭിക്ഖൂനന്തി കോസമ്ബിയം നിവാസീനം ഭിക്ഖൂനം. സാമഗ്ഗീ വിയ യാ സാമഗ്ഗീതി യോജനാ. ‘‘ഠപേത്വാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞത്രാതി നിപാതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. യേ പനാതി ഭിക്ഖൂ പന സമഗ്ഗാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപോസഥേയേവാതി ഉപോസഥദിവസേയേവ.

ഇതി ഉപോസഥക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.