൭൬. ഗാമസീമാദികഥാ

൧൪൭. ഉപോസഥകമ്മസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ സേസകമ്മവസേന സമാനസംവാസകതാ ഗഹേതബ്ബാ ഗോബലിബദ്ദനയേന വാ പാരിസേസനയേന വാ. തന്തി സമാനസംവാസഏകൂപോസഥഭാവം. ‘‘അപരിച്ഛിന്നായാ’’തി ഇമിനാ അട്ഠപിതായാതി ഏത്ഥ ഠപധാതുയാ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ഗാമം വാ നിഗമം വാതി ഏത്ഥ നഗരം കേന സങ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ഗാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ‘‘ഗാമം വാ നിഗമം വാ’’തി പാഠേ, ഗാമഗ്ഗഹണേനാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ ഏത്ഥാതി ഗാമനിഗമനഗരേസു, നഗരമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. ഗാമാദീനം പരിച്ഛേദം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഗാമനിഗമനഗരേസു. ഗാമഭോജകാതി ഗാമം ഭുഞ്ജന്തീതി ഗാമഭോജകാ. ബലിന്തി കരം. സോ ഹി തം നിസ്സായ ഗാമഭോജകാ ബലന്തി ജീവന്തി അനേനാതി ബലീതി വുച്ചതി. യമ്പി ഏകം പദേസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേതീതി യോജനാ. ഗാമഖേത്തേതി രഞ്ഞോ ആണാ ഖിപിയതി ഏത്ഥാതി ഖേത്തം, ഗാമോയേവ ഖേത്തം ഗാമഖേത്തം, തസ്മിം. അയമ്പീതി അയം പദേസോപി. സോപീതി പദേസോപി. വിസുംഗാമോ നാമാതി യോജനാ. സോപി വിസുംഗാമോ ഗാമസീമാ ഹോതിയേവാതി യോജനാ. വിസും പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നോ ഗാമോ വിസുംഗാമോ. തസ്മാതി യസ്മാ വിസും ഗാമോ ഹോതി, തസ്മാ. സാ ചാതി വിസുംഗാമസീമാ ച. ഇതരാതി വിസുംഗാമസീമതോ അഞ്ഞാ പകതിഗാമനഗരനിഗമസീമാ ചാതി യോജനാ.

ഏവന്തി ‘‘അസമ്മതായ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പാഠേന. തന്തി സീമപരിച്ഛേദം. അപരിച്ഛിന്നേതി രാജൂഹി അപരിച്ഛിന്നേ. ‘‘അടവിപദേസേ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഗാമോ ഏത്ഥാതി അഗാമകോതി വചനത്ഥസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. വിജ്ഝാടവിസദിസേതി വിഗതം അഗ്ഗിനോ ഝായനമേത്ഥാതി വിജ്ഝാ, ചോരാദയോ മനുസ്സേ ആഭുസോ ടവന്തി പീളയന്തി ഏത്ഥാതി ആടവി. വിജ്ഝാ ച സാ ആടവി ചേതി വിജ്ഝാടവി, തായ സദിസേ വിജ്ഝാടവിസദിസേ. ഏത്ഥ പുരിമനയേ ഗാമാദീഹി ആസന്നോ വാ ഹോതു, അനാസന്നോ വാ തേഹി അപരിച്ഛിന്നോ അടവിപദേസോ ഗഹേതബ്ബോ. പച്ഛിമനയേ ദൂരോ മനുസ്സാനം അനാഗമനപഥോ ആടവിപദേസോ ഗഹേതബ്ബോതി അയമേതേസം വിസേസോ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സമന്താതി സമന്തതോ. അയം സീമാതി അയം സത്തബ്ഭന്തരസീമാ. തത്ഥാതി സത്തസു അബ്ഭന്തരേസു. സമന്താ ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ അബ്ഭന്തരേ അന്തോകോട്ഠാസേ ജാതം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസഹത്ഥപമാണം.

യാ കാചി നദീ അസീമാവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. നദീസീമലക്ഖണപത്താതി നദീസീമലക്ഖണം പത്താ. ഇമിനാ സീമലക്ഖണം അപത്താ നദീ ബന്ധിയമാനാ സീമാവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. സാവധാരണേന ‘‘അത്തനോ സഭാവേനേവാ’’തി ഇമിനാ ഭിക്ഖൂനം ബന്ധനഭാവേനാതി അത്ഥം നിവത്തേതി. ഏത്ഥാതി നദിയം. ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരസമുദ്ദേസു. യേന കേനചീതി അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേനപി യേന കേനചി. ഖണിത്വാ അകതോ സയംജാതോതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം. ഖണിത്വാ അകതത്താതി ഹി അത്ഥോ. സയംജാതോതി സയമേവ ജാതോതി ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘യേന കേനചി ഖണിത്വാ അകതോ’’തി. സോബ്ഭോതി സം ഉഭോതി പദവിഭാഗോ കാതബ്ബോ. തത്ഥ സംസദ്ദോ സമന്തത്ഥവാചകോ, ഉഭസദ്ദോ പൂരണത്ഥവാചകോ. തസ്മാ സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന ഉഭതി പൂരതി ഏത്ഥാതി സോബ്ഭോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന പൂരിതോ തിട്ഠതീ’’തി.

തത്ഥാതി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു, ആധാരേ ഭുമ്മം. യംസദ്ദോ ഠാനവിസയോതി ആഹ ‘‘യം ഠാന’’ന്തി. മജ്ഝിമസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഥാമമജ്ഝിമേനാ’’തി. ‘‘സമന്തതോ’’തി ഇമിനാ സമന്താതി ഏത്ഥ നിസ്സക്കത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഉദകുക്ഖേപേനാ’’തി ഇമിനാ ഉദകുക്ഖേപാതി ഏത്ഥ കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപിയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ. ‘‘പരിച്ഛിന്ന’’ന്തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. അക്ഖധുത്താതി ഏത്ഥ അക്ഖോതി പാസകോ. സോ ഹി അകതി കുടിലം ഗച്ഛതി അനേനാതി അക്ഖോതി വുച്ചതി, ധവന്തി മരിയാദമതിക്കമ്മ കീളാദിപസുതം ഗച്ഛന്തീതി ധുത്താ, അക്ഖേസു ധുത്താ അക്ഖധുത്താ. ദാരുഗുളന്തി സാരദാരുമയം ഗുളം. ‘‘വാലുകം വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉദകുക്ഖേപാ’’തി ഏത്ഥ ഉപലക്ഖണം ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം പദേസേ. അയന്തി പദേസോ. തസ്സാതി ഉദകുക്ഖേപസ്സ.

ഏത്ഥാതി നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു. മുഖദ്വാരന്തി സമുദ്ദാദീനം മുഖസങ്ഖാതം ദ്വാരം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബായ നദിയം. ഥേരവാദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. ‘‘യോജനം…പേ… വട്ടതീ’’തി യം പന വചനം മഹാസുമത്ഥേരേന വുത്തന്തി യോജനാ. തത്രാപീതി യോജനനദിയമ്പി. പടിക്ഖിത്താകാരം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. നദിയാ പമാണന്തി നദിയാ ഗമ്ഭീരപമാണമേവ, ന ആയാമവിത്ഥാരപമാണന്തി അത്ഥോ. ‘‘ന യോജനം വാ അദ്ധയോജനം വാ’’തി വചനമ്പി ഇദമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ചാപി ആയാമവിത്ഥാരപമാണം ന വുത്തം, പഭവതോ പന യാവ മുഖദ്വാരാ ആയാമവിത്ഥാരവസേന കമ്മം കാതും പഹോനകനദീയേവ ഗഹേതബ്ബാതി ദട്ഠബ്ബാ. യാ നദീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി ‘‘തിമണ്ഡല’’ന്തിആദികസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ. പഭവതോതി സമുദാഗമതോ. ഏത്ഥാതി നദിയം. സബ്ബേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഠപേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ഏകഉദകുക്ഖേപതോ.

കിത്തകാ പരിപുണ്ണാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമതിത്ഥികാ’’തി. തിത്ഥേന സമം പരിപൂരതീതി സമതിത്ഥികാ. ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാപീതി പിസദ്ദോ ‘‘അനിവാസേത്വാപീ’’തി ദസ്സേതി. ഉദകസാടികം അനിവാസേന്തോപി വത്ഥേന അവിനാഭാവതോ അഞ്ഞം നിവാസേത്വാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. നാവായ ഠത്വാ കരിയമാനേ കിം ഗച്ഛന്തിയാപി നാവായ കാതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഗച്ഛന്തിയാ പനാ’’തിആദി. ‘‘കസ്മാ’’തിആദിനാ കാരണം ദസ്സേതി. ഹീതി യസ്മാ. തന്തി ഉദകുക്ഖേപമത്തം. ഏവം സതി…പേ… അനുസാവനാ ഹോതി, തസ്മാ ഗച്ഛന്തിയാ നാവായ കാതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതി. ന കേവലം നാവായമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തോനദിയ’’ന്തിആദി.

രുക്ഖസ്സാതി അന്തോനദിയം ജാതസ്സ രുക്ഖസ്സ. സാഖാ വാ പതിട്ഠിതാതി സമ്ബന്ധോ. സീമം വാ സോധേത്വാതി വിഹാരസീമഗാമസീമാസു ഠിതാനം ഹത്ഥപാസാനയനബഹികരണവസേന സീമം വാ സോധേത്വാ. ജാതരുക്ഖസ്സ പവിട്ഠസാഖായ വാ പാരോഹേ വാതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ബഹിനദിതീരേ ജാതരുക്ഖസ്സ. തത്ഥാതി ഖാണുകേ.

തസ്സാതി പാസാണദീപകസ്സ. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേതി പുബ്ബേ നദീനിമിത്തട്ഠാനേ ‘‘അന്വദ്ധമാസ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) വുത്തപ്പകാരേ. സോതി പാസാണദീപകോ. പുന സോതി പാസാണദീപകോയേവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

ആവരണന്തി പാളിം. തന്തി ആവരണം. ആവരണേന വാ കോട്ഠകബന്ധേന വാ ഹേതുഭൂതേന, പച്ഛിജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. കോചി ആവരണപ്പദേസോ അജ്ഝോത്ഥരിയതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ആവരണപ്പദേസേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘ഹേട്ഠാപാളി ബദ്ധാ’’തി ഇദം നദിം വിനാസേത്വാ തളാകകരണാകാരദസ്സനം. ഏത്ഥാതി നദിയം, തളാകേ വാ. ഛഡ്ഡിതമോദകന്തി തളാകരക്ഖനത്ഥം ഏകേന വാരിമഗ്ഗേന ഛഡ്ഡിതം ഉദകം. ദേവേ അവസ്സന്തേതി ദുബ്ബുട്ഠികാലത്താ വസ്സന്തകാലേപി ദേവേ അവസ്സന്തേ. സാതി നദിതോ നീഹടമാതികാ. കാലന്തരേനാതി അഞ്ഞേന കാലേന. ഉപ്പതിത്വാതി ഗാമനിഗമാനം ഉപരി പതിത്വാ. പവത്തതീതി പുബ്ബേ വുത്തപകാരേ വസ്സകാലേ ചത്താരോ മാസേ അബ്ഭോച്ഛിന്നാ സന്ദതി. വിഹാരസീമന്തി വിഹാരസമ്ബന്ധം ബദ്ധസീമം.

സമുദ്ദേപീതി പിസദ്ദോ നദിമപേക്ഖതി. തത്ഥാതി പദേസേ. ഓതരിത്വാതി ഹേട്ഠാ തരിത്വാ. ‘‘ഓസരിത്വാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. സണ്ഠഹന്തീതി ഉദകേന സമം തിട്ഠന്തി. സോതി പദേസോ. ഉദകന്തതോതി ഉദകകോടിതോ. തത്ഥാതി സമുദ്ദേ. ബാധതീതി പീളയതി. തേസൂതി നാവാഅട്ടകേസു. തന്തി പിട്ഠിപാസാണം. ഊമിയോതി വീചിയോ. താ ഹി പരംപരാവസേന ഉഗ്ഗന്ത്വാ സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേ മിയന്തി ഹിംസന്തി, അന്തോ പക്ഖിപന്തീതി വാ ഊമിയോതി വുച്ചന്തി. തത്ഥാതി പിട്ഠിപാസാണേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഉദകേനേവ പിട്ഠിപാസാണോ ഓത്ഥരീയതീതി യോജനാ. സോതി ദീപകപബ്ബതോ. ‘‘ദൂരേ’’തി വത്വാ തസ്സ പമാണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മച്ഛവധാനം അനാഗമനപഥേ’’തി. മച്ഛവധാനന്തി കേവട്ടാനം. തേ ഹി യസ്മാ മച്ഛേ ഹനന്തി, തസ്മാ മച്ഛവധാതി വുച്ചന്തി. ‘‘മച്ഛബന്ധാന’’ന്തിപി പാഠോ. മച്ഛേ ബന്ധന്തീതി മച്ഛബന്ധാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അനാഗമനപഥേതി യത്ഥ ഗന്ത്വാ തദഹേവ പച്ചാഗന്ത്വാ ന ആഗമനപഥികേ ദേസേ. നത്ഥി ആഗമനപഥോ ഏത്ഥാതി അനാഗമനപഥോ, ദേസോ. തസ്മിം ‘‘അഗമനപഥേ’’തിപി പാഠോ, സോ അയുത്തോ. കസ്മാ? അഗമനപഥസ്സ നാധിപ്പേതത്താ. ഗന്ത്വാ ഹി പുന അനാഗമനപഥോയേവാധിപ്പേതോ. തേസന്തി മച്ഛവധാനം. ഗമനപരിയന്തസ്സാതി ഗമനകോടിയാ. ഓരതോതി ഓരഭാഗേ ഠിതോ ദീപകോ വാ പബ്ബതോ വാതി യോജേതബ്ബോ. തത്ഥാതി ഓരഭാഗേ ഠിതേസു ദീപകപബ്ബതേസു. ഓത്ഥരിത്വാതി പകതിഉദകേന ഓത്ഥരിത്വാ. തത്ഥാതി ഓത്ഥരിത്വാ ഠിതേ സമുദ്ദേ.

കരോന്തേഹിപി കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥാതി യസ്മിം സരേ. അയന്തി അയം സരോ, ന ജാതസ്സരോ ഹോതി. അയം സരോ ഗാമഖേത്തസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി സരേ. യത്ഥ പനാതി യസ്മിം സരേ പന. തസ്സാതി ജാതസ്സരസ്സ. തത്ഥാതി പദേസേ. സചേ ഗമ്ഭീരം ഉദകം ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി അട്ടകേ. ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരേ, ഠിതേസു പിട്ഠിപാസാണദീപകേസൂതി യോജനാ. പഹോനകജാതസ്സരോതി സങ്ഘകമ്മം കാതും പഹോനകോ ജാതസ്സരോ. ‘‘സുക്ഖതീ’’തി വത്വാ തദേവ സമത്ഥേതും വുത്തം ‘‘നിരുദകോ’’തി. തത്ഥാതി ജാതസ്സരേ. സചേ നിരുദകമത്തേന ഗാമഖേത്തം ഗച്ഛതി. കദാ ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സചേ പനേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ജാതസ്സരേ. പോക്ഖരണീആദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഉദകമാതികാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യദാ ഖണന്തി, തദാതി പാഠസേസോ യോജേതബ്ബോ. ‘‘തം ഠാന’’ന്തി വുത്തേപി ന ഖണനട്ഠാനമേവ ഗഹേതബ്ബം, ‘‘ഏത്ഥാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ സബ്ബോയേവ ജാതസ്സരോ ഗഹേതബ്ബോ. ന കേവലം അജാതസ്സരമത്തം ഹോതി, അഥ ഖോ ഗാമഖേത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീ’’തി.

നന്തി ജാതസ്സരം. പൂരേത്വാതി മത്തികാദീഹി പൂരേത്വാ. പാളിന്തി ആവരണം. സബ്ബമേവ നന്തി സകലമേവ തം ജാതസ്സരം. ലോണീപീതി പിസദ്ദേന ന കേവലം സോബ്ഭോയേവ ജാതസ്സരസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, അഥ ഖോ ലോണീപീതി ദസ്സേതി. ഉദകട്ഠാനോകാസേതി ഉദകസ്സ ഠാനേ ഓകാസേ.

൧൪൮. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘സീമായ സീമ’’ന്തി പദാനം സമ്ബന്ധാപേക്ഖത്താ തേസം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അത്തനോ പരേസ’’ന്തി. ‘‘ബദ്ധസീമ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘സീമ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി വിസേസതോ ബദ്ധസീമായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. സംസട്ഠവിടപാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നത്താ സംസട്ഠോ വിടപോ ഏതേസന്തി സംസട്ഠവിടപാ. ‘‘സംസട്ഠവിടപാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം, മൂലാനിപി സംസട്ഠാനിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേസൂതി ദ്വീസു രുക്ഖേസു. വിഹാരസീമാ ചാതി പോരാണകവിഹാരസീമാ ച. അന്തോ കത്വാതി സീമായ അന്തോ കത്വാ. അഥ പച്ഛാതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഇമിനാ അഥസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ഏവം കേ അകംസൂതി ആഹ ‘‘ഏവം ഛബ്ബഗ്ഗിയാ അകംസൂ’’തി. തേനാതി കരണേന.

അജ്ഝോത്ഥരണാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരേസ’’ന്തിആദി. തസ്സാതി ബദ്ധസീമായ. പദേസന്തി ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കാതും പഹോനകം ഏകദേസം. അന്തമസോ ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഠത്വാ അധിട്ഠാനുപോസഥം കാതും പഹോനകം പദേസം. കമ്മം കാതും അപ്പഹോനകപദേസം അന്തോ കരിത്വാ ബന്ധന്താ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തി നാമ. സീമായ ഉപചാരോതി പച്ഛാ ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ ഉപചാരോ. ‘‘വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതീ’’തി ഇമിനാ സചേ അവഡ്ഢനകോ പാസാണോ ഹോതി, ദ്വിന്നമ്പി സീമാനം നിമിത്തം കാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി.