൧൦. കോസമ്ബകക്ഖന്ധകം

൨൭൧. കോസമ്ബകവിവാദകഥാ

൪൫൧. കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ അയമനുപുബ്ബികഥാ ഏവം വേദിതബ്ബാതി യോജനാ. വിനയം പാളിതോ ച, തദത്ഥതോ ച ധാരേതീതി വിനയധരോ, തഥാ സുത്തന്തം ധാരേതീതി സുത്തന്തികോ. തേസൂതി ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു. സുത്തന്തികോ ഭിക്ഖു നിക്ഖമീതി സമ്ബന്ധോ. ആചമനഉദകാവസേസന്തി ആചമേതി ധോവതി അനേനാതി ആചമനം, തമേവ ഉദകം ആചമനഉദകം, തമേവ അവസേസം ആചമനഉദകാവസേസം, അവസേസആചമനഉദകന്തി അത്ഥോ. തം ഭിക്ഖുന്തി സുത്തന്തികം ഭിക്ഖും. ഏത്ഥാതി ആചമനഉദകാവസേസട്ഠപനേ. ‘‘സചേ ഹോതി, ദേസേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ സുബ്ബചഭാവഞ്ച സിക്ഖാകാമതഞ്ച ദസ്സേതി. തേതി തയാ, കഥന്തി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ തേതി തുയ്ഹം, നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ കതത്താ അനാപത്തിപക്ഖോപി ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘നത്ഥി ആപത്തീ’’തി. ഏത്ഥ പന ആപത്തിയേവ. സോതി സുത്തന്തികോ.

വിനയധരോപീതി വിനയധരോ പന, ആരോചേസീതി സമ്ബന്ധോ. ആപജ്ജമാനോപീതി പിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ. തേതി വിനയധരസ്സ നിസ്സിതകാ, ആഹംസൂതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി സുത്തന്തികസ്സ. തേതി സുത്തന്തികസ്സ നിസ്സിതകാ, ആരോചേസുന്തി സമ്ബന്ധോ. സോതി സുത്തന്തികോ. മുസാവാദീതി അഭൂതതോ, അഭൂതം വാ വചനം വദനസീലോ. ഏസോതി വിനയധരോ. തേതി സുത്തന്തികസ്സ നിസ്സിതകാ, ആഹംസൂതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി കലഹവഡ്ഢനകാരണാ. വിനയധരോ അകാസീതി സമ്ബന്ധോ.

൪൫൩. ‘‘ന താവ ഭിന്നോ’’തി ഇമിനാ ഭിന്നോതി ഏത്ഥ തപച്ചയസ്സ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥേ അനാഗതകാലികതം ദസ്സേതി. തമേവത്ഥം സഹ ഉപമായ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. തന്തി സസ്സം. ‘‘ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ ഭിജ്ജിസ്സതീതി ഭിന്നോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സോ ച ഖോതി സങ്ഘോ. കലഹവസേന ഭിജ്ജിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. സമ്ഭമഅത്ഥവസേനാതി സംവേഗഅത്ഥവസേന. സമ്ഭമസദ്ദോ ഹി തീസു അത്ഥേസു വത്തതി ഗാരവേ, ഭീതിയം, സംവേഗേ ചാതി. ഇധ പന സംവേഗേ വത്തതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭിന്നേ സംവേഗഅത്ഥവസേനാതി അധിപ്പായോ. ഇദം ഹേട്ഠാ കഥിതായ ‘‘ഭയേ കോധേ പസംസായ’’ന്തി ഗാഥായ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൫) ചസദ്ദേന സമ്പിണ്ഡിതം സമ്ഭമഅത്ഥം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി ‘‘ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി പാഠേ. ആമേഡിതന്തി ആ പുനപ്പുനം ഭയാദിപീളിതത്താ മേഡേന ഉമ്മാദേന ഇതം കഥിതം ആമേഡിതം.

൪൫൪. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ഭഗവാ വദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ഉക്ഖിപന്തി അപനേന്തീതി ഉക്ഖേപകാ. ഉക്ഖിത്തമനുവത്തന്തീതി ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാ. ഏതേസന്തി ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാനം. പുന ഏതേസന്തി ഉക്ഖേപകാനം. പക്ഖോതി സഖാ. തന്തിമേവാതി പാളിമേവ, ബ്യാപാരമേവ വാ.

൪൫൫. യോതി ഭിക്ഖു. ചിത്തം ഉപ്പാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. തുമ്ഹേതി ധമ്മവാദിനോ സന്ധായ വുത്തം. കിം ഭണഥാതി കിം വചനം ഭണഥ. ഇതി പുച്ഛിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തേസഞ്ചാതി ധമ്മവാദീനഞ്ച. ഇതരേസഞ്ചാതി അധമ്മവാദീനഞ്ച. ഇമേതി അത്തനോ പക്ഖേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ. തേസന്തി അധമ്മവാദീനം. ‘‘കമ്മം കോപേതീ’’തി ‘‘നാനാസംവാസകചതുത്ഥോ ചേ ഭിക്ഖവേ കമ്മം കരേയ്യ, അകമ്മം, ന ച കരണീയ’’ന്തി വചനതോ (മഹാവ. ൩൮൯) കമ്മം കോപേതി. ഇതരേസമ്പീതി ധമ്മവാദീനമ്പി. ധമ്മവാദീനം പക്ഖേ നിസീദിത്വാ അധമ്മവാദീനം ലദ്ധിം ഗണ്ഹന്തോപി ധമ്മവാദീനം നാനാസംവാസകോ ഹോതിയേവ, അയം നയോ വുത്തനയസ്സ അത്ഥതോ സിദ്ധോതി കത്വാ ഇധ ന വുത്തോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. യോതി ഭിക്ഖു, പവിസതി ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. നിസിന്നോ ഹുത്വാതി യോജനാ. ഇമേതി അത്തനോ പക്ഖേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ. ഇതരേതി പരപക്ഖേ ഇതരേ ഭിക്ഖൂ. തേസന്തി ധമ്മവാദീനം. യത്ഥ തത്ഥ വാ പന പക്ഖേതി യസ്മിം കസ്മിംചി വാ ധമ്മവാദീനം പക്ഖേ. ഇമേ ധമ്മവാദിനോതി ഗണ്ഹാതീതി തംതംപക്ഖഗതേ ഭിക്ഖൂ യാഥാവതോ വാ അയാഥാവതോ വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മവാദിനോ’’തി ഗണ്ഹാതി.

൪൫൬. കായേന കതം കമ്മം കായകമ്മം, വചിയാ കതം കമ്മം വചീകമ്മം. തത്ഥ കായകമ്മം ഉപദംസേന്താ ഭിക്ഖൂ പഹരന്താ ഉപദംസേന്തി. വചീകമ്മം ഉപദംസേന്താ ഭിക്ഖൂ ഫരുസം വദന്താ ഉപദംസേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘കായേന പഹരന്താ’’തിആദി. ഉപദംസേന്തീതി പവത്തേന്തി. ‘‘കോധവസേനാ’’തി ഇമിനാ പേമവസേനാതി അത്ഥം നിവത്തേതി. അധമ്മിയാനീതി അധമ്മേന കത്തബ്ബാനി. ‘‘കിച്ചാനീ’’തി ഇമിനാ ഇയപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. അസമ്മോദികാതി ഏത്ഥ യകാരലോപോതി ആഹ ‘‘അസമ്മോദികായാ’’തി. ‘‘കഥായാ’’തി ഇമിനാ അസമ്മോദം ജനേതീതി അസമ്മോദികാതി കത്വാ ണികപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി ഏത്ഥ ഉപചാരോ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരന്താനം ഹത്ഥസ്സ പാപുണനട്ഠാനം, തം മുഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. ആസനന്തരികായാതി ഏത്ഥ ഏകം ആസനം അന്തരം ബ്യവഹിതം ഇമിസ്സാ നിസിന്നകിരിയായാതി ആസനന്തരികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകേകം ആസനം അന്തര’’ന്തി. ‘‘കത്വാ’’തി ഇമിനാ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി.

൪൫൭-൮. അയം അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അധിപ്പായോ കിരാതി യോജനാ. ഏതേതി കോധാഭിഭൂതേ ഭിക്ഖൂ. ഭഗവാ പന കഥേസീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനത്ഥോ അതോ’’തി ഇമിനാ അനത്ഥതോതി പദസ്സ ഓകാരലോപസന്ധിം ദസ്സേതി. തേസം പദാനമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതസ്മാ’’തിആദി. ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ‘‘അനത്ഥദോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുഗതോ’’തിആദീസു വിയ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ അനത്ഥതോതി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അനത്ഥദോതി അനത്ഥം ദദാതീതി അനത്ഥദോ.

൪൬൪. പുഥുസദ്ദോതി ഏത്ഥ പുഥുസദ്ദോ മഹന്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘മഹാ’’തി. അസ്സാതി ഭണ്ഡനകാരകസ്സ ജനസ്സ. സമജനോതി ഏത്ഥ സമസദ്ദോ സദിസപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഏകസദിസോ’’തി, തുല്യാധികരണസമാസോയം. ഭണ്ഡനകാരകോ അയം ജനോതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഭണ്ഡനകാരകേസു ജനേസു. അഞ്ഞമ്പി ഏകം ഇദം കാരണന്തി സമ്ബന്ധോ. ന മഞ്ഞിത്ഥാതി കോചി ഏകോപി ന മഞ്ഞിത്ഥാതി യോജനാ. ഇമിനാ അമഞ്ഞരുന്തി ഏത്ഥ ആവിഭത്തിയാ ‘‘രു’’ന്തി ആദേസോ ദസ്സിതോ.

പരിമുട്ഠാതി പരിമുട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി പരിമുട്ഠാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിമുട്ഠസതിനോ’’തി. അട്ഠക്ഖരഗാഥായം ‘‘പഞ്ചമം ലഘു സബ്ബത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ പഞ്ചമസ്സ രാകാരസ്സ രസ്സോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘രാകാരസ്സ രസ്സാദേസോ കതോ’’തി. കഥം ഭാണിനോതി വാചം ഭാണിനോ. മുഖായാമന്തി ഏത്ഥ ആയാമസദ്ദോ വിത്ഥാരപരിയായോ, വിത്ഥാരോ ച നാമ പസാരണന്തി ആഹ ‘‘പസാരേതു’’ന്തി. സമ്പദാനത്ഥജോതകേന തുംപച്ചയേന സമ്പദാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സേതി. നീതാതി കമ്മവാചകസ്സ കിതസ്സ അപ്പധാനകമ്മം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമം നില്ലജ്ജഭാവ’’ന്തി. ദ്വികമ്മകധാതുഭാവതോ ‘‘അത്തനോ’’തി പധാനകമ്മമ്പി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തന്തി കലഹം. ‘‘ജാന’’ന്തി പദേന ‘‘വിദൂ’’തി പദസ്സ അത്ഥഞ്ച വാക്യഞ്ച ദസ്സേതി. വിദന്തി ജാനന്തീതി വിദൂതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. സാദീനവോതിആദീനവേന ദോസേന സഹ പവത്തോ. അയന്തി കലഹോ.

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ആഘാത’’ന്തി. യേതി ജനാ. ഉപനയ്ഹന്തി ഉപനഹന്തി ബന്ധന്തി. സനന്തനോതി ഏത്ഥ സനന്തനസദ്ദോ പുരാണപരിയായോതി ആഹ ‘‘പോരാണോ’’തി.

‘‘അഞ്ഞേ’’തി ഇമിനാ പരേതി ഏത്ഥ പരസദ്ദസ്സ പച്ഛാഭാഗത്ഥാദയോ നിവാരേതി. മയമേത്ഥ യമാമസേതി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ’’തി. യമുധാതു ഉപയമനത്ഥോ സേകാരോ നിപാതമത്തോതി ആഹ ‘‘ഉപയമാമാ’’തി. ‘‘സതതം സമിതം മച്ചുസന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന ജാനന്തീ’’തി പദസ്സ ആകാരം ദസ്സേതി. തത്ഥാതി മഹാജനകായേ യേ പണ്ഡിതാതി യോജനാ. ഏവം ഹീതി ഏവമേവ. ജാനന്താ തേ പണ്ഡിതാ പടിപജ്ജന്തീതി യോജനാ. മേധന്താ ഹിംസന്താ ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി മേധഗാ കലഹാ. കേചി മേധധാതുതോ ണ്വുപച്ചയം വദന്തി, തേസം മതേന മേധകാതി പഠമക്ഖരേന പാഠോ ഭവേയ്യ.

തേസമ്പീതി ബ്രഹ്മദത്തദീഘാവുകുമാരാനമ്പി. സങ്ഗതീതി സമാഗമോ. വോതി തുമ്ഹാകം. യേസം തുമ്ഹാകം നേവ മാതാപിതൂനം അട്ഠീനി ഛിന്നാനി, ന പാണാ ഹതാ, ന ഗവസ്സധനാനി ഹടാനി. തേസം തുമ്ഹാകം കസ്മാ സങ്ഗതി ന ഹോതീതി യോജനാ.

സബ്ബാനി പരിസ്സയാനീതി ഏത്ഥ സബ്ബാനീതി വുത്തകാരണഞ്ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാകടപരിസ്സയേ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ചാ’’തി. ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി ഇമിനാ അഭിഭുയ്യാതി പദസ്സ ത്വാപച്ചയന്തഭാവം ദസ്സേതി. തേനാതി നിപകേന സഹായേന.

രാജാവാതി ഏത്ഥ രാജാ ഇവാതി പദവിഭാഗം കത്വാ രാജസദ്ദസ്സ ഉപലക്ഖണവസേന മഹാജനക, അരിന്ദമരാജാനോ ച ഇവസദ്ദസ്സ ഓപമ്മത്ഥജോതകഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. രട്ഠവിജിതസദ്ദാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയായാ. വിസേസനവിസേസ്യാനം കാമാചാരതോ ഗമ്യമാനത്താ വുത്തം ‘‘വിജിതം രട്ഠ’’ന്തി. ‘‘മാതങ്ഗോ അരഞ്ഞേ നാഗോ ഇവാ’’തി ഇമിനാ പദവിഭാഗം ദസ്സേതി. തേസം പദാനം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മാതങ്ഗോതി ഹത്ഥീ വുച്ചതീ’’തിആദി. ‘‘ഹത്ഥീ വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ മഹന്തോ അങ്ഗോ സരീരമേതസ്സാതി മാതങ്ഗോതി വചനത്ഥേന ഹത്ഥീ മാതങ്ഗോ നാമാതി ദസ്സേതി. മഹന്തസദ്ദസ്സ മാതാദേസോ. നാഗസദ്ദോ ഉരഗേ ച ഹത്ഥിമ്ഹി ച നാഗരുക്ഖേ ച ഉത്തമേ ച നാമപഞ്ഞത്തിയഞ്ചാതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു വത്തതി, ഇധ ഉത്തമത്ഥേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നാഗോതി മഹന്താധിവചനമേത’’ന്തി. മാതങ്ഗരഞ്ഞേവാതി ഏത്ഥ ഇവസദ്ദസ്സ ഓപമ്മത്ഥജോതകഭാവം ദസ്സേത്വാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. ‘‘യഥാ ച പാലിലേയ്യകോ’’തി ഇമിനാ മാതങ്ഗനാഗസ്സ സരൂപം ഉപലക്ഖണേന ദസ്സേതി.

൨൭൫. പാലിലേയ്യകഗമനകഥാ

൪൬൭. പാലിലേയ്യകന്തി പലിലവനസണ്ഡേ വസന്തഹത്ഥിനാഗം. ‘‘ഹത്ഥീ’’തി ച ‘‘നാഗോ’’തി ച ദ്വിന്നം സദ്ദാനം പരിയായഭാവേന വുത്തത്താ അധികത്ഥോതി ആഹ ‘‘മഹാഹത്ഥീ’’തി. പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തേഹി തേഹി ഹത്ഥിആദീഹി ഛിന്നഗ്ഗാനീതി യോജനാ. ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗന്തി ഭഞ്ജിത്വാ അധോപാതിതം ഓഭഗ്ഗന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഞ്ജിത്വാ ഭഞ്ജിത്വാ പാതിത’’ന്തി. ‘‘ഉച്ചട്ഠാനതോ’’തി ഇമിനാ അവത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അധോത്ഥം നയേന ദസ്സേതി. ഏതസ്സാതി ഹത്ഥിനാഗസ്സ. തേതി ഹത്ഥിആദയോ. തേഹീതി ഹത്ഥിആദീഹി. പിവന്തേഹി തേഹീതി യോജനാ. കദ്ദമോദകാനീതി കദ്ദമേന സംസട്ഠാനി ഉദകാനി.

ഈസാദന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ഈസായ സദിസോ ദന്തോ ഇമസ്സാതി ഈസാദന്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രഥഈസാസദിസദന്തസ്സാ’’തി. ‘‘രഥഈസാ’’തി ഇമിനാ നങ്ഗലഈസം നിവത്തേതി. യദേകോതി യം ഏകോ. യംസദ്ദോ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തി. അസ്സ നാഗസ്സാതി ഹത്ഥിനാഗസ്സ. നാഗേനാതി ബുദ്ധനാഗേന.

യഥാഭിരന്തന്തി ഏത്ഥ കിത്തകം കാലം രമതീതി ആഹ ‘‘തേമാസ’’ന്തി. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന തേമാസവിഹരണേന. പത്ഥടാ അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ജമ്ബുദീപതലേ.

‘‘കോസമ്ബിനിവാസിനോ’’തി ഇമിനാ കോസമ്ബിയം നിവസന്തീതി കോസമ്ബകാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൨൭൬. അട്ഠാരസവത്ഥുകഥാ

൪൭൧. ‘‘ലദ്ധിഗ്ഗഹണ’’ന്തി ഇമിനാ ആദീയതേ ആദായോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൭൫. തം ദിവസമേവാതി തസ്മിം സങ്ഘസാമഗ്ഗികരണദിവസേയേവ.

൪൭൬. ന മൂലാ മൂലം ഗന്ത്വാതി മൂലതോ മൂലം ന ഗന്ത്വാവ. ‘‘അത്ഥതോ അപഗതാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥതോ അപേതാ അത്ഥാപേതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനമത്തം ഉപേതാ’’തി ഇമിനാ ബ്യഞ്ജനമത്തം ഉപേതാ ഉപഗതാ ബ്യഞ്ജനൂപേതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൭൭. അത്ഥേസു ജാതേസൂതി ഏത്ഥ ജാതസദ്ദോ ഉപ്പന്നപരിയായോതി ആഹ ‘‘വിനയഅത്ഥേസു ഉപ്പന്നേസൂ’’തി. തഞ്ച പദം ‘‘സങ്ഘസ്സ കിച്ചേസൂ’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബം. മഹത്ഥികോതി മഹന്തോ ഉപകാരസങ്ഖാതോ അത്ഥോ ഇമസ്സാതി മഹത്ഥികോതി ദസ്സന്തോ ആഹ ‘‘മഹാഉപകാരോ’’തി.

അനാനുവജ്ജോ പഠമേനാതി ഏത്ഥ പഠമസദ്ദോ താവപരിയായോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘താവാ’’തി. സീലതോതി സീലേന. ഉപേക്ഖിതാചാരോതി ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖിതാചാരോ. ‘‘അപേക്ഖിതാചാരോ’’തിപി പാഠോ. ഉപപരിക്ഖിതാചാരോതി ഉപപരിക്ഖിതോ ആചാരോ ഏതസ്സാതി ഉപപരിക്ഖിതാചാരോ.

വിസയ്ഹാതി ഏത്ഥ വിപുബ്ബോ സഹധാതു അഭിഭവനത്ഥോ, ത്വാപച്ചയോ ച ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി. അനപഗതന്തി കാരണതോ അനപേതം. ഭണന്തോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ ഹീ’’തിആദി. സോതി ഭിക്ഖു, ന ഹാപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉസൂയായാ’’തി ഇമിനാ ദോസാഗതിഗമനസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘അഗതിഗമനവസേനാ’’തി ഇമിനാ പാരിസേസനയേന അവസേസഅഗതിഗമനമേവാധിപ്പേതം. സോതി ഭിക്ഖു. ഛമ്ഭതി ചേവാതി ഥമ്ഭതി ചേവ, ഥദ്ധം കരോതി ചേവാതി അത്ഥോ. വേധതി ചാതി കമ്പതി ച. യോ ചാതി ഭിക്ഖു പന. ഈദിസോതി ഉസൂയായ വാ അഗതിഗമനേന വാ ഭണനസങ്ഖാതോ ഏദിസോ ന ഹോതി.

കിഞ്ച ഭിയ്യോതി നിപാതസമുദായോ, തതോ വുത്തതോ അതിരേകം കഥേതബ്ബം കിം പനാതി അത്ഥോ. തസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യോതി ഭിക്ഖു. ഹീതി സച്ചം. കാലാഗതന്തി ഏത്ഥ ഗഹേതബ്ബകാലഞ്ച സത്തമീതപ്പുരിസസമാസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കഥേതബ്ബയുത്തകാലേ ആഗത’’ന്തി. വചോതി പദം ന വചനപധാനം, വചനവന്തപുഗ്ഗലോയേവ പധാനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വദന്തോ’’തി.

ആചേരകമ്ഹി ച സകേതി ഏത്ഥ ആചരിയസ്സ ഏസോ ആചേരകോ, സസ്സ അത്തനോ ഏസോ സകോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ ആചരിയവാദേ’’തി. ഗാഥാഭാവതോ ആചരിയസദ്ദസ്സ ആചേരാദേസോ കാതബ്ബോ. ‘‘വാദേ’’തി ഇമിനാ ഇദമത്ഥേ പവത്തസ്സ ണികപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. അലം പമേതുന്തി ഏത്ഥ അലംസദ്ദോ സമത്ഥത്ഥോ, പമസദ്ദോതുലനത്ഥോതി ആഹ ‘‘തുലയിതും സമത്ഥോ’’തി. കഥേതവേതി ഏത്ഥ തവേസദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥ യേഭുയ്യേന ഭാവവാചകോ, ഇധ പന കമ്മവാചകോതി ആഹ ‘‘കഥേതബ്ബേ’’തി. വിരദ്ധട്ഠാനകുസലോതി വിരദ്ധട്ഠാനേ കുസലോ.

അയം ഗാഥാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി കഥേതബ്ബം. അയം ഹേത്ഥത്ഥോതി അയം ഏവ ഏത്ഥ ഗാഥായം അത്ഥോതി യോജനാ. ‘‘ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇമിനാ വജന്തീതി ഏത്ഥ വജധാതുയാ ഗത്യത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അത്തനോ ആചരിയവാദ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘സകം ആദായ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ആചരിയവാദോ ഹി ആദാതബ്ബതോ ഗഹേതബ്ബതോ ആദായന്തി വുത്തോ. തദനുരൂപന്തി തസ്സ വത്ഥുസ്സ അനുരൂപം. ബ്യാകരമാനോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. അട്ഠഹി ദൂതങ്ഗേഹീതി ‘‘സോതാ ച ഹോതി, സാവേതാ ച, ഉഗ്ഗഹേതാ ച, ധാരേതാ ച, വിഞ്ഞാതാ ച, വിഞ്ഞാപേതാ, ച കുസലോ ച സഹിതാസഹിതസ്സ, നോ ച കലഹകാരകോ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൭; അ. നി. ൮.൧൬) ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി ദൂതസ്സ അങ്ഗേഹി. കസ്സ ദൂതേയ്യകമ്മന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഘസ്സാ’’തി. ദൂതസ്സ ഏതാനി ദൂതേയ്യാനി, താനിയേവ കമ്മാനി ദൂതേയ്യകമ്മാനി, തേസു. ഇദന്തി അത്ഥജാകം, വുത്തം ഹോതീതി യോജനാ. അഥ വാ ഇദന്തി അയമത്ഥോ. വുത്തം ഹോതീതി വുത്തോ ഹോതി. പച്ഛിമനയേ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആനേത്വാ ഹവന്തി പൂജേന്തീതി ആഹവോ ദായകാ, തേസം ആഹൂനം. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബം പൂജേതബ്ബന്തി ആഹുതി, തം ആഹുതിം. സങ്ഘസ്സ കിച്ചേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘തസ്സ തസ്സ കിച്ചസ്സാ’’തി. കരവചോതി ഏത്ഥ ‘‘വചോകരോ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാഭാവതോ പദവിപരിയായവസേന ‘‘കരവചോ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘വചനം കരോന്തോ’’തി. ‘‘വചനകരണേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന തേന മഞ്ഞതീ’’തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി.

ആപജ്ജമാനോ ഭിക്ഖു ആപത്തി ഹോതീതി യോജനാ. തസ്സാ ചാതി ഏത്ഥ സ്മാവചനസ്സ സ്സാദേസോ കാതബ്ബോ. യഥാതി യേനാകാരേന, വിനയകമ്മാകാരേനാതി അത്ഥോ. യേസൂതി യത്തകേസു വത്ഥൂസു. ഉഭയേ ഏതേ വിഭങ്ഗാതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. ആപത്തിവുട്ഠാനപദസ്സാതി പദസദ്ദോ കാരണത്ഥോ, ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആപത്തിവുട്ഠാനകാരണേ’’തി. ‘‘കുസലോ’’തി ഇമിനാ ഛേകോ പണ്ഡിതോ, കുച്ഛിതം പാപം വിദതി ജാനാതീതി കോവിദോതി വചനത്ഥേന കോവിദോ നാമാതി ദസ്സേതി.

ആചരന്തോ ഭിക്ഖു ഗച്ഛതീതി യോജനാ. ‘‘വത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ഓസാരണം തന്തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘യാ’’തി ഇമിനാ ഏതമ്പീതി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദസ്സ അനിയമനിദ്ദേസഭാവം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ.

ഇതി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനായ

യോജനാ സമത്താ.

ജാദിലഞ്ഛിതനാമേന, നേകാനം വാചിതോ മയാ;

മഹാവഗ്ഗഖന്ധകസ്സ, സമത്തോ യോജനാനയോതി.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

പാചിത്യാദിയോജനാ