൬. പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാ

൧൦. ഠാനുപ്പത്തിയാതി കാരണേന ഉപ്പത്തിയാ. നിക്കിലേസോ ജാതി സഭാവോ ഇമസ്സാതി നിക്കിലേസജാതികോ. ‘‘ഞാണ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തേപി അത്ഥതോ അനാവരണഞാണമേവാതി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി. ഇതോതി ‘‘ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി പരിവിതക്കദിവസതോ, ഹേട്ഠാതി സമ്ബന്ധോ. ദേവതാ പന ആളാരസ്സ കാലങ്കരണമേവ ജാനാതി, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തഭാവം. ഭഗവാ പന സബ്ബം ജാനാതി, തേന വുത്തം ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ‘‘പരിഹീനത്താ’’തി ഇമിനാ മഹാജാനിയോതി ഏത്ഥ ഹാധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി. അസ്സാതി ആളാരസ്സ. മഹതീ ജാനിഅസ്സാതി ‘‘മഹാജാനികോ’’തി വത്തബ്ബേ കകാരസ്സ യകാരം കത്വാ ‘‘മഹാജാനിയോ’’തി വുത്തം. അക്ഖണേതി ബ്രഹ്മചരിയവാസായ അനോകാസേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേതി അത്ഥോ. ഹിയ്യോതി അനന്തരാതീതാഹേ. സോപീതി ഉദകോ രാമപുത്തോപി. പിസദ്ദോ ആളാരാപേക്ഖോ. തത്ഥ ആളാരോ കാലാമോ യാവആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഝാനലാഭീ ഹോതി, തസ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ. ഉദകോ രാമപുത്തോ യാവനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഝാനലാഭീ ഹോതി, തസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ബഹുകാരാ’’തി ച ‘‘ബഹൂപകാരാ’’തി ച പാഠസ്സ ദ്വിധാ യുത്തഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബഹുകാരാതി ബഹൂപകാരാ’’തി. പേസിതത്തഭാവം മന്തി യോജനാ. ഇമിനാ പഹിതത്തന്തി ഏത്ഥ അത്തസദ്ദോ കായവാചകോതി ദസ്സേതി.

൧൧. അന്തരാസദ്ദേന യുത്തത്താ ‘‘ഗയം, ബോധി’’ന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഗയായ ച ബോധിമണ്ഡസ്സ ചാ’’തി.

ഗാഥായ ചതൂസു സബ്ബസദ്ദേസു ദുതിയോ സബ്ബസദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ, സേസാ സാവസേസത്ഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മ’’ന്തിആദി. വചനത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോവ. അരഹത്തഫലസ്സാപി തണ്ഹാക്ഖയത്താ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാക്ഖയേ നിബ്ബാനേ’’തി. സയംസദ്ദോ അത്തപരിയായോ, അഭിഞ്ഞായസദ്ദോ തു ത്വാപച്ചയന്തോതി ആഹ ‘‘അത്തനാവ ജാനിത്വാ’’തി. ‘‘സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ ഞാധാതുയാ കമ്മം ദസ്സേതി. ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസനാകാരദസ്സനം.

‘‘ലോകുത്തരധമ്മേ’’തി ഇമിനാ ലോകിയധമ്മേ പന ആചരിയോ (മി. പ. ൪.൫.൧൧) അത്ഥീതി ദസ്സേതി. പടിപുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ പടിഭാഗത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിഭാഗപുഗ്ഗലോ’’തി. സദിസപുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. സീതിഭൂതോതി സീതി ഹുത്വാ ഭൂതോ, സീതിഭാവം വാ പത്തോ.

കാസീനന്തി ബഹുവചനവസേന വുത്തത്താ ജനപദാനം നാമം. ജനപദസമൂഹസ്സ രട്ഠനാമത്താ വുത്തം ‘‘കാസിരട്ഠേ’’തി. ‘‘നഗര’’ന്തി ഇമിനാ പുരസദ്ദോ നഗരപരിയായോതി ദസ്സേതി. പടിലാഭായാതി പടിലാഭാപനത്ഥായ. ‘‘ഭേരി’’ന്തി ഇമിനാ ദുന്ദുഭിസദ്ദോ ഭേരിവാചകോതി ദസ്സേതി. ഭേരി ഹി ‘‘ദുംദു’’ന്തിസദ്ദേന ഉഭി പൂരണമേത്ഥാതി ദുന്ദുഭീതി വുച്ചതി. ദകാരരകാരാനം സംയോഗം കത്വാ ദുന്ദ്രുഭീതിപി പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ. ‘‘പഹരിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ പഹാരസദ്ദേന ആഹഞ്ഞിന്തി ഏത്ഥ ആപുബ്ബഹനധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി, സ്സാമിസദ്ദേന അജ്ജതനിഇംവിഭത്തിയാ അനാഗതകാലേ പവത്തഭാവം, ഇതിസദ്ദേന ഗമനാകാരവാചകസ്സ ഇതിസദ്ദസ്സ ലോപഭാവം ദസ്സേതി.

അനന്തജിനോതി അനന്തസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പദട്ഠാനഭൂതേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സബ്ബകിലേസാരീനം ജിതവാ, ഏതേന ഫലൂപചാരേന അനന്തജിനഭാവം ദസ്സേതി. ഹുവേയ്യ പാവുസോതി ഏത്ഥ ‘‘ഹുവേയ്യ അപി ആവുസോ’’തി പദവിഭാഗം കത്വാ ഹുധാതു സത്തത്ഥവാചകോ, അപിസദ്ദോ ഏവംനാമവാചകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ആവുസോ ‘‘ഏവം നാമ ഭവേയ്യാ’’തി. വകാരസ്സ പകാരം കത്വാ ‘‘ഹുപേയ്യാ’’തി പാഠോപി യുജ്ജതിയേവ.

൧൨. ‘‘അത്ഥായ പടിപന്നോ’’തി ഇമിനാ ബാഹുല്ലസ്സ അത്ഥായ പടിപന്നോ ബാഹുല്ലികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. പധാനതോതി ദുക്കരചരിയായ പദഹനതോ. ‘‘ഭട്ഠോ’’തി ഇമിനാ വിബ്ഭന്തോതി ഏത്ഥ വിപുബ്ബഭമുധാതുയാ അനവട്ഠാനത്ഥോ നാമ അത്ഥതോ ഭട്ഠോതി ദസ്സേതി. സോതന്തി ഏത്ഥ സോതസദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാദിവാചകത്താ ‘‘സോതിന്ദ്രിയ’’ന്തി വുത്തം. ഇരിയായാതി ഏത്ഥ ഇരിയനം ചരണം ഇരിയാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്കരചരിയായാ’’തി. അഭിജാനാഥ നോതി ഏത്ഥ നോസദ്ദോ നുസദ്ദത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിജാനാഥ നൂ’’തി. വാക്യന്തി വാചകം. സഞ്ഞാപേതുന്തിപദസ്സ സഞ്ഞാപനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഹം ബുദ്ധോ’’തി.

൧൩. ഇതോതി ‘‘ചക്ഖുകരണീ’’തിആദിതോ. പദത്ഥതോതി പദതോ ച അത്ഥതോ ച, പദാനം അത്ഥതോ വാ. ഇതോതി യഥാവുത്തതോ. ഹീതി സച്ചം. സുത്തന്തകഥന്തി സുത്തന്തവസേന വുത്തവചനം.

൧൮. ദേവതാകോടീഹീതി ബ്രഹ്മസങ്ഖാതാഹി ദേവതാകോടീഹി. പതിട്ഠിതസ്സ തസ്സ ആയസ്മതോതി സമ്ബന്ധോ. സാവ ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദാതി യോജനാ.

൧൯. ദുതിയദിവസേ ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദുതിയദിവസേ’’തിആദി പാടിപദദിവസം ഉപനിധായ വുത്തം. പക്ഖസ്സാതി ആസള്ഹീമാസകാളപക്ഖസ്സ. സബ്ബേവ തേ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ. അനത്തസുത്തേനാതി അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തേന (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯).

പഞ്ചമിയാ പക്ഖസ്സാതി പക്ഖസ്സ പഞ്ചമിയാ. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. ‘‘മനുസ്സഅരഹന്തോതി ഇമിനാ ദേവഅരഹന്തോ ബഹൂതി ദസ്സേതി.