൫. ബ്രഹ്മയാചനകഥാ

൭. ഭഗവാ ഉപസങ്കമീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിന്തി അജപാലനിഗ്രോധേ. ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി ആചരിതോ സമ്മാചരിതോ, ന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ആചിണ്ണോ, അഥ ഖോ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ, അതിആചിണ്ണോ നിച്ചാചിണ്ണോതി അത്ഥോ. സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ജാനന്തി ഹീ’’തിആദി. ധമ്മദേസനന്തി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം, ധമ്മദേസനത്ഥായ വാ ഭഗവന്തം, ഭഗവന്തം വാ ധമ്മദേസനം. തതോതി യാചനകാരണാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ലോകസന്നിവാസോ ബ്രഹ്മഗരുകോ യസ്മാ, ഇതി തസ്മാ ഉപ്പാദേസ്സന്തീതി യോജനാ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

തത്ഥാതി പരിവിതക്കനാകാരപാഠേ. ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേസു അല്ലീയ’’ന്തീതി ഇമിനാ അല്ലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന ലഗ്ഗന്തി ഏത്ഥാതി ആലയാ പഞ്ച കാമഗുണാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അല്ലീയന്തീതി ലഗ്ഗന്തി. ‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ അല്ലീയന്തീ’’തിപി പാഠോ, ഏവം സതി അല്ലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന സേവിയന്തീതി ആലയാ പഞ്ച കാമഗുണാതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. അല്ലീയന്തീതി സേവന്തി. തേതി പഞ്ച കാമഗുണാ. ‘‘യദിദ’’ന്തിപദസ്സ യം ഇദന്തി പദവിഭാഗം കത്വാ ‘‘യ’’ന്തി ച ‘‘ഇദ’’ന്തി ച സബ്ബനാമപദന്തി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘യദിദന്തി നിപാതോ’’തി. ഇമിനാ തീസു ലിങ്ഗേസു ദ്വീസു ച വചനേസു വിനാസം, വികാരം വാ വിസദിസം വാ നഅയനത്താ നഗമനത്താ അബ്യയം നാമാതി ദസ്സേതി, അത്ഥോ പന സബ്ബനാമത്ഥോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാതി ‘‘യദിദ’’ന്തിനിപാതസ്സ, അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. ഠാനന്തി ‘‘ഠാനം’’ഇതിപദം. പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’ഇതിപദം. അത്ഥോപി യുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമേസന്തി സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയുപ്പന്നാനം. പച്ചയാതി അവിജ്ജാദികാരണാ. ‘‘ഇദപ്പച്ചയാ ഏവാ’’തി ഇമിനാ ഇദപ്പച്ചയതാതി ഏത്ഥ താപച്ചയസ്സ സ്വത്ഥം ദീപേതി ‘‘ദേവതാ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏവമിച്ചാദിപാഠവണ്ണനാ) വിയ.

സോ മമസ്സ കിലമഥോതി ഏത്ഥ തംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമാ’’തി, ഇമിനാ ‘‘ദേസേയ്യം, ന ആജാനേയ്യു’’ന്തി ദ്വിന്നമേവ കിരിയാപദാനം തസദ്ദസ്സ വിസയഭാവം ദസ്സേതി, ന ഏകസ്സ കിരിയാപദസ്സ. സോതി ദേസനാസങ്ഖാതോ കായവചീപയോഗോ, ഇമിനാ വാക്യവിസയേ തസദ്ദോ ഉത്തരപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗണ്ഹാതീതി ദസ്സേതി, സമാസമജ്ഝേ പന തസദ്ദോ പുബ്ബപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. പഠമബോധിസുത്തവണ്ണനാ) ച ‘‘അഭിധമ്മോ ച സോ പിടകഞ്ചാ’’തി ച (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ആദി. കിലമഥോതി കായകിലമനഹേതു. കിലമതി അനേനാതി കിലമഥോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. സാതി കായവചീപയോഗസങ്ഖാതാ ദേസനാ. വിഹേസാതി കായവിഹിംസാഹേതു. വിഹിംസതി ഇമായാതി വിഹേസാ. ചിത്തേന പന ബുദ്ധാനം കിലമഥോ വാ വിഹേസാ വാ നത്ഥി അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ. ‘‘പടിഭംസൂ’’തി ഏത്ഥ പടീതി കമ്മപ്പവചനീയയോഗത്താ ‘‘ഭഗവന്ത’’ന്തി ഏത്ഥ സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ’’തി. ‘‘അനു അച്ഛരിയാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന അച്ഛരിയാ’’തി പദവിഭാഗം നിവത്തേതി, പുനപ്പുനം അച്ഛരിയാതി അത്ഥോ. പടിഭംസൂതി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ പടിഭാനത്ഥോ, ഭാധാതു ഖായനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരാ അഹേസു’’ന്തി. ‘‘ഗോചരാ അഹേസു’’ന്തി ഇമിനാ ഖായനം നാമ അത്ഥതോ ഗോചരഭാവേന ഭവനന്തി ദസ്സേതി.

മേതി മമ, മയാ വാ, അധിഗതം ധമ്മം പകാസിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. അരിയമഗ്ഗസോതസ്സ പടി പടിസോതന്തി വുത്തേ നിബ്ബാനമേവാതി ആഹ ‘‘പടിസോതം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി. നിബ്ബാനഗാമിന്തി അരിയമഗ്ഗം. അരിയമഗ്ഗോ ഹി യസ്മാ നിബ്ബാനം ഗമയതി, തസ്മാ നിബ്ബാനഗാമീതി വുച്ചതി. തമോഖന്ധേനാതി ഏത്ഥ തമസദ്ദോ അവിജ്ജാപരിയായോ, ഖന്ധസദ്ദോ രാസത്ഥോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാരാസിനാ’’തി. ‘‘അജ്ഝോത്ഥടാ’’തി ഇമിനാ ആവുടാതി ഏത്ഥ വുധാതു ആവരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. അപ്പോസ്സുക്കതായാതി ഏത്ഥ അപത്യൂപസഗ്ഗോ അഭാവത്ഥോ, താപച്ചയോ ഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിരുസ്സുക്കഭാവേനാ’’തി.

൮. ലോകേതി സത്തലോകേ. മഹാബ്രഹ്മേതി മഹാബ്രഹ്മാനോ. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏത്ഥ അപ്പം രജം അക്ഖിമ്ഹി ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അപ്പരജക്ഖാ ജാതി സഭാവോ ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖജാതികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തിആദി. ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തി ഇമിനാ മംസമയേതി അത്ഥം നിവത്തേതി. ഏതേസന്തി സത്താനം. ധമ്മസ്സാതി തുപച്ചയയോഗേ ഛട്ഠീകമ്മം. ആപുബ്ബോ ഞാധാതു പടിവിജ്ഝനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝിതാരോ’’തി.

സംവിജ്ജതി മലം ഏതേസന്തി സമലാ, പൂരണകസ്സപാദികാ ഛ സത്ഥാരോ, തേഹി. ‘‘രാഗാദീഹീ’’തി ഇമിനാ മലസരൂപം ദസ്സേതി. അവാപുരേതന്തി ഏത്ഥ അവപുബ്ബോ ച ആപുബ്ബോ ച പുരധാതു വിവരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘വിവര ഏത’’ന്തി. വകാരസ്സ പകാരം കത്വാ ‘‘അപാപുരേത’’ന്തിപി പാഠോ. അമതസദ്ദസ്സ സലിലാദയോ നിവത്തേതും വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനസ്സാ’’തി. ഇമേ സത്താ സുണന്തൂതി സമ്ബന്ധോ. വിമലേനാതി ഏത്ഥ വിസദ്ദോ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭാവതോ’’തി. ഇമിനാ നത്ഥി മലം ഏതസ്സാതി വിമലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞപദത്ഥസരൂപം ദസ്സേതി. അനുക്കമേന മഗ്ഗേന ബുജ്ഝിതബ്ബന്തി അനുബുദ്ധന്തി വുത്തേ ചതുസച്ചധമ്മോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മ’’ന്തി.

‘‘സേലമയേ’’തി ഇമിനാ സിലായ നിബ്ബത്തോ സേലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാ’’തി ഇമിനാ സമന്തചക്ഖുസരൂപം ദസ്സേതി. ഭഗവാ ത്വമ്പീതി യോജനാ. ധമ്മസദ്ദോ പഞ്ഞാപരിയായോതി ആഹ ‘‘ധമ്മമയം പഞ്ഞാമയ’’ന്തി. അപേതോ സോകോ ഇമസ്സാതി അപേതസോകോ, ഭഗവാ. സോകം അവതരതീതി സോകാവതിണ്ണാ, ജനതാ. സോകാവതിണ്ണഞ്ച ജാതിജരാഭിഭൂതഞ്ചാതി ചസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഇമിനാ ചസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേതി.

‘‘ഭഗവാ’’തിപദം ‘‘വീരോ’’തിആദീസു യോജേതബ്ബം. ‘‘വീരിയവന്തതായാ’’തി ഇമിനാ വീരം യസ്സത്ഥീതി വീരോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സദ്ദസത്ഥേസു ആലപനപദേസു വിഗ്ഗഹോ ന കാതബ്ബോതി ഇദം ആലപനാവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, ഇധ പന തേസമത്ഥദസ്സനത്ഥായ വിഗ്ഗഹോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ദേവപുത്ത…പേ… വിജിതത്താ’’തി ഇമിനാ വിജിതോ മാരേഹി സംഗാമോ അനേനാതി വിജിതസങ്ഗാമോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ഖന്ധമാരോ മച്ചുമാരേന സങ്ഗഹിതോ ദ്വിന്നം മാരാനം ഏകതോ വിജിതത്താ. ‘‘സത്തവാഹോ’’തി പഠമക്ഖരേന ച ‘‘സത്ഥവാഹോ’’തി ദുതിയക്ഖരേന ച യുത്തോ. തത്ഥ സത്ഥവാഹോ വിയാതി ‘‘സത്ഥവാഹോ’’തി ഉപചാരേന വുത്തേ ദുതിയക്ഖരേന യുത്തോ, സത്തേ വഹഹീതി സത്തവാഹോതി മുഖ്യതോ വുത്തേ പഠമക്ഖരേന യുത്തോ. ഇധ പന പഠമക്ഖരേന യുത്തോതി ആഹ ‘‘സത്തേ വഹതീതി സത്തവാഹോ’’തി. നത്ഥി ഇണം ഇമസ്സാതി അണണോ ഭഗവാ.

൯. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഏത്ഥ ചക്ഖു ദുവിധം മംസചക്ഖുഞാണചക്ഖുവസേന. തത്ഥാപി മംസചക്ഖു ദുവിധം പസാദചക്ഖുസസമ്ഭാരചക്ഖുവസേന. തത്ഥ പസാദരൂപം പസാദചക്ഖു നാമ, ഭമുകട്ഠിപരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോ സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. ഞാണചക്ഖു പന പഞ്ചവിധം (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩) ദിബ്ബധമ്മപഞ്ഞാബുദ്ധസമന്തചക്ഖുവസേന. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുഅഭിഞ്ഞാഞാണം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയം ധമ്മചക്ഖു നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പഞ്ഞാചക്ഖു നാമ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച ആസയാനുസയഞാണഞ്ച ബുദ്ധചക്ഖു നാമ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമന്തചക്ഖു നാമ. ഇധ പന ‘‘ബുദ്ധചക്ഖുനാ’’തി വുത്തത്താ യഥാവുത്തദ്വേഞാണാനിയേവാതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയ…പേ… ഞാണേന ചാ’’തി. ഹീതി സച്ചം. യേസന്തി സത്താനം. സദ്ധാദീനീതി ആദിസദ്ദേന വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തിക്ഖാനീതി തിഖിണാനി. മുദൂനീതി സുഖുമതരാനി. ആകാരാതി കാരണാ. ഇമാനി തീണി ദുകാനി ബാഹിരത്ഥസമാസവസേന വുത്താനി. സുഖേന വിഞ്ഞാപേതബ്ബാതി സുവിഞ്ഞാപയാ, തഥാ ദുവിഞ്ഞാപയാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ കഥിതകാരണ’’ന്തിആദി. പരലോകോ ച വജ്ജഞ്ച പരലോകവജ്ജാനി, താനി ഭയതോ പസ്സന്തീതി പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ’’തിആദി. ഇമാനി ദ്വേ ദുകാനി കിതവസേന വുത്താനി, ഇധ പച്ഛിമദുകേ ‘‘ന അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ’’തി ദുതിയപദം ന വുത്തം, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയം (പടി. മ. ൧.൧൧൧) പന യുഗളവസേന വുത്തം. ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീതി വചനത്ഥേന ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ പോക്ഖരണീ വാ വനം വാ ‘‘ഉപ്പലിനീ’’തി വുച്ചതി, ഇധ പന ‘‘വന’’ന്തി ആഹ ‘‘ഉപ്പലവനേ’’തി. നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. പോസയന്തീതി വഡ്ഢന്തി, ഇമിനാ അന്തോനിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പോസയന്തീതി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉദകേന സമ’’ന്തി ഇമിനാ ഉദകേന സമം സമോദകം, സമോദകം ഹുത്വാ ഠിതാനീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അതിക്കമിത്വാ’’തി ഇമിനാ അച്ചുഗ്ഗമ്മാതിപദസ്സ അതിഉഗ്ഗന്ത്വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി.

പടിച്ഛന്നേന ആരോപിതാതി പാരുതാ, ന പാരുതാ അപാരുതാ. അപാരുതാ നാമ അത്ഥതോ വിവരണാതി ആഹ ‘‘വിവടാ’’തി സോതി അരിയമഗ്ഗോ. ഹീതി സച്ചം. പച്ഛിമപദദ്വയേതി ഗാഥായ ഉത്തമപദദ്വയേ. അയമേവത്ഥോതി അയം വക്ഖമാനോ ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ന ഭാസിന്തി ഏത്ഥ ഉത്തമപുരിസത്താ ‘‘അഹ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ദേവമനുജേസു’’തി വത്തബ്ബേ ഏകസേസവസേന ‘‘മനുജേസൂ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദേവമനുസ്സേസൂ’’തി.