൨൫. അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബവത്ഥുകഥാ

൮൬. യോ പനാതി യോ പന അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ. അഞ്ഞോപീതി പസൂരതോ അപരോപി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. തസ്മിന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബേ. തത്ഥാതി ‘‘യോ സോ ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞോപീ’’തിആദിവചനേ. അയന്തി പരിവാസോ. നഗ്ഗപരിബ്ബാജകസ്സേവാതി വത്വാ തസ്സ ഭേദം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ആജീവകസ്സ വാ അചേലകസ്സ വാ’’തി. തത്ഥ ആജീവകോ ഉപരി ഏകമേവ വത്ഥം ഉപകച്ഛകേ പവേസേത്വാ പരിദഹതി, ഹേട്ഠാ നഗ്ഗോ. അചേലകോ പന സബ്ബേന സബ്ബം നഗ്ഗോയേവ. സോപീതി =൦൩ നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോപി. വാലകമ്ബലാദീനന്തി വാലേന കതം കമ്ബലം, ആദിസദ്ദേന കേസകമ്ബലാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അസ്സാതി പരിബ്ബാജകസ്സ. അഞ്ഞസ്സാതി നഗ്ഗപരിബ്ബാജകതോ അപരസ്സ. പണ്ഡരങ്ഗാദികസ്സാതി പണ്ഡരം സേതവത്ഥം അങ്ഗേ സരീരേ ഏതസ്സത്ഥീതി പണ്ഡരങ്ഗോ, ആദിസദ്ദേന നീലങ്ഗാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഏവന്തി ഇമിനാ കേസമസ്സുഓരോപനാദിനാ. പബ്ബാജേന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബേ, നിസിന്നേയേവാതി യോജനാ. അനാദരേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ. നയിമേതി ന ഇമേ, ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബം.

൮൭. ‘‘ഏവം ഖോ…പേ… അനാരാധകോ’’തി അയം കഥാ മാതികാതി യോജനാ. അസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ. തസ്സേവാതി തസ്സായേവ മാതികായ. തത്ഥാതി വിഭങ്ഗേ. അതികാലേനാതി ഏത്ഥ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വത്തകരണവേലായേവ അതികാലോ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വത്തകരണവേലായമേവാ’’തി. ഇമിനാ ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനന്തിപി ദസ്സേതി. തത്ഥേവാതി കുലഘരേസുയേവ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന, ‘‘കരോന്തോ’’തി ഇമിനാ പാഠസേസം ദസ്സേതി. ഏവമ്പി കരോന്തോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘സമ്പാദകോ’’തി ഇമിനാ അനാരാധകോതി ഏത്ഥ ആരാധസദ്ദസ്സ സാധനത്ഥം ദസ്സേതി, തോസനത്ഥാദയോ നിവത്തേതി.

അജ്ഝാചാരത്ഥികാ വിസന്തി പവിസന്തി ഏത്ഥാതി വേസിയാ, സോഭണരൂപസങ്ഖാതം വേസം ധാരേതീതി വാ വേസിയാ. തേന വുത്തം ‘‘സുലഭജ്ഝാചാരാ’’തിആദി. ആമിസോയേവ കിഞ്ജക്ഖോ അപ്പമത്തകട്ഠേനാതി ആമിസകിഞ്ജക്ഖോ, വിസേസനപരപദോ. അഥ വാ ആമിസോ ച തതോ അഞ്ഞോ കിഞ്ജക്ഖോ ച ആമിസകിഞ്ജക്ഖം, തസ്സ സമ്പദാനം ആമിസകിഞ്ജക്ഖസമ്പദാനം. കിഞ്ജക്ഖസദ്ദോ കേസരസ്സേവ മുഖ്യതോ വാചകോ, അപ്പമത്തകസ്സ പന രൂള്ഹീവസേന. വിധവാതി ഏത്ഥ ധവസദ്ദോ പതിനോയേവ വാചകോ, ന രുക്ഖവിസേസസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മതപതികാ വാ’’തിആദി. ഇമേഹി പദേഹി മതവസേന വാ പവുത്ഥവസേന വാ വിഗതോ ധവോ ഏതാസം, ധവേന വാ വിഗതാതി വിധവാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. താതി വിധവാ. യോബ്ബനപത്തത്താ വാ യോബ്ബനാതീതത്താ വാ ഥുല്ലാ മഹന്താ കുമാരികാതി ഥുല്ലകുമാരികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോബ്ബനപത്താ’’തിആദി. പണ്ഡകാതി ഏത്ഥ ആസിത്തപണ്ഡകാദീസു പഞ്ചസു പണ്ഡകേസു നപുംസകപണ്ഡകോവാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘നപുംസകാ’’തി. സമാനപബ്ബജ്ജാതി ഭിക്ഖൂഹി സമാനപബ്ബജ്ജാ. തതോതി വിസ്സാസതോ.

തത്ഥാതി വേസിയാദീസു. താസന്തി വേസിയാനം. സോതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു =൦൪ വിധവാദീസു. ഗന്തബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. തഥാതി യഥാ ഗന്തബ്ബത്തം വുത്തം, തഥാ.

ഉച്ചാവചാനീതി ഏത്ഥ ഉദ്ധം ചയതി വഡ്ഢതീതി ഉച്ചം, ചയതോ അവഗതോ വിയോഗോതി അവചം. ഉച്ചഞ്ച അവചഞ്ച ഉച്ചാവചാനീതി വചനത്ഥേന മഹന്തഖുദ്ദകത്ഥോതി ആഹ ‘‘മഹന്തഖുദ്ദകാനീ’’തി. ‘‘കമ്മാനീ’’തി ഇമിനാ ‘‘കരണീയാനീ’’തിപദസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. തംദസ്സനേന ച കത്തബ്ബാനീതി കരണീയാനീതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. തത്ഥാതി മഹന്തഖുദ്ദകേസു കമ്മേസു. തത്ഥ ന ദക്ഖോതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തേസു തേസു നവകമ്മേസൂ’’തി. ‘‘ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നോ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി അലസോ കോസജ്ജം ഏതസ്സാതി അനലസോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തത്രാതി ഏത്ഥ ത്രപച്ചയോ സത്തമ്യത്ഥേ വിച്ഛാജോതകോതി ആഹ ‘‘തേസു തേസൂ’’തി. ‘‘ഠാനുപ്പത്തികായ വീമംസായാ’’തി വുത്തവചനസ്സത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദമേവ’’ന്തിആദി. ‘‘തസ്മിംയേവ ഖണേ ഉപ്പന്നപഞ്ഞായാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഠാനുപ്പത്തികായാ’’തി ഏത്ഥ ഠാനസദ്ദോ തങ്ഖണത്ഥോതി ദസ്സേതി. അലം കാതുന്തി ഏത്ഥ അലംസദ്ദോ ഭൂസനവാരണപരിയത്തസങ്ഖാതേസു തീസു അത്ഥേസു പരിയത്തത്ഥോതി ആഹ ‘‘കാതും സമത്ഥോ’’തി.

തിബ്ബച്ഛന്ദോതി തിഖിണഛന്ദോ. ‘‘ബലവച്ഛന്ദോ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. ലോകിയസമാധിഭാവനായാതി ലോകിയായ അട്ഠസമാപത്തിസങ്ഖാതായ സമാധിഭാവനായ.

ഇധാഗതോതി ഇമസ്മിം സാസനേ ആഗതോ. തിത്ഥായതനസാമികസ്സാതി തരന്തി ഉപ്ലവന്തി സത്താ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തമേവ ആയതനം ദിട്ഠിഗതികാനന്തി തിത്ഥായതനം. അഥ വാ തിത്ഥമേതേസമത്ഥീതി തിത്ഥിനോ, തേസമായതനം തിത്ഥായതനം, തസ്സ സാമികോ തിത്ഥായതനസാമികോ, തസ്സ. തസ്സ ദിട്ഠിയാതി ഏത്ഥ ദിട്ഠിസദ്ദോ ലദ്ധിപരിയായോതി ആഹ ‘‘തസ്സ സന്തകായ ലദ്ധിയാ’’തി. കസ്മാ സാ ലദ്ധി ‘‘ഖന്തീ’’തി ച ‘‘രുചീ’’തി ച ‘‘ആദായോ’’തി ച വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. സായേവ ലദ്ധി ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച ഗഹിതാ ചാതി യോജനാ. തസ്സ തിത്ഥകരസ്സാതി കത്വത്ഥേ സാമിവചനം. തസ്സാതി തിത്ഥായതനസാമികസ്സ. ഭഞ്ഞമാനായാതി ഭണിയമാനായ. അനഭിരദ്ധോതി ഏത്ഥ അനഭിരാധിതോ അപരിതോസിതചിത്തോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, നോ പഗ്ഗഹിതചിത്തോ’’തി. യദിദന്തി യം ഇദം ‘‘അനത്തമനത്ത’’ന്തി വാ ‘‘അത്തമനത്ത’’ന്തി വാ സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ‘‘ഇദ’’ന്തിപദസ്സ അനിയമം ദസ്സേതി. ഇമേതി ഭിക്ഖൂ. യഞ്ച അനത്തമനത്തന്തി യോജനാ. തസ്സേവാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ ഏവ അനത്തമനത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദന്തി ദ്വേ അത്തമനത്താനി, ദ്വേ അനത്തമനത്താനീതി ചതുബ്ബിധം ഇദം ധമ്മജാതം. സങ്ഘാടനീയന്തി സങ്ഘടിതബ്ബം, സന്നിചയം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘അനാരാധകേ’’തിആദിനാ അനാരാധനീയസ്മിന്തി =൦൫ ഏത്ഥ ന ആരാധേതി വത്തം അനേന കമ്മേനാതി അനാരാധനീയന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഇദന്തി ചതുബ്ബിധം. ലിങ്ഗന്തി കാരണം. ലക്ഖണന്തി ചിഹനം. ഇതോതി അട്ഠങ്ഗതോ നീഹടേനാതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തവിപല്ലാസേനാതി കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തവിപരീതേന.

സുക്കപക്ഖേ അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നാതികാലേന ഗാമപവേസനം നാതിദിവാ പടിക്കമന’’ന്തിആദി. കണ്ഹപക്ഖേപി ഇമിനാ നയേന അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേതബ്ബാനി. ‘‘പരിതോസകോ’’തി ഇമിനാ ആരാധകസദ്ദസ്സ തോസനത്ഥം ദസ്സേതി. ഹേട്ഠാ പന ‘‘സമ്പാദകോ’’തി വുത്തത്താ സാധനത്ഥം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഉപസമ്പദമാളകേപീതി ഉപസമ്പാദട്ഠാനേ ഏകകൂടയുത്തേ അനേകകോണേ പതിസ്സയവിസേസേപി. സോ ഹി ഏകകൂടം കത്വാ അനേകേഹി കോണേഹി മലീയതി വിഭൂസീയതീതി മാളോതി വുച്ചതി. ‘‘ചത്താരോ മാസേ പരിവസിതബ്ബ’’ന്തിവചനം അസദിസൂപമായ പാകടം കരോന്തോ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഹീതി സച്ചം. അസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ. പരിവസന്തോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരാതി ചതുമാസസ്സ അബ്ഭന്തരേ. കുപ്പനസഭാവോതി നസ്സനസഭാവോ. പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാതി. നാമരൂപം വവത്ഥപേതീതി ‘‘ഇദം നാമം, ഇദം രൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. ലക്ഖണന്തി നമനരുപ്പനലക്ഖണം, അനിച്ചാദിലക്ഖണം വാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാപഹാനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമൂഹതാനി…പേ… സല്ല’’ന്തി. അബ്ബുള്ഹന്തി ആവഹിയിത്ഥാതി അബ്ബുള്ഹം, ഉദ്ധം വഹിയിത്ഥാതി അത്ഥോ. ആത്യൂപസഗ്ഗോ ഹി ഉദ്ധങ്ഗമത്ഥോ. തംദിവസമേവാതി തസ്മിം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ പടിലഭനദിവസേയേവ. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. തദഹേവാതി തസ്മിം സോതാപന്നഭവനഅഹനി ഏവ.

തസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ. പാളിയം പത്തസ്സ അനാഗതത്താ വുത്തം ‘‘പത്തമ്പി തഥേവാ’’തി. യഥാ ഉപജ്ഝായമൂലകം ചീവരം പരിയേസിതബ്ബം, പത്തമ്പി തഥേവാതി അത്ഥോ. ഇദന്തി പത്തചീവരം. ഇമസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ. അഞ്ഞേതി ഉപജ്ഝായതോ അപരേ. തേഹിപീതി അഞ്ഞേഹിപി. വിലോമാതി പടിലോമാ. ആയത്തന്തി അധീനം. ആയത്തജീവികത്താതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബസ്സ ഉപജ്ഝായേന ആയത്തജീവികത്താ. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ. വചനകരോതി വചനം കരോ. വാക്യേപി സമാസേപി വചനസദ്ദസ്സ ‘‘തസ്സാ’’തി പദമേവ അപേക്ഖത്താ ‘‘വചനകരോ’’തി സമാസോ ഹോതി. ഏസേവ നയോ ‘‘ഉപജ്ഝായേന ആയത്തജീവകത്താ’’തി ഏത്ഥാപി. തേനാതി വചനകരഹേതുനാ.

അഗ്ഗിപരിചരണകാതി =൦൬ അഗ്ഗിപൂജകാ. ഇമിനാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തീതി അഗ്ഗികാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. താപസാതി ജടാധരാ. തേ ഹി യസ്മാ ജടാ ച തപോ ച ഏതേസമത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ജടിലാ’’തി ച ‘‘താപസാ’’തി ച വുച്ചന്തി. ഏതേതി ജടിലകാ. ‘‘കിരിയം ന പടിബാഹന്തീ’’തി വുത്തവചനസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥി കമ്മം, അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി. ഏതദേവ പബ്ബജ്ജന്തി ഏതം ഏവ താപസപബ്ബജ്ജം. ഏതേസന്തി ജടിലാനം. സാസനേതി ബുദ്ധസ്സ സാസനേ. തേസന്തി ഞാതീനം, ഇമം പരിഹാരന്തി സമ്ബന്ധോ. തേതി ഞാതയോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഞാതിസേട്ഠസ്സാതി ഞാതിയേവ സേട്ഠോ, ഞാതീനം വാതി ഞാതിസേട്ഠോ, തസ്സ, ബുദ്ധസ്സാതി സമ്ബന്ധോ.