൨. അജപാലകഥാ

൪. ന ഭഗവാതി ഏത്ഥ നകാരോ ‘‘ഉപസങ്കമീ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ, ന ഉപസങ്ഖമീതി ഹി അത്ഥോ. തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാതി തതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമാധിതോ. അനന്തരമേവ അനുപസങ്കമനം ഉപമായ ആവികരോന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി. ഇച്ചേവം വുത്തം ന ഹോതീതി യോജനാ. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം. ഏത്ഥാതി ‘‘ഭുത്വാ സയതീ’’തി വാക്യേ. ഏവന്തി ഉപമേയ്യജോതകോ. ഇധാപീതി ഇമിസ്സം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദിപാളിയമ്പി. ഇദന്തി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദിപാഠേ.

അപരാനിപീതി പല്ലങ്കസത്താഹതോ അഞ്ഞാനിപി. തത്രാതി ‘‘അപരാനിപീ’’തിആദിവചനേ. ഭഗവതി നിസിന്നേ സതീതി യോജനാ. കിരസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. കിം നു ഖോതി പരിവിതക്കനത്ഥേ നിപാതോ. ഏകച്ചാനന്തി അപ്പേസക്ഖാനം ഏകച്ചാനം. താസന്തി ദേവതാനം. ബലാധിഗമട്ഠാനന്തി ബലേന തേജസാ അധിഗമട്ഠാനം. അനിമിസേഹീതി ഉമ്മിസേഹി. സത്താഹന്തി കമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, അച്ചന്തസംയോഗേ വാ. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘കാല’’ന്തി കമ്മം വേദിതബ്ബം. തം ഠാനന്തി അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകിയമാനട്ഠാനം. അഥാതി അനിമിസസത്താഹസ്സ അനന്തരേ. രതനചങ്കമേതി രതനമയേ ചങ്കമേ. തം ഠാനന്തി ചങ്കമട്ഠാനം. തതോതി ചങ്കമസത്താഹതോ. രതനഘരന്തി രതനമയം ഗേഹം. തത്ഥാതി രതനഘരേ അഭിധമ്മപിടകം വിചിനന്തോതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി രതനഘരേ, അഭിധമ്മപിടകേ വാ, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തം ഠാനന്തി അഭിധമ്മപിടകവിചിനനട്ഠാനം.

ഏവന്തിആദി പുബ്ബവചനസ്സ നിഗമവസേന പച്ഛിമവചനസ്സ അനുസന്ധിനിദസ്സനം. തേനാതി അജപാലാനം നിസീദനകാരണേന. അസ്സാതി നിഗ്രോധസ്സ. ‘‘അജപാലനിഗ്രോധോത്വേവ നാമ’’ന്തി ഇമിനാ ഉപചാരവസേന നാമലഭനം ദസ്സേതി. അജപാ ബ്രാഹ്മണാ ലന്തി നിവാസം ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി അജപാലോ, ഉണ്ഹകാലേ വാ അന്തോപവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതീതി അജപാലോ, അജപാലോ ച സോ നിഗ്രോധോ ചേതി അജപാലനിഗ്രോധോതി വചനത്ഥാനിപി പകരണന്തരേസു (ഉദാ. അട്ഠ. ൪) ദസ്സിതാനി. തത്രാപീതി അജപാലനിഗ്രോധേപി. ബോധിതോതി ബോധിരുക്ഖതോ. ഏത്ഥാതി അജപാലനിഗ്രോധേ. ഭഗവതി നിസിന്നേതി യോജനാ. തത്ഥാതി ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ’’തിആദിവചനേ. സോതി ബ്രാഹ്മണോ. ദിട്ഠമങ്ഗലികോ നാമാതി ദിട്ഠസുതമുതസങ്ഖാതേസു തീസു മങ്ഗലികേസു ദിട്ഠമങ്ഗലികോ നാമ കിരാതി അത്ഥോ. ‘‘മാനവസേന…പേ… വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഹുംഹു’’ന്തി കരോതീതി ഹുംഹുങ്കോ, ഹുംഹുങ്കോ ജാതി സഭാവോ ഇമസ്സാതി ഹുംഹുങ്കജാതികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

തേനാതി ബ്രാഹ്മണേന. സിഖാപ്പത്തന്തി അഗ്ഗപ്പത്തം. തസ്സാതി ഉദാനസ്സ. യോതി പുഗ്ഗലോ, പടിജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന ദിട്ഠമങ്ഗലികതായാ’’തി ഇമിനാ അവധാരണഫലം ദസ്സേതി. ‘‘ബാഹിതപാപധമ്മത്താ’’തി ഇമിനാ ബാഹിതോ പാപോ ധമ്മോ അനേനാതി ബാഹിതപാപധമ്മോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഹുംഹുങ്കാരപഹാനേനാ’’തി ഇമിനാ നത്ഥി ഹുംഹുങ്കാരോ ഇമസ്സാതി നിഹുംഹുങ്കോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. രാഗാദികസാവാഭാവേനാതി ഇമിനാ നത്ഥി രാഗാദികസാവോ ഇമസ്സാതി നിക്കസാവോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാവനാനുയോഗയുത്തചിത്തതായാ’’തി ഇമിനാ യതം അനുയുത്തം അത്തം ചിത്തം ഇമസ്സാതി യതത്തോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ഹി യതസദ്ദോ വീരിയവാചകോ, യതധാതുയാ നിപ്ഫന്നോ, അത്തസദ്ദോ ചിത്തപരിയായോ. യതസദ്ദസ്സ യമുധാതുയാ ച നിപ്ഫന്നഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സീലസംവരേന വാ’’തിആദി. ‘‘സഞ്ഞതചിത്തതായാ’’തി ഇമിനാ യമതി സംയമതീതി യതം, യതം അത്തം ചിത്തം ഇമസ്സാതി യതത്തോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സച്ചാനി വിദന്തി ജാനന്തീതി വേദാനീതി വചനത്ഥേന മഗ്ഗഞാണാനി വേദാനി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹീ’’തി. ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതാന’’ന്തി വിഭത്തിപരിണാമം കത്വാ ‘‘വേദാന’’ന്തിപദേന യോജേതബ്ബോ. അന്തന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി യസ്മാ സങ്ഖാരാനം അവസാനേ ജാതം, തസ്മാ അന്തന്തി വുച്ചതി. പുന അന്തന്തി അരഹത്തഫലം. തഞ്ഹി യസ്മാ മഗ്ഗസ്സ പരിയോസാനേ പവത്തം, തസ്മാ അന്തന്തി വുച്ചതി. ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ’’തി ഇമിനാ വുസിതം മഗ്ഗസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മചരിയം അനേനാതി വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ധമ്മേന ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യാതി വുത്തവചനസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹന്തി ഏതം വാദം ധമ്മേന വദേയ്യാ’’തി. ധമ്മേനാതി ഭൂതേന സഭാവേന. ലോകേതി ഏത്ഥ സത്തലോകോവാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സകലേ ലോകസന്നിവാസേ’’തി.