൧൪. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാന പബ്ബജ്ജാകഥാ

൬൦. ‘‘തേതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. അഗമംസു കിരാതി യോജനാ. തത്രാതി ഗിരഗ്ഗസമജ്ജേ. അഥാതി പരിവിതക്കനാനന്തരം. തസ്സാതി സഞ്ചയസ്സ. പാരന്തി പരതീരം. ഏത്ഥാതി തുമ്ഹാകം വാദേ. ഇദന്തി അയം വാദോ ഏത്തകോയേവാതി അത്ഥോ. യോതി യോ കോചി. ത്വഞ്ച അഹഞ്ച അമ്ഹേ, തേസു. നാമതുമ്ഹസങ്ഖാതേസു ഹി തീസു സദ്ദേസു ഏകസേസേന കത്തബ്ബേസു പച്ഛിമസ്സേവ ഏകസേസോ കാതബ്ബോ. തേനാതി കതികകരണഹേതുനാ.

സംഖേപേന വുത്തം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി. അത്ഥീകേഹീതി അമതേന അത്ഥികേഹി. ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗന്തി അമതസ്സ മഗ്ഗോ ഉപഗന്ത്വാ ഞാതോ. ഞാതോ ചേവ ഉപഗതോ ചാതി സഹ ഉപസഗ്ഗേന പദം പരിവത്തിത്വാ അത്ഥം കഥേന്തോ ഉപസഗ്ഗത്ഥോ ച ധാതുത്ഥോ ച വിസുംയേവ ഹോതീതി ഞാപേതി. അത്ഥികേഹി അമ്ഹേഹി ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനം മഗ്ഗം മഗ്ഗന്തോ അനുബന്ധേയ്യന്തി വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണേഹി ഉപഗന്ത്വാ ഞാതബ്ബന്തി ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനം. മഗ്ഗധാഥുയാ അന്വേസനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിയേസന്തോ’’തി.

സാരിപുത്തോപി പഞ്ഹം പുച്ഛീതി സമ്ബന്ധോ. കമണ്ഡലുതോതി കുണ്ഡികതോ. അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അകഥനേന അന്തരേ വിവരം പടിസന്ദഹതീതി പടിസന്ധാരോ, തം. ഏത്ഥാതി ‘‘ന ത്യാഹം സക്കോമീ’’തിപദേ. അധിപ്പായോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഏത്തകന്തി ഏത്തകം പഞ്ഹം. ഇമസ്സാതി പരിബ്ബാജകസ്സ. അവിസയഭാവന്തി അത്തനോ അവിസയഭാവം.

ഹേതും പടിച്ച ഭവന്തീതി ഹേതുപ്പഭവാതി വചനത്ഥേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹേതുപ്പഭവാ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതുപ്പഭവാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി. തേനാതി ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി പദേന. അസ്സാതി സാരിപുത്തപരിബ്ബാജകസ്സ. ‘‘തേസം ഹേതു നാമ സമുദയസച്ച’’ന്തി ഇമിനാ ഹിനോതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി ഹേതൂതി വചനത്ഥേന സമുദയസച്ചം ഹേതു നാമാതി ദസ്സേതി. തഞ്ചാതി സമുദയസച്ചഞ്ച. തേസന്തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉഭിന്നമ്പി സച്ചാന’’ന്തി. അപവത്തിവസേന നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി നിരോധോ. തഞ്ചാതി നിരോധഞ്ച. തേനാതി ‘‘തേസഞ്ച യോ നിരോധോ’’തിപദേന. അസ്സാതി സാരിപുത്തപരിബ്ബാജകസ്സ. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം ഗാഥായം, ചതൂസു സച്ചേസു വാ. നയതോതി നാനന്തരികനയതോ, അവിനാഭാവനയതോ വാ, നേത്തിദേസനാഹാരനയതോ വാ. തമേവത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘നിരോധേ ഹീ’’തിആദി. ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന വാ മഗ്ഗസച്ചം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. നിരോധോ ച നിരോധൂപായോ ച നിരോധോതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ കാതബ്ബോ. തേസഞ്ചാതി ഏത്ഥ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥേന ചസദ്ദേന മഗ്ഗസച്ചം ഗഹേതബ്ബന്തിപി വദന്തി. അയം നയോ അട്ഠകഥായം ന വുത്തോ. തമേവത്ഥന്തി ചതുസച്ചസങ്ഖാതം തമേവത്ഥം. പടിപാദേന്തോതി നിഗമേന്തോ.

‘‘സചേപീ’’തി ഇമിനാ യദീതി പദസ്സത്ഥം വണ്ണേതി. ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി ഇമിനാ താവദേവാതി പദസ്സത്ഥം വണ്ണേതി. ‘‘ഇതോ ഉത്തരി നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ഏവകാരസ്സ ഫലം ദസ്സേതി. ഇതോതി സോതാപത്തിഫലതോ. ‘‘ഇദം…പേ… പത്തബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി പദസ്സ അത്ഥസരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘ഏസോ ഏവ ധമ്മോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏസേവ ധമ്മോ’’തിപദസ്സ അത്ഥം വണ്ണേതി. പച്ചബ്യത്ഥാതി പതിഅവപുബ്ബോ ഇധാതു പടിവിദ്ധത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിവിദ്ധത്ഥാ’’തി. തുമ്ഹേഹീതി അസ്സജിത്ഥേരം സന്ധായാഹ. ഇമിനാ ‘‘പച്ചബ്യത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഹിയ്യത്തനീപരസ്സപദമജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനത്ഥവിഭത്തിം ദീപേതി. കപ്പനഹുതേഹീതി കപ്പാനം നഹുതേഹി, കോടിപകോടിസതസഹസ്സാനം സതേഹി നഹുതേഹീതി അത്ഥോ. അബ്ഭതീതന്തി അഭിഅതീതം. അമ്ഹേഹി അദിട്ഠമേവ ഹുത്വാ അതിക്കമാപിതന്തി അത്ഥോ.

൬൨. ആരമ്മണഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ ആരമ്മണികഭൂതം ഞാണമ്പി ഗമ്ഭീരമേവാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരസ്സ ച ഞാണസ്സാ’’തി. യഥാ ഹി സണ്ഹവത്ഥസ്സ സിബ്ബനത്ഥായ സണ്ഹസൂചി അധിപ്പേതാതി. ഉപധീനം സമ്മാ ഖയട്ഠേന നിബ്ബാനം ഉപധിസങ്ഖയം നാമാതി ആഹ ‘‘ഉപധിസങ്ഖയേതി നിബ്ബാനേ’’തി. തദാരമ്മണായാതി തംനിബ്ബാനാരമ്മണായ. വിമുത്തിയാതി ഫലവിമുത്തിയാ. സാവകപാരമീഞാണേതി അഗ്ഗസാവകപാരമീഞാണേ. തേസൂതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. അഡ്ഢമാസേന അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോതി സമ്ബന്ധോ.

അതീതേതി കപ്പസതസഹസ്സാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ. തസ്സാതി ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ അഗ്ഗസാവകഭാവം പത്ഥേസീതി യോജനാ. അസ്സമേതി മുനീനം ഠാനേ. തഞ്ഹി ആ കോധം, ആ ഭുസോ വാ രാഗാദയോ സമേന്തി ഏത്ഥാതി അസ്സമോതി വുച്ചതി, തസ്മിം. പത്ഥയിത്വാ ച പേസേസീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി നീലുപ്പലമണ്ഡപേ. തേസൂതി താപസസേട്ഠീസു.

൬൩. യേസന്തി കുലാനം. ‘‘വിധവഭാവായാ’’തി ഇമിനാ വിധവായ ഭാവോ വേധബ്യന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വിധവാതി ച പതിസുഞ്ഞാ. സാ ഹി ധവേന വിഗതാതി ‘‘വിധവാ’’തി ച, വിഗതോ ധവോ ഇമിസ്സാതി ‘‘വിധവാ’’തി ച വുച്ചതി. ഉഭയേനാപീതി പുത്തപബ്ബജ്ജപതിപബ്ബജ്ജസങ്ഖാതേന ദുവിധേനപി.

സഞ്ചയാനീതി ഏത്ഥ നിസ്സയൂപചാരേന നിസ്സയേ നിസ്സിതൂപചാരോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചയസ്സ അന്തേവാസികാനീ’’തി. അഥ വാ ണപച്ചയോ തസ്സേദമത്ഥേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചയസ്സ അന്തേവാസികാനീ’’തി. ‘‘മഗധാന’’ന്തി ബഹുവചനവസേന വുത്തത്താ ജനപദസ്സ നാമന്തി ആഹ ‘‘മഗധാനം ജനപദസ്സാ’’തി. ഗിരിബ്ബജന്തി ഏത്ഥ വജോ വിയാതി വജോ, ഗിരി. വജസദിസോ ഗിരി ഏത്ഥാതി ഗിരിബ്ബജം പദഹേട്ഠുപരിയവസേന, നഗരം. ‘‘മഹാവീരിയവന്തോ’’തി ഇമിനാ മഹന്തോ വീരോ ഏതേസം തഥാഗതാനന്തി മഹാവീരാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ധമ്മേന നയമാനാനം കാ ഉസൂയാ വിജാനതന്തി ഏത്ഥ കച്ചായനനയേന (കച്ചായനേ ൨൭൭ സുത്തേ) ഉസൂയപയോഗേ സമ്പദാനം ഹോതീതി ആസങ്കാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, ഉപയോഗത്ഥേ വാ’’തി. വിജാനന്താനന്തി വിജാനന്തേസു തഥാഗതേസു, വിജാനന്തേ വാ.