൧. ബോധികഥാ

ഏവൂഭതോവിഭങ്ഗസ്സ, കത്വാന യോജനാനയം;

മഹാവഗ്ഗഖന്ധകസ്സ, കരിസ്സം യോജനാനയം.

ഉഭിന്നന്തി ഉഭയേസം. പാതിമോക്ഖാനന്തി പാതിമോക്ഖവിഭങ്ഗാനം. പാതിമോക്ഖഗഹണേന ഹേത്ഥ തേസം വിഭങ്ഗോപി ഗഹിതോ അഭേദേന വാ ഉത്തരപദലോപവസേന വാ. ഖന്ധകന്തി പഞ്ഞത്തിസമൂഹം. ഖന്ധസദ്ദോ ഹേത്ഥ പഞ്ഞത്തിവാചകോ. വിനയപഞ്ഞത്തിയോ വുച്ചന്തി ‘‘ഖന്ധോ’’തി. തേസം സമൂഹോ ഖന്ധകോ. അഥവാ ഖന്ധോതി രാസി. ഖന്ധസദ്ദോ ഹി രാസത്ഥവാചകോ. വിനയപഞ്ഞത്തിരാസി വുച്ചതി ‘‘ഖന്ധോ’’തി. കകാരോ പകാസകവാചകോ. ഖന്ധാനം വിനയപഞ്ഞത്തിരാസീനം കോ പകാസകോതി ഖന്ധകോ, തം ഖന്ധകം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം സങ്ഗീതിസമനന്തരം ഖന്ധകോവിദാ ഖന്ധകേസു കുസലാ മഹാഥേരാ യം ഖന്ധകം സങ്ഗായിംസു, തസ്സ ഖന്ധകസ്സ ദാനി സംവണ്ണനാക്കമോ യസ്മാ സമ്പത്തോ, തസ്മാ തസ്സ ഖന്ധകസ്സ അയം അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ ഹോതീതി.

യേ അത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഹിസദ്ദോ പദാലങ്കാരോ. യേസന്തി പദാനം. തേതി തേ അത്ഥേ. ഭവേതി ഭവേയ്യ, ഭവിതും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. തേസന്തി അത്ഥാനം. കിന്തി കിം പയോജനം. തേതി അത്ഥേ, ഞാതുന്തി സമ്ബന്ധോ. അഥവാ തേതി അത്ഥാ, അവണ്ണിതാതി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി അത്ഥാനമേവ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – പദഭാജനീയേ യേസം പദാനം യേ അത്ഥാ ഭഗവതാ പകാസിതാ, തേസം പദാനന്തി പാഠസേസോ, തേ അത്ഥേ പുന വദേയ്യാമ ചേ, കദാ പരിയോസാനം സംവണ്ണനായ പരിനിട്ഠാനം ഭവേ, ന ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യേ ചേവ അത്ഥാ ഉത്താനാ, തേസം സംവണ്ണനായ കിം പയോജനം, ന പയോജനന്തി അധിപ്പായോ. അധിപ്പായാനുസന്ധീഹി ച അധിപ്പായേന ച അനുസന്ധിനാ ച ബ്യഞ്ജനേന ച യേ പന അത്ഥാ അനുത്താനാ, തേ അത്ഥേ, അത്ഥാ വാ അവണ്ണിതാ യസ്മാ ഞാതും ന സക്കാ, തസ്മാ തേസംയേവ അത്ഥാനം അയം സംവണ്ണനാനയോ ഹോതീതി. ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ.

൧. ‘‘തേന…പേ… വേരഞ്ജായ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൧) കരണവചനേ വിസേസകാരണമത്ഥി വിയ, ‘‘തേന…പേ… പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി നത്ഥീതി യോജനാ. അസദിസോപമായം. കിഞ്ചാപിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ, പന-സദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥജോതകോ. ‘‘കരണവചനേനേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവകാരേന ഉപയോഗവചനം വാ ഭുമ്മവചനം വാ നിവാരേതി. അഭിലാപോതി അഭിമുഖം അത്ഥം ലപതീതി അഭിലാപോ, സദ്ദോ. ആദിതോതി വേരഞ്ജകണ്ഡതോ. ഏതന്തി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനം. ‘‘അഞ്ഞേസുപീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഇതോ പരേസൂ’’തി.

യദി വിസേസകാരണം നത്ഥി, കിം പനേതസ്സ വചനേ പയോജനന്തി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘കിം പനേതസ്സാ’’തിആദി. ഏതസ്സാതി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനസ്സ. നിദാനദസ്സനം പയോജനം നാമാതി യോജനാ. തമേവത്ഥം വിഭാവേതുമാഹ ‘‘യാ ഹീ’’തിആദി. യാ പബ്ബജ്ജാ ചേവ യാ ഉപസമ്പദാ ച ഭഗവതോ അനുഞ്ഞാതാതി യോജനാ. യാനി ച അനുഞ്ഞാതാനീതി സമ്ബന്ധോ. താനീതി പബ്ബജ്ജാദീനി. അഭിസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം അരഹത്തമഗ്ഗഞാണഞ്ച. ബോധിമഹാമണ്ഡേതി മഹന്താനം മഗ്ഗഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം പസന്നട്ഠാനേ ബോധിരുക്ഖമൂലേതി അത്ഥോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

തത്ഥാതി യം ‘‘തേന സമയേന ഉരുവേലായ’’ന്തിആദിവചനം വുത്തം, തത്ഥ. ഉരുവേലായന്തി ഏത്ഥ ഉരുസദ്ദോ മഹന്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘മഹാവേലായ’’ന്തി. ‘‘വാലികരാസിമ്ഹീ’’തി ഇമിനാ വേലാസദ്ദസ്സ രാസത്ഥം ദസ്സേതി, കാലസീമാദയോ നിവത്തേതി. യദി പന ‘‘ഉരൂ’’തി വാലികായ നാമം, ‘‘വേലാ’’തി മരിയാദായ, ഏവഞ്ഹി സതി നനു ഉരുയാ വേലാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാ’’തി. ഇമിനാ വേലായ അതിക്കമോ വേലാ ഉത്തരപദലോപവസേന, വേലായ ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാ പദവിപരിയായവസേനാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉരുവേലായ’’ന്തിപദേ. തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘അതീതേ കിരാ’’തിആദി. അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പബ്ബജിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. താപസപബ്ബജ്ജന്തി ഇസിപബ്ബജ്ജം, ന സമണപബ്ബജ്ജം. കതികവത്തന്തി കരണം കതം, കതേന പവത്തം കതികം, തമേവ വത്തം കതികവത്തം. അകംസു കിരാതി സമ്ബന്ധോ. യോതി യോ കോചി. അഞ്ഞോതി അത്തനാ അപരോ. സോ ആകിരതൂതി സമ്ബന്ധോ. പത്തപുടേനാതി പണ്ണേന കതേന പുടേന. തതോതി കതികവത്തകരണതോ. തത്ഥാതി തസ്മിം പദേസേ. തതോതി മഹാവാലികരാസിജനനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. നന്തി തം പദേസം. തന്തി മഹാവാലികരാസിം.

‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ’’തി ഏത്ഥ അസ്സത്ഥരുക്ഖസ്സ ഉപചാരവസേന ബോധീതി നാമലഭനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തിആദി. ഇമിനാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതീതി ബോധീതി വചനത്ഥേന ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ബോധി നാമാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാതി ബോധിമ്ഹി, ബോധിയം വാ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. രുക്ഖോപീതി പിസദ്ദേന ന മഗ്ഗഞാണമേവാതി ദസ്സേതി. മൂലേതി ആസന്നേ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി അനുനാസികലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘പഠമ’’ന്തിപദസ്സ ഭാവനപുംസകം ദസ്സേതി. സബ്ബപഠമംയേവാതി സബ്ബേസം ജനാനം പഠമമേവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ഏവ പല്ലങ്കോ ഏകപല്ലങ്കോതി അവധാരണസമാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകേനേവ പല്ലങ്കേനാ’’തി. ‘‘സകിം…പേ… ആഭുജിതേനാ’’തി ഇമിനാ അവധാരണഫലം ദസ്സേതി. പല്ലങ്കോതി ച ഊരുബദ്ധാസനം. വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദീതി ഏത്ഥ തദങ്ഗാദീസു (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൦൪) പഞ്ചസു വിമുത്തീസു പടിപ്പസ്സദ്ധിസങ്ഖാതാ ഫലസമാപത്തി ഏവാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിസുഖ’’ന്തി. ഫലസമാപത്തീതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി. സാ ഹി വിരുദ്ധേഹി ഉപക്കിലേസേഹി മുച്ചിതട്ഠേന വിമുത്തീതി വുച്ചതി, തായ സമ്പയുത്തം സുഖം വിമുത്തിസുഖം, ചതുത്ഥജ്ഝാനികം അരഹത്തഫലസമാപത്തിസുഖം. അഥവാ തായ ജാതം സുഖം വിമുത്തിസുഖം, സകലകിലേസദുക്ഖൂപസമസുഖം. ‘‘പടിസംവേദയമാനോ’’തിഇമിനാ ‘‘പടിസംവേദീ’’തി ഏത്ഥ ണീപച്ചയസ്സ കത്തുത്ഥം ദസ്സേതി. പുനപ്പുനം സുട്ഠു വദതി അനുഭവതീതി പടിസംവേദീ. പടിസംവേദീ ഹുത്വാ നിസീദീതി സമ്ബന്ധോ.

പച്ചയാകാരന്തി അവിജ്ജാദിപച്ചയാനം ഉപ്പാദാകാരം. കസ്മാ പച്ചയാകാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ നാമാതി ആഹ ‘‘പച്ചയാകാരോ ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തിഇമിനാ ‘‘പടിച്ചാ’’തിപദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി, ‘‘സഹിതേ’’തിഇമിനാ സംസദ്ദസ്സത്ഥം. ‘‘ധമ്മേ’’തിഇമിനാ തസ്സ സരൂപം. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം വിനയട്ഠകഥായം. തത്ഥാതി ‘‘അനുലോമപടിലോമ’’ന്തിപദേ, അനുലോമപടിലോമേസു വാ. സ്വേവ പച്ചയാകാരോ വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരണതോ’’തിഇമിനാ അനുലോമസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. സ്വേവാതി പച്ചയാകാരോ ഏവ. തം കിച്ചന്തി അത്തനാ കത്തബ്ബം തം കിച്ചം. തസ്സ അകരണതോതി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ അകരണതോ. ഇമിനാ പടിലോമസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതി. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ പുരിമനയേനേവ. വാതി അഥവാ. പവത്തിയാതി സംസാരപവത്തിയാ. അനുലോമോതി അനുകൂലോ, അനുരൂപോ വാ. ഇതരോതി ‘‘അവിജ്ജായത്വേവാ’’തിആദിനാ വുത്തോ പച്ചയാകാരോ. തസ്സാതി പവത്തിയാ. പടിലോമോതി പടിവിരുദ്ധോ, ഏത്ഥാതി ‘‘അനുലോമപടിലോമ’’ന്തിപദേ. അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ഏവാതി സമ്ഭവതോ തസ്സ ഫലം വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി വചനതോ (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടീ. ൧.൧; മ. നി. ടീ. ൧.മുലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.ഓഘതരയസുത്തവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൧.൧.രുപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ) സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനം വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആദിതോ പനാ’’തിആദി. യാവസദ്ദോ അവധിവചനോ. യാവ അന്തം പാപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇതോതി ഇമേഹി വുത്തേഹി ദ്വീഹി അത്ഥേഹി. ‘‘മനസാകാസീ’’തി ഏത്ഥ ഇകാരലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘മനസി അകാസീ’’തി. തത്ഥാതി ‘‘മനസാകാസീ’’തിപദേ. യഥാതി യേനാകാരേന. ഇദന്തി ഇമം ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിപാഠേ അവയവത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സമാസമജ്ഝേ തസദ്ദേന പുബ്ബപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാ’’തി. വാക്യേ പന തസദ്ദേന പരപദസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിപദം ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തിപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തി. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു.

യഥാ പനാതി യേനാകാരേന പന. ഇദന്തി ഇമം ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അവിജ്ജായ…പേ… നിരോധോ’’തിആദിവാക്യേ. അവിജ്ജായത്വേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ഭദ്ദിയോത്വേവാ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ഭദ്ദിയോ ഇതി ഏവാ’’തി പദച്ഛേദോ കത്തബ്ബോ, ന ഏവം ‘‘അവിജ്ജായ ഇതി ഏവാ’’തി, അഥ ഖോ ‘‘അവിജ്ജായ തു ഏവാ’’തി കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജായ തു ഏവാ’’തി. ‘‘പ അതിമോക്ഖം അതിപമോക്ഖ’’ന്തിആദീസു (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വിയ ഉപസഗ്ഗബ്യത്തയേന വുത്തം, ഏവമിധ നിപാതബ്യത്തയേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഏവസദ്ദേന സത്തജീവാദയോ നിവത്തേതി. തുസദ്ദോ പക്ഖന്തരത്ഥജോതകോ. അനുലോമപക്ഖതോ പടിലോമസങ്ഖാതം പക്ഖന്തരം മനസാകാസീതി അത്ഥോ. അസേസവിരാഗനിരോധസദ്ദോ അയുത്തസമാസോ, ഉത്തരപദേന ച തതിയാസമാസോതി ആഹ ‘‘വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ’’തി. തത്ഥ അസേസസദ്ദം വിരാഗസദ്ദേന സമ്ബന്ധമകത്വാ നിരോധസദ്ദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ അത്ഥസ്സ ഗഹണം അയുത്തസമാസോ നാമ. ‘‘മഗ്ഗേനാ’’തിഇമിനാ വിരാഗസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. മഗ്ഗോ ഹി വിരജ്ജനട്ഠേന വിരാഗോതി വുച്ചതി. സങ്ഖാരനിരോധോതി ഏത്ഥ മഗ്ഗേന നിരോധത്താ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതീ’’തി. അനുപ്പാദനിരോധോതി ച അനുപ്പാദേന നിരോധോ സമുച്ഛേദവസേന നിരുദ്ധത്താ. ഏവന്തി യഥാ അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, ഏവം തഥാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ‘‘ഏവമേതസ്സാ’’തിആദിവചനേ. കേവലസദ്ദോ സകലപരിയായോതി ആഹ ‘‘സകലസ്സാ’’തി, അനവസേസസ്സാതി അത്ഥോ. അഥവാ സത്തജീവാദീഹി അമിസ്സിതത്താ അമിസ്സത്ഥോതി ആഹ ‘‘സുദ്ധസ്സ വാ’’തി. ‘‘സത്തവിരഹിതസ്സാ’’തി ഇമിനാ സുദ്ധഭാവം ദസ്സേതി. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ഏത്ഥ ഖന്ധസദ്ദോ രാസത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖരാസിസ്സാ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘അവിജ്ജാദിവസേന…പേ… നിരോധോ ഹോതീ’’തി യ്വായം അത്ഥോ വുത്തോതി യോജനാ. സമുദയോ ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. വിദിതവേലായന്തി പാകടവേലായം പസിദ്ധകാലേതി അത്ഥോ. ഇമം ഉദാനന്തി ഏത്ഥ ഇമസദ്ദോ വുച്ചമാനാപേക്ഖോ. തസ്മിം അത്ഥേ വിദിതേ സതീതി യോജനാ. പജാനനതായാതി പകാരേന ജാനനഭാവസ്സ. സോമനസ്സയുത്തഞാണസമുട്ഠാനന്തി സോമനസ്സേന ഏകുപ്പാദാദിവസേന യുത്തേന ഞാണേന സമുട്ഠാനം, യുത്തം വാ ഞാണസങ്ഖാതം സമുട്ഠാനം ഉദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഉദാനന്തി കേനട്ഠേന ഉദാനം? ഉദാനട്ഠേന, മോദനട്ഠേന, കീളനട്ഠേന ചാതി അത്ഥോ. കിമിദം ഉദാനം നാമ? പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതോ ഉദാഹാരോ. യഥാ (ഉദാ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി യം തേലാദിമിനിതബ്ബവത്ഥു മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി വിസന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘അവസേകോ’’തി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘ഓഘോ’’തി വുച്ചതി. ഏവമേവം യം പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതം വിതക്കവിപ്ഫാരം ഹദയം സന്ധാരേതും ന സക്കോതി, സോ അധികോ ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ വചീദ്വാരേന നിക്ഖമന്തോ പടിഗ്ഗാഹകനിരപേക്ഖോ ഉദാഹാരവിസേസോ ‘‘ഉദാന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസീ’’തി ഇമിനാ ഉദധാതുസ്സ ഉദാഹാരത്ഥം ദസ്സേതി.

തസ്സാതി ഉദാനസ്സ അത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യദാതി ഏത്ഥ ദാപച്ചയസ്സ അത്ഥവാക്യം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി. ഹവേതി ‘‘ബ്യത്ത’’ന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ബ്യത്തം പാകടന്തി ഹി അത്ഥോ. പാതുഭവന്തീതി ഏത്ഥ പാതുനിപാതസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘ഹവേ’’തി നിപാതേന വുത്തത്താ ഭൂധാതുസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി. അനുലോമ പടിലോമ പച്ചയാകാര പടിവേധസാധകാതി അനുലോമതോ ച പടിലോമതോ ച പച്ചയാകാരസ്സ പടിവിജ്ഝനസ്സ സാധകാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാതി ബോധിയാ മഗ്ഗഞാണസ്സ പക്ഖേ ഭവാ സത്തതിംസ ധമ്മാ. അഥവാ പാതുനിപാതേന സഹ ‘‘ഭവന്തീ’’തിപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പകാസന്തീ’’തി. ഇമസ്മിം നയേ ഹവേസദ്ദോ ഏകംസത്ഥവാചകോ. ഹവേ ഏകംസേനാതി ഹി അത്ഥോ. അഭിസമയവസേനാതി മഗ്ഗഞാണവസേന. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി യസ്മാ അഭിമുഖം ചത്താരി സച്ചാനി സമേച്ച അയതി ജാനാതി, തസ്മാ അഭിസമയോതി വുച്ചതി.

‘‘കിലേസസന്താപനട്ഠേനാ’’തി ഇമിനാ ആഭുസോ കിലേസേ താപേതീതി ആതാപോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ന വീരിയസാമഞ്ഞം ഹോതി, അഥ ഖോ സമ്മപ്പധാനവീരിയമേവാതി ആഹ ‘‘സമ്മപ്പധാനവീരിയവതോ’’തി. ഇമിനാ ആതാപീതി ഏത്ഥ ഈപച്ചയസ്സ വന്തുഅത്ഥം ദസ്സേതി. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ചാതി കസിണാദിആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനസഭാവേന അട്ഠസമാപത്തിസങ്ഖാതേന ഝാനേന ച. ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ചാതി അനിച്ചാദിലക്ഖണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനസഭാവേന വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഖാതേന ഝാനേന ച. ‘‘ബാഹിതപാപസ്സാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിതോ അണോ പാപോ അനേനാതി ബ്രാഹ്മണോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അണസദ്ദോ ഹി പാപപരിയായോ. ‘‘ഖീണാസവസ്സാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. അഥസ്സാതി അഥ അസ്സ, തസ്മിം കാലേ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി അത്ഥോ. യാ ഏതാ കങ്ഖാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കോ നു ഖോ…പേ… അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൧൨) നയേന ച തഥാ ‘‘കതമം നു ഖോ…പേ… അവോചാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൩൫) നയേന ച പച്ചയാകാരേ വുത്താതി യോജനാ. നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി അയുത്തോ പഞ്ഹോ, ദുപ്പഞ്ഹോ ഏസോതി അത്ഥോ. തഥാതി ഏവം, തതോ അഞ്ഞഥാ വാ. യാ ച സോളസ കങ്ഖാ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. അപടിവിദ്ധത്താ കങ്ഖാതി യോജനാ. സോളസ കങ്ഖാതി അതീതവിസയാ പഞ്ച, അനാഗതവിസയാ പഞ്ച, പച്ചുപ്പന്നവിസയാ ഛാതി സോളസവിധാ കങ്ഖാ. വപയന്തീതി വി അപയന്തി, ഇകാരലോപേനായം സന്ധി. വിത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോ, അപയന്തി – സദ്ദോ അപഗമനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തിഇമിനാ അപഗമനത്ഥമേവ പരിയായന്തരേന ദീപേതി. ‘‘കസ്മാ’’തി ഇമിനാ ‘‘യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി വാക്യസ്സ പുബ്ബവാക്യകാരണഭാവം ദസ്സേതി. സഹേതുധമ്മന്തി ഏത്ഥ സഹ അവിജ്ജാദിഹേതുനാതി സഹേതു, സങ്ഖാരാദികോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ. സഹേതു ച സോ ധമ്മോ ചാതി സഹേതുധമ്മോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിജ്ജാദികേനാ’’തിആദി. ‘‘പടിവിജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാ പജാനാ തീതി ഏത്ഥ ഞാധാതുയാ അവബോധനത്ഥം ദസ്സേതി, മാരണതോസനാദികേ അത്ഥേ നിവത്തേതി. ഇതീതി തസ്മാ, വപയന്തീതി യോജനാ.

൨. പച്ചയക്ഖയസ്സാതി പച്ചയാനം ഖയട്ഠാനസ്സ അസങ്ഖതസ്സാതി യോജനാ. തത്രാതി ദുതിയഉദാനേ. ഖീയന്തി പച്ചയാ ഏത്ഥാതി ഖയം, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘പച്ചയാനം ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാന’’ന്തി. ‘‘അഞ്ഞാസീ’’തി ഇമിനാ അവേദീതി ഏത്ഥ വിദധാതുയാ ഞാണത്ഥം ദസ്സേതി, അനുഭവനലാഭാദികേ നിവത്തേതി. തസ്മാ വപയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തപ്പകാരാതി പഠമഉദാനേ വുത്തസദിസാ. ധമ്മാതി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, ചതുഅരിയസച്ചധമ്മാ വാ.

൩. ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി സമ്ബന്ധോ. യേന മഗ്ഗേന വിദിതോതി യോജനാ. തത്രാതി തതിയഉദാനേ. സോ ബ്രാഹ്മണോ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. തേഹി ഉപ്പന്നേഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി വാ യസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചധമ്മാ പാതുഭൂതാ, തേന അരിയമഗ്ഗേന വാ വിധൂപയന്തി യോജനാ. വുത്തപ്പകാരന്തി സുത്തനിപാതേ വുത്തപ്പകാരം. മാരസേനന്തി കാമാദികം ദസവിധം മാരസേനം. ‘‘വിധമേന്തോ’’തിഇമിനാ വിധൂപയന്തി ഏത്ഥ ധൂപധാതുയാ വിധമനത്ഥം ദസ്സേതി, ലിമ്പനത്ഥാദയോ നിവത്തേതി. ‘‘വിദ്ധം സേന്തോ’’തിഇമിനാ വിധമേന്തോതി ഏത്ഥ ധമുധാതുയാ ധംസനത്ഥം ദസ്സേതി, സദ്ദത്ഥാദയോ നിവത്തേതി. ‘‘സൂരിയോവ ഓഭാസയ’’ന്തിപദസ്സ ‘‘സൂരിയോ ഇവാ’’തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. സൂരിയോതി ആദിച്ചോ. സോ ഹി യസ്മാ പഠമകപ്പികാനം സൂരം ജനേതി, തസ്മാ സൂരിയോതി വുച്ചതി. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അഭിമുഖം ഉദ്ധം ആകാസം ഗതോ, അബ്ഭം വാ ആകാസം ഉഗ്ഗതോ. അബ്ഭസദ്ദോ ഹി ആകാസപരിയായോ. ആകാസോ ഹി യസ്മാ ആഭുസോ ഭാതി ദിപ്പതി, തസ്മാ ‘‘അബ്ഭ’’ന്തി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ സൂരിയോ ഓഭാസയന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ. യഥാ സൂരിയോ അന്ധകാരം വിധമേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ബ്രാഹ്മണോ മാരസേനമ്പി വിധൂപയന്തോതി.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു തീസു ഉദാനേസു. പഠമം ഉദാനം ഉപ്പന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിസ്സാ ഖന്ധകപാളിയാ ഉദാനപാളിം സംസന്ദന്തോ ആഹ ‘‘ഉദാനേ പനാ’’തിആദി. ഉദാനേ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഉദാനേ വുത്തവചനം, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അച്ചയേനാതി അതിക്കമേന, തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി. തദാതി ‘‘സ്വേ ആസനാ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി രത്തിം ഉപ്പാദിതമനസികാരകാലേ. ഭഗവാ മനസാകാസീതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമാ ദ്വേ ഉദാനഗാഥാ ആനുഭാവദീപികാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തസ്സാതി പച്ചയാകാരപജാനനപച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ. ഏകേകമേവാതി അനുലോമപടിലോമേസു ഏകേകമേവ. പഠമയാമഞ്ചാതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, നിരന്തരം പഠമയാമകാലന്തി അത്ഥോ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം ഖന്ധകേ പന. തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഭഗവാ ഉദാനേസീതി സമ്ബന്ധോ. വിസാഖപുണ്ണമായാതി വിസാഖായ യുത്തായ പുണ്ണമായ. ‘‘അരുണോ ഉഗ്ഗമിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബസമയേതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതന്തി സബ്ബഞ്ഞുഭാവം, അനാവരണഞാണന്തി അത്ഥോ. തതോതി അരുണുഗ്ഗമനതോ. തം ദിവസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്മിം ദിവസേതി ഹി അത്ഥോ. അച്ചന്തസംയോഗേ വാ, തം ദിവസം കാലന്തി ഹി അത്ഥോ. ഏവം മനസി കത്വാതി യഥാ തം ദിവസം അനുലോമപടിലോമം മനസാകാസി, ഏവം മനസി കത്വാതി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവം. ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ…പേ… നിസീദീ’’തി ഏവം വുത്തം തം സത്താഹന്തി യോജനാ. തത്ഥേവാതി ബോധിരുക്ഖമൂലേയേവ.