൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. പഠമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

തിംസകാനന്തരം തിംസകാനം അനന്തരേ കാലേ ഛസട്ഠിസതസങ്ഗഹാ ഛഉത്തരസട്ഠിഅധികസതേഹി സിക്ഖാപദേഹി സങ്ഗഹിതാ യേ ധമ്മാ സങ്ഗീതികാരേഹി സങ്ഗീതാ, ദാനി ഇമസ്മിം കാലേ തേസമ്പി ധമ്മാനം അയം വണ്ണനാ ഹോതീതി യോജനാ.

൭൯൩. തത്ഥാതി തേസു ഛസട്ഠിസതസങ്ഗഹേസു സിക്ഖാപദേസു, പഠമസിക്ഖാപദേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദ്വേ തയോ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ വാ തയോ വാ’’തി. ഫോടലകേതി കന്ദേ, മിഞ്ജേ വാ. ഏതന്തി ‘‘ഗണ്ഡികേ’’തി ഏതം നാമം. ‘‘പമാണ’’ന്തിഇമിനാ മത്തസദ്ദോ പമാണത്ഥോവ, ന അപ്പത്ഥോ, നാപി അവധാരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ലസുണന്തി സേതവണ്ണമൂലം മഹാകന്ദം. മഹാകന്ദോ ഹി ബ്യഞ്ജനസമ്പാകാദീസു ആമഗന്ധാനം അഭിഭവനത്താ ലസീയതി കന്തീയതീതി ലസുണന്തി വുച്ചതി.

സുവണ്ണഹംസയോനിന്തി സുവണ്ണമയേന പത്തേന യുത്തം ഹംസയോനിം. ജാതിസ്സരോതി ജാതിം ഭവം സരതി ജാനാതീതി ജാതിസ്സരോ. അഥാതി ജാതിസ്സരസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ. നിപ്ഫന്നത്ഥോ ഹി അഥസദ്ദോ. പുബ്ബസിനേഹേനാതി പുബ്ബേ മനുസ്സഭവേ ഭാവിതേന സിനേഹേന. താസന്തി പജാപതിയാ ച തിസ്സന്നം ധീതരാനഞ്ച. തം പനാതി പത്തം പന.

൭൯൫. മഗധേസൂതി മഗധരട്ഠേ ഠിതേസു ജനപദേസു. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഇധാതി ‘‘ലസുണം ഖാദേയ്യാ’’തിപദേ. തമ്പീതി മാഗധകമ്പി. ഗണ്ഡികലസുണമേവാതി ഗണ്ഡോ ഫോടോ ഏതസ്സത്ഥീതി ഗണ്ഡികം. ഗണ്ഡസദ്ദോ ഹി ഫോടപരിയായോ, ബഹുത്ഥേ ഇകപച്ചയോ. ബഹുഗണ്ഡികലസുണന്തി ഹി വുത്തം ഹോതി. ഗണ്ഡസദ്ദോ ഹി ഫോടേ ച കപോലേ ചാതി ദ്വീസു അത്ഥേസു വത്തതി, ഇധ പന ഫോടേ വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. പോത്ഥകേസു പന ഓട്ഠജേന ചതുത്ഥക്ഖരേന പാഠോ അത്ഥി, സോ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ബഹൂസു ഹി പുബ്ബപോത്ഥകേസു കണ്ഠജോ തതിയക്ഖരോ ച ഓട്ഠജോ ചതുത്ഥക്ഖരോ ചാതി ദ്വേ അക്ഖരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിവത്തിത്വാ തിട്ഠന്തി. ന ഏകദ്വിതിമിഞ്ജകന്തി ഏകമിഞ്ജോ പലണ്ഡുകോ ന ഹോതി, ദ്വിമിഞ്ജോ ഭഞ്ജനകോ ന ഹോതി, തിമിഞ്ജോ ഹരിതകോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. കുരുന്ദിയം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖാദിത്വാതി ദന്തേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കത്വാ.

൭൯൭. പലണ്ഡുകോതി സുകന്ദകോ ഏകോ ലസുണവിസേസോ. ഭഞ്ജനകാദീനി ലോകസങ്കേതോപദേസതോ ദട്ഠബ്ബാനി. ഹീതി സച്ചം. തസ്സാതി ചാപലസുണസ്സ. സഭാവേനേവാതി സൂപസമ്പാകാദിം വിനാ അത്തനോ സഭാവതോ ഏവ. തന്തി മാഗധകം, പക്ഖിപിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. യത്ഥ കത്ഥചീതി യേസു കേസുചീതി. പഠമം.

൨. ദുതിയസിക്ഖാപദം

൭൯൯. ദുതിയേ സംദസ്സനം ബാധതി നിസേധേതി അസ്മിം ഠാനേതി സമ്ബാധന്തി വചനത്ഥേന പടിച്ഛന്നോകാസോ സമ്ബാധോ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിച്ഛന്നോകാസേ’’തി. ഉഭോ ഉപകച്ഛകാതി ദ്വേ ബാഹുമൂലാ. തേ ഹി ഉപരി യംകിഞ്ചി വത്ഥും കചതി ബന്ധതി ഏത്ഥാതി ഉപകച്ഛകാതി വുച്ചന്തി. മുത്തകരണന്തി പസ്സാവമഗ്ഗോ. സോ ഹി മുത്തം കരോതി അനേനാതി മുത്തകരണന്തി വുച്ചതി. ലോമോ കത്തീയതി ഛിന്ദീയതി ഇമായാതി കത്തരി, തായ വാ, സുട്ഠു ദള്ഹം ലോമം ഡംസതീതി സണ്ഡാസോ, സോയേവ സണ്ഡാസകോ, തേന വാ, ഖുരതി ലോമം ഛിന്ദതീതി ഖുരോ, തേന വാ സംഹരാപേന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ. സംഹരാപേന്തിയാതി അപനേന്തിയാതി. ദുതിയം.

൩. തതിയസിക്ഖാപദം

൮൦൩. തതിയേ മുത്തകരണതലഘാതനേതി മുത്തകരണസ്സ തലം ഹനനം പഹരണം മുത്തകരണതലഘാതനം, തസ്മിം മുത്തകരണതലഘാതനേ നിമിത്തഭൂതേ. താവ മഹന്തന്തി അതിവിയ മഹന്തം. കേസരേനാപീതി കിഞ്ജക്ഖേനാപി. സോ ഹി കേ ജലേ സരതി പവത്തതീതി കേസരോതി വുച്ചതി.

൮൦൫. ഗണ്ഡം വാതി പീളകം വാ. വണം വാതി അരും വാതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം

൮൦൬. ചതുത്ഥേ രഞ്ഞോ ഓരോധാ രാജോരോധാ, പുരാണേ രാജോരോധാ പുരാണരാജോരോധാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരാണേ’’തിആദി. ‘‘ഗിഹിഭാവേ’’തി ഇമിനാ പുരാണേതി ഏത്ഥ ണപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ചിരാചിരന്തി നിപാതപടിരൂപകം. തേന വുത്തം ‘‘ചിരേന ചിരേനാ’’തി. ‘‘സക്കോഥാ’’തി ഇമിനാ കഥം തുമ്ഹേ രാഗചിത്തം പടിഹനിത്വാ അത്താനം ധാരേഥ ധാരേതും സക്കോഥാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. അനാരോചിതേപീതി ഭൂതതോ അനാരോചിതേപി.

൮൦൭. ജതുനാതി ലാഖായ. പട്ഠദണ്ഡകേതി പടുഭാവേന ഠാതി പവത്തതീതി പട്ഠോ, സോയേവ ദണ്ഡോ പട്ഠദണ്ഡോ, തസ്സ പവേസനം പട്ഠദണ്ഡകം, തസ്മിം നിമിത്തഭൂതേ. ഏതന്തി ‘‘ജതുമട്ഠകേ’’തി ഏതം വചനന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദം

൮൧൦. പഞ്ചമേ ‘‘അതിഗമ്ഭീര’’ന്തിപദം കിരിയാവിസേസനന്തി ആഹ ‘‘അതിഅന്തോ പവേസേത്വാ’’തി. ‘‘ഉദകേന ധോവനം കുരുമാനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉദകസുദ്ധിക’’ന്തിപദസ്സ ഉദകേന സുദ്ധിയാ കരണന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി.

൮൧൨. ദ്വങ്ഗുലപബ്ബപരമന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗുലാനി ച ദ്വേ പബ്ബാനി ച ദ്വങ്ഗുലപബ്ബം, ഉത്തരപദേ പുബ്ബപദലോപോ. ദ്വങ്ഗുലപബ്ബം പരമം പമാണം ഏതസ്സ ഉദകസുദ്ധികസ്സാതി ദ്വങ്ഗുലപബ്ബപരമം. വിത്ഥാരതോ ദ്വങ്ഗുലപരമം, ഗമ്ഭീരതോ ദ്വിപബ്ബപരമന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വിത്ഥാരതോ’’തിആദി. അങ്ഗുലം പവേസേന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ‘‘ചതുന്നം വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, തിണ്ണമ്പി പബ്ബം ന വട്ടതി, ചതുന്നം പന പഗേവാതി അത്ഥോതി. പഞ്ചമം.

൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദം

൮൧൫. ഛട്ഠേ ഭത്തസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഭത്തവിസ്സഗ്ഗോതി വുത്തേ ഭത്തകിച്ചന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭത്തകിച്ച’’ന്തി. പാനീയസദ്ദേന പാനീയഥാലകം ഗഹേതബ്ബം, വിധൂപനസദ്ദേന ബീജനീ ഗഹേതബ്ബാ, ഉപസദ്ദോ സമീപത്ഥോതി സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകേന ഹത്ഥേനാ’’തിആദി. ‘‘അച്ചാവദതീ’’തിപദസ്സ അതിക്കമിത്വാ വദനാകാരം ദസ്സേതി ‘‘പുബ്ബേപീ’’തിആദിനാ.

൮൧൭. ‘‘സുദ്ധഉദകം വാ ഹോതൂ’’തിആദിനാ ‘‘പാനീയേനാ’’തി വചനം ഉപലക്ഖണം നാമാതി ദസ്സേതി. ദധിമത്ഥൂതി ദധിമണ്ഡം ദധിനോ സാരോ, ദധിമ്ഹി പസന്നോദകന്തി വുത്തം ഹോതി. രസോതി മച്ഛരസോ മംസരസോ. ‘‘അന്തമസോ ചീവരകണ്ണോപീ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിധൂപനേനാ’’തി വചനം നിദസ്സനം നാമാതി ദസ്സേതി.

൮൧൯. ദേതീതി സയം ദേതി. ദാപേതീതി അഞ്ഞേന ദാപേതി. ഉഭയമ്പീതി പാനീയവിധൂപനദ്വയമ്പീതി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദം

൮൨൨. സത്തമേ ‘‘പയോഗദുക്കടം നാമാ’’തി ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു ദുക്കടേസു പുബ്ബപയോഗദുക്കടം ദസ്സേതി. ന കേവലം പുബ്ബപയോഗദുക്കടം ഏത്തകമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി ബഹു ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. സങ്ഘട്ടനേസുപീതി വിലോളനേസുപി. ദന്തേഹി സങ്ഖാദതീതി ദന്തേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരോതി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ, അഞ്ഞായ ഭിക്ഖുനിയാ കാരാപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അഞ്ഞായാ’’തിപദം ‘‘വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. മാതരമ്പീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പഗേവാതി ദസ്സേതി. തായ വാതി വിഞ്ഞാപിതഭിക്ഖുനിയാ വാ. തന്തി ആമകധഞ്ഞം. തന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തവചനം. പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി പുബ്ബാപരതോ വിരുദ്ധം. ‘‘അഞ്ഞായ…പേ… ദുക്കടമേവാ’’തി പുബ്ബവചനേ ദുക്കടമേവ വുത്തം, പുന ‘‘അഞ്ഞായ…പേ… ദുക്കട’’ന്തി ച പച്ഛിമവചനേ പാചിത്തിയഞ്ച ദുക്കടഞ്ച വുത്തം, തസ്മാ പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

൮൨൩. ലബ്ഭമാനം ആമകധഞ്ഞന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞം വാ യംകിഞ്ചീതി മുഗ്ഗമാസാദീഹി വാ ലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദീഹി വാ അഞ്ഞം യംകിഞ്ചി തിലാദിം വാതി. സത്തമം.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദം

൮൨൪. അട്ഠമേ നിബ്ബിട്ഠരാജഭടോതി ഏത്ഥ ഉത്തരപദസ്സ ഛട്ഠീസമാസഞ്ച പുബ്ബപദേന ബാഹിരത്ഥസമാസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിബ്ബിട്ഠോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘രഞ്ഞോ ഭതീ’’തി ഇമിനാ രഞ്ഞോ ഭടോ രാജഭടോതി ഛട്ഠീസമാസം ദസ്സേതി, ‘‘ഏതേനാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിരത്ഥസമാസം. നിബ്ബിട്ഠോതി നിവിട്ഠോ പതിട്ഠാപിതോതി അത്ഥോ. കേണീതി രഞ്ഞോ ദാതബ്ബസ്സ ആയസ്സേതമധിവചനം. ഏതേനാതി ബ്രാഹ്മണേന. തതോതി ഠാനന്തരതോ. ഭടസങ്ഖാതായ കേണിയാ പഥത്താ കാരണത്താ ഠാനന്തരം ഭടപഥന്തി ആഹ ‘‘തംയേവ ഠാനന്തര’’ന്തി.

൮൨൬. ചത്താരിപി വത്ഥൂനീതി ഉച്ചാരാദീനി. പാടേക്കന്തി പടിവിസും ഏകേകമേവ. ഉച്ചാരം വാതിആദീസു വാസദ്ദേന ദന്തകട്ഠാദയോപി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദന്തകട്ഠ…പേ… പാചിത്തിയമേവാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഉച്ചാരാദീസൂതി. അട്ഠമം.

൯. നവമസിക്ഖാപദം

൮൩൦. നവമേ രോപിമഹരിതട്ഠാനേതി രോപിമട്ഠാനേ ച ഹരിതട്ഠാനേ ച. രോപിയതി അസ്മിന്തി രോപിയം, തംയേവ രോപിമം യകാരസ്സ മകാരം കത്വാ. ഏതാനീതി ഉച്ചാരാദീനി. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം. യത്ഥ പനാതി യസ്മിം ഖേത്തേതി. നവമം.

൧൦. ദസമസിക്ഖാപദം

൮൩൫. ദസമേ സോണ്ഡാ വാതി സുരാസോണ്ഡാ വാ. മോരോതി മയൂരോ. സുവോതി സുകോ. മക്കടോതി വാനരോ. ആദിസദ്ദേന സപ്പാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി, മക്കടാദയോപി നച്ചന്തൂതി സമ്ബന്ധോ. അസംയതഭിക്ഖൂനന്തി വാചസികകമ്മേ അസംയതാനം ഭിക്ഖൂനം, ധമ്മഭാണകഗീതം വാ ഹോതൂതി യോജനാ. തന്തിയാ ഗുണേന ബദ്ധാ തന്തിബദ്ധാ. ‘‘ഭി’’ന്തിസങ്ഖാതോ രാസദ്ദോ ഏതിസ്സാതി ഭേരി. കുടേന കതാ ഭേരി കുടഭേരി, തായ വാദിതം കുടഭേരിവാദിതം, തം വാ. ഉദകഭേരീതി ഉദകേന പക്ഖിത്താ ഭേരി, തായ വാദിതമ്പി ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ.

൮൩൬. തേസംയേവാതി യേസം നച്ചം പസ്സതി, തേസംയേവ. യദി പന നച്ചഗീതവാദിതേ വിസും വിസും പസ്സതി സുണാതി, പാടേക്കാ ആപത്തിയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞതോതി അഞ്ഞതോ ദേസതോ, പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഓലോകേത്വാ’’തി പദേ അപേക്ഖിതേ ഉപയോഗത്ഥേ തോപച്ചയോ ഹോതി. അഞ്ഞം ഓലോകേത്വാതി ഹി അത്ഥോ. അഞ്ഞതോ വാദേന്തേ പസ്സതീതി യോജനാ. ഭിക്ഖുനീ ന ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേ വത്തുമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപഹാരന്തി പൂജം. ഉപട്ഠാനന്തി പാരിചരിയം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സയം നച്ചാദീസു.

൮൩൭. അന്തരാരാമേ വാതി ആരാമസ്സ അന്തരേ വാ. ബഹിആരാമേ വാതി ആരാമസ്സ ബഹി വാ. അഞ്ഞേന വാതി സലാകഭത്താദീഹി അഞ്ഞേന വാ. താദിസേനാതി യാദിസോ ചോരാദിഉപദ്ദവോ, താദിസേനാതി. ദസമം.

ലസുണവഗ്ഗോ പഠമോ.