ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗോ

൧. പാരാജികകണ്ഡഅത്ഥയോജനാ

ഏവം ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗസ്സ, കത്വാന യോജനാനയം;

ഭിക്ഖുനീനം വിഭങ്ഗസ്സ, കരിസ്സം യോജനാനയം.

യോതി വിഭങ്ഗോ. വിഭങ്ഗസ്സാതി വിഭങ്ഗോ അസ്സ. അസ്സാതി ഹോതി. തസ്സാതി ഭിക്ഖുനീനം വിഭങ്ഗസ്സ. യതോതി യസ്മാ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ഭിക്ഖൂനം വിഭങ്ഗസ്സ അനന്തരം ഭിക്ഖുനീനം യോ വിഭങ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ അസ്സ, തസ്സ ഭിക്ഖുനീനം വിഭങ്ഗസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ പത്തോ യതോ, തതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനീനം വിഭങ്ഗസ്സ അപുബ്ബപദവണ്ണനം കാതും താവ പാരാജികേ അയം സംവണ്ണനാ ഹോതീതി. അപുബ്ബാനം പദാനം വണ്ണനാ അപുബ്ബപദവണ്ണനാ, തം.

൧. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദം

൬൫൬. ‘‘തേന…പേ… സാള്ഹോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഏത്ഥാ’’തി പാഠസേസോ യോജേതബ്ബോ. ദബ്ബഗുണകിരിയാജാതിനാമസങ്ഖാതേസു പഞ്ചസു സദ്ദേസു സാള്ഹസദ്ദസ്സ നാമസദ്ദഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സാള്ഹോതി തസ്സ നാമ’’ന്തി. മിഗാരമാതുയാതി വിസാഖായ. സാ ഹി മിഗാരസേട്ഠിനാ മാതുട്ഠാനേ ഠപിതത്താ മിഗാരമാതാ നാമ. നവകമ്മം അധിട്ഠാതീതി നവകമ്മികന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നവകമ്മാധിട്ഠായിക’’ന്തി. ‘‘പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ’’തിഇമിനാ പണ്ഡാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, സാ സഞ്ജാതാ ഇമിസ്സാതി പണ്ഡിതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. വേയ്യത്തികേനാതി വിസേസേന അഞ്ജതി പാകടം ഗച്ഛതീതി വിയത്തോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഇദം വേയ്യത്തികം, ഞാണം, തേന. ‘‘പണ്ഡാ’’തി വുത്തപഞ്ഞായ ‘‘മേധാ’’തി വുത്തപഞ്ഞായ വിസേസഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പാളിഗഹണേ’’തിആദി. ‘‘മേധാ’’തി ഹി വുത്തപഞ്ഞാ ‘‘പണ്ഡാ’’തി വുത്തപഞ്ഞായ വിസേസോ ഹോതി സതിസഹായത്താ. തത്രുപായായാതി അലുത്തസമാസോ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തതാ’’തിആദീസു (ധ. സ. അട്ഠ. യേവാപനകവണ്ണനാ) വിയ. ‘‘കമ്മേസൂ’’തി ഇമിനാ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. കത്തബ്ബകമ്മുപപരിക്ഖായാതി കത്തബ്ബകമ്മേസു വിചാരണായ. ചസദ്ദേന ‘‘കതാകത’’ന്തി പദസ്സ ദ്വന്ദവാക്യം ദസ്സേതി. പരിവേസനട്ഠാനേതി പരിഭുഞ്ജിതും വിസന്തി പവിസന്തി ഏത്ഥാതി പരിവേസനം, തമേവ ഠാനം പരിവേസനട്ഠാനം, തസ്മിം. നികൂടേതി ഏത്ഥ കൂടസങ്ഖാതസിഖരവിരഹിതേ ഓകാസേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കോണസദിസം കത്വാ ദസ്സിതേ ഗമ്ഭീരേ’’തി. വിത്യൂപസഗ്ഗോ വികാരവാചകോ, സരസദ്ദോ സദ്ദവാചകോതി ആഹ ‘‘വിപ്പകാരസദ്ദോ’’തി. ചരതി അനേനാതി ചരണം പാദോ, തസ്മിം ഉട്ഠിതോ ഗിലാനോ ഏതിസ്സാതി ചരണഗിലാനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാദരോഗേന സമന്നാഗതാ’’തി.

൬൫൭. ‘‘തിന്താ’’തി ഇമിനാ അവസ്സുതസദ്ദോ ഇധ കിലിന്നത്ഥേ ഏവ വത്തതി, ന അഞ്ഞത്ഥേതി ദസ്സേതി. അസ്സാതി ‘‘അവസ്സുതാ’’തിപദസ്സ. പദഭാജനേ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി പദഭാജനേ. വത്ഥം രങ്ഗജാതേന രത്തം വിയ, തഥാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന സുട്ഠു രത്താതി യോജനാ. ‘‘അപേക്ഖായ സമന്നാഗതാ’’തി ഇമിനാ അപേക്ഖാ ഏതിസ്സമത്ഥീതി അപേക്ഖവതീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. പടിബദ്ധം ചിത്തം ഇമിസ്സന്തി പടിബദ്ധചിത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിബന്ധിത്വാ ഠപിതചിത്താ വിയാ’’തി. ദുതിയപദവിഭങ്ഗേപീതി ‘‘അവസ്സുതോ’’തി ദുതിയപദഭാജനേപി. പുഗ്ഗലസദ്ദസ്സ സത്തസാമഞ്ഞവാചകത്താ പുരിസസദ്ദേന വിസേസേതി. അധോഉബ്ഭഇതി നിപാതാനം ഛട്ഠിയാ സമസിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അക്ഖകാനം അധോ’’തിആദി. നനു യഥാ ഇധ ‘‘അക്ഖകാനം അധോ’’തി വുത്തം, ഏവം പദഭാജനേപി വത്തബ്ബം, കസ്മാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ’’തിആദി. പദപടിപാടിയാതി ‘‘അധോ’’തി ച ‘‘അക്ഖക’’ന്തി ച പദാനം അനുക്കമേന. ഏത്ഥാതി അധക്ഖകഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലേസു. സാധാരണപാരാജികേഹീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം സാധാരണേഹി പാരാജികേഹി. നാമമത്തന്തി നാമമേവ.

൬൫൯. ഏവന്തി ഇമായ പാളിയാ വിഭജിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘ഉഭതോഅവസ്സുതേ’’തിആദിവചനേ. ‘‘ഉഭതോഅവസ്സുതേ’’തി പാഠോ മൂലപാഠോയേവ, നാഞ്ഞോതി ദസ്സേന്തേന വിസേസമകത്വാ ‘‘ഉഭതോഅവസ്സുതേതി ഉഭതോ അവസ്സുതേ’’തി വുത്തം. ഉഭതോതി ഏത്ഥ ഉഭസരൂപഞ്ച തോസദ്ദസ്സ ഛട്ഠ്യത്ഥേ പവത്തിഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ചേവ പുരിസസ്സ ചാ’’തി. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീപുരിസസദ്ദേഹി ഉഭസരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘യാ’’തി ച ‘‘സ’’ഇതി ച ദ്വീഹി സദ്ദേഹി തോപച്ചയസ്സ ഛട്ഠ്യത്ഥം, ഉഭിന്നം അവസ്സുതഭാവേ സതീതി അത്ഥോ. ഭാവപച്ചയേന വിനാ ഭാവത്ഥോ ഞാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അവസ്സുതഭാവേ’’തി. യഥാപരിച്ഛിന്നേനാതി ‘‘അധക്ഖകം, ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡല’’ന്തി യേന യേന പരിച്ഛിന്നേന. അത്തനോതി ഭിക്ഖുനിയാ. തസ്സ വാതി പുരിസസ്സ വാ. ഇധാപീതി കായപടിബദ്ധേന കായാമസനേപി.

തത്രാതി തേസു ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസു. ന കാരേതബ്ബോ ‘‘കായസംസഗ്ഗം സാദിയേയ്യാ’’തി അവുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. അചോപയമാനാപീതി അചാലയമാനാപി, പിസദ്ദോ സമ്ഭാവനത്ഥോ, തേന ചോപയമാനാ പഗേവാതി ദസ്സേതി. ഏവം പന സതീതി ചിത്തേനേവ അധിവാസയമാനായ സതി പന. കിരിയസമുട്ഠാനതാതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ കിരിയസമുട്ഠാനഭാവോ. തബ്ബഹുലനയേനാതി ‘‘വനചരകോ (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൦൧; ൩.൧൩൩), സങ്ഗാമാവചരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൦൮) വിയ തസ്സം കിരിയായം ബഹുലതോ സമുട്ഠാനനയേന. സാതി കിരിയസമുട്ഠാനതാ.

൬൬൦. ഏത്ഥാതി ഉബ്ഭക്ഖകഅധോജാണുമണ്ഡലേസു.

൬൬൨. ‘‘ഏകതോ അവസ്സുതേ’’തി ഏത്ഥാപി തോപച്ചയോ ഛട്ഠ്യത്ഥേ ഹോതി. സാമഞ്ഞവചനസ്സാപി വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപയോജിതബ്ബതോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഏവാ’’തി. തത്രാതി ‘‘ഏകതോ അവസ്സുതേ’’തിആദിവചനേ. ‘‘തഥേവാ’’തിഇമിനാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതോതി അത്ഥം അതിദിസതി. ചതൂസൂതി മേഥുനരാഗ കായസംസഗ്ഗരാഗഗേഹസിതപേമ സുദ്ധചിത്തസങ്ഖാതേസു ചതൂസു. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ.

൬൬൩. അയം പുരിസോ ഇതി വാ ഇത്ഥീ ഇതി വാ അജാനന്തിയാ വാതി യോജനാതി. പഠമം.

൨. ദുതിയപാരാജികസിക്ഖാപദം

൬൬൪. ദുതിയേ കച്ചി നോ സാതി ഏത്ഥ നോസദ്ദോ നുസദ്ദത്ഥോതി ആഹ ‘‘കച്ചി നു സാ’’തി. പരിവാരവിപത്തീതി പരിജനസ്സ വിനാസനം. ‘‘അകിത്തീ’’തി ഏത്ഥ സമ്മുഖാ നിന്ദം ഗഹേത്വാ ‘‘അയസോ’’തിഇമിനാ പരമ്മുഖാ നിന്ദാ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പരമ്മുഖഗരഹാ വാ’’തി.

൬൬൬. ‘‘യാ പാരാജികം ആപന്നാ’’തിഇമിനാ ‘‘സാ വാ’’തി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ചതുന്നന്തി നിദ്ധാരണത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം, ചതൂസൂതി അത്ഥോ. പച്ഛാതി സബ്ബപാരാജികാനം പച്ഛാ. ഇമസ്മിം ഓകാസേതി പഠമതതിയപാരാജികാനമന്തരേ ഠാനേ. ഠപിതന്തി സങ്ഗീതികാരേഹി നിക്ഖിത്തം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. തത്രാതി ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദേതി. ദുതിയം.

൩. തതിയപാരാജികസിക്ഖാപദം

൬൬൯. തതിയേ അസ്സാതി ‘‘ധമ്മേന വിനയേനാ’’തി പദസ്സ. പദഭാജനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഞത്തിസമ്പദാ ചേവ അനുസാവനസമ്പദാ ച സത്ഥുസാസനം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഞത്തി…പേ… സമ്പദായ ചാ’’തി. സത്ഥുസാസനേനാതി ച സത്ഥു ആണായ. കമ്മന്തി ഉക്ഖേപനീയകമ്മം. തത്ഥാതി സങ്ഘേ. ‘‘വചനം നാദിയതീ’’തിആദീസു വിയ സങ്ഘം വാ നാദിയതീതി ഏത്ഥ നാദിയനം നാമ നാനുവത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘നാനുവത്തതീ’’തി. തത്ഥാതി സങ്ഘാദീസു. അയം താവ സംവാസോതി സഹ ഭിക്ഖൂ വസന്തി ഏത്ഥാതി സംവാസോതി അത്ഥേന അയം ഏകകമ്മാദി സംവാസോ നാമ. ‘‘സഹ അയനഭാവേനാ’’തിഇമിനാ സഹ അയന്തി പവത്തന്തീതി സഹായാതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. തേതി ഭിക്ഖൂ. യേഹി ചാതി ഭിക്ഖൂഹി ച. തസ്സാതി ഉക്ഖിത്തകസ്സ. തേനാതി ഉക്ഖിത്തകേന. അത്തനോതി ഉക്ഖിത്തകസ്സാതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥപാരാജികസിക്ഖാപദം

൬൭൫. ചതുത്ഥേ മേഥുനരാഗേന അവസ്സുതാ നാധിപ്പേതാ, കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതാവാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതാ’’തി. ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിപദം ന ഹത്ഥസദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ഗഹണസദ്ദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം പുരിസപുഗ്ഗലേനാ’’തിആദി. തന്തി ഗഹണം, ‘‘ഹത്ഥഗ്ഗഹണ’’ന്തി വുത്തവചനം ഉപലക്ഖണമത്തമേവാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമ്പീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞമ്പീ’’തി ഹത്ഥഗഹണതോ ഇതരമ്പി. അപാരാജികക്ഖേത്തേതി ഉബ്ഭക്ഖകേ അധോജാണുമണ്ഡലേ. അസ്സാതി ‘‘ഹത്ഥഗ്ഗഹണ’’ന്തിപദസ്സ. ഏത്ഥാതി ‘‘അസദ്ധമ്മസ്സ പടിസേവനത്ഥായാ’’തിപദേ. കായസംസഗ്ഗോതി കായസംസഗ്ഗോ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ന മേഥുനധമ്മോ’’തി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏത്ഥാതി കായസംസഗ്ഗഗഹണേ. സാധകന്തി ഞാപകം.

തിസ്സിത്ഥിയോതി ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. തീസു ഇത്ഥീസൂതി ഹി അത്ഥോ, തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ ഉപഗന്ത്വാതി വാ യോജേതബ്ബോ. ഏസേവ നയോ പരതോപി. യം മേഥുനം അത്ഥി, തം ന സേവേതി യോജനാ. ന സേവേതി ച ന സേവതി. തികാരസ്സ ഹി ഏകാരോ. തയോ പുരിസേതി തീസു പുരിസേസു, തേ വാ ഉപഗന്ത്വാ. തയോ ച അനരിയപണ്ഡകേതി തീസു അനരിയസങ്ഖാതേസു ഉഭതോബ്യഞ്ജനകേസു ച പണ്ഡകേസു ച, തേ വാ ഉപഗന്ത്വാതി യോജനാ. ന ചാചരേ മേഥുനം ബ്യഞ്ജനസ്മിന്തി അത്തനോ നിമിത്തസ്മിം മേഥുനം ന ച ആചരതി. ഇദം അനുലോമപാരാജികം സന്ധായ വുത്തം. ഛേജ്ജം സിയാ മേഥുനധമ്മപച്ചയാതി മേഥുനധമ്മകാരണാ ഛേജ്ജം സിയാ, പാരാജികം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. കുസലേഹീതി പഞ്ഹാവിസജ്ജനേ ഛേകേഹി, ഛേകകാമേഹി വാ. അയം പഞ്ഹോ അട്ഠവത്ഥുകം സന്ധായ വുത്തോ.

പഞ്ഹാവിസജ്ജനത്ഥായ ചിന്തേന്താനം സേദമോചനകാരണത്താ ‘‘സേദമോചനഗാഥാ’’തി വുത്താ. വിരുജ്ഝതീതി ‘‘ന മേഥുനധമ്മോ’’തി വചനേന ‘‘ഛേജ്ജം സിയാ മേഥുനധമ്മപച്ചയാ’’തി വചനം വിരുജ്ഝതി, ന സമേതീതി അത്ഥോ. ഇതി ചേ വദേയ്യ, ന വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? മേഥുനധമ്മസ്സ പുബ്ബഭാഗത്താതി യോജനാ. ഇമിനാ മേഥുനധമ്മസ്സ പുബ്ബഭാഗഭൂതോ കായസംസഗ്ഗോവ ഉപചാരേന തത്ഥ മേഥുനധമ്മസദ്ദേന വുത്തോ, ന ദ്വയംദ്വയസമാപത്തീതി ദീപേതി. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. പരിവാരേയേവ വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. വണ്ണാവണ്ണോതി സുക്കവിസട്ഠി. ധനമനുപ്പാദാനന്തി സഞ്ചരിത്തം. ‘‘ഇമിനാ പരിയായേനാ’’തി ഇമിനാ ലേസേന സമീപൂപചാരേനാതി അത്ഥോ. ഏതേനുപായേനാതി ‘‘ഹത്ഥഗ്ഗഹണം സാദിയേയ്യാ’’തിപദേ വുത്തഉപായേന. സബ്ബപദേസൂതി സബ്ബേസു ‘‘സങ്ഘാടികണ്ണഗ്ഗഹണം സാദിയേയ്യാ’’തിആദീസു പദേസു. അപി ചാതി ഏകംസേന, വിസേസം വക്ഖാമീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏവംനാമകം ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഇത്ഥംനാമം ഇമസ്സ ഠാനസ്സാ’’തി വചനത്ഥം ദീപേതി.

൬൭൬. ഏകന്തരികായ വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദേന ദ്വന്തരികാദീനിപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. യേന തേനാതി യേന വാ തേന വാ. ദ്വിതിചതുപ്പഞ്ചഛവത്ഥൂനി പേയ്യാലവസേന വാ വാസദ്ദേന വാ ഗഹേതബ്ബാനി. അപി ചാതി കിഞ്ച ഭിയ്യോ, വത്തബ്ബവിസേസം വക്ഖാമീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ‘‘ആപത്തിയോ ദേസേത്വാ’’തി വചനേ. ഹീതി സച്ചം. വുത്തന്തി പരിവാരേ വുത്തം. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. ദേസിതാ ആപത്തി ഗണനൂപികാതി യോജനാ. ഏകം വത്ഥും ആപന്നാ യാ ഭിക്ഖുനീതി യോജനാ. ധുരനിക്ഖേപം കത്വാതി ‘‘ഇമഞ്ച വത്ഥും, അഞ്ഞമ്പി ച വത്ഥും നാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ. യാ പന സഉസ്സാഹാവ ദേസേതീതി യോജനാതി. ചതുത്ഥം.

സാധാരണാതി ഭിക്ഖുനീഹി സാധാരണാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ അയ്യായോ’’തിആദിവചനേ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ പാരാജികകണ്ഡവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം

൧. പഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

പാരാജികാനന്തരസ്സാതി പാരാജികാനം അനന്തരേ ഠപിതസ്സ, സങ്ഗീതസ്സ വാ, സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. അയം ഈദിസാ അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ അനുത്താനാനം പദാനം അത്ഥസ്സ വണ്ണനാ ദാനി ഇമസ്മിംകാലേ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ.

൬൭൮. പഠമേ ഉദകം വസിതം അച്ഛാദനം അനേന കതന്തി ഉദോസിതോതി വചനത്ഥേന ഭണ്ഡസാലാ ഉദോസിതം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദോസിതന്തി ഭണ്ഡസാലാ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ഉദസദ്ദോ ഉദകപരിയായോ. സംയോഗോ ന യുത്തോയേവ. ഭണ്ഡസാലാതി യാനാദീനം ഭണ്ഡാനം ഠപനസാലാ. അച്ചാവദഥാതി ഏത്ഥ അതീത്യൂപസഗ്ഗോ അതിക്കമനത്ഥോ, ആത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോതി ആഹ ‘‘അതിക്കമിത്വാ വദഥാ’’തി.

൬൭൯. ഉസ്സയവസേന വദനം ഉസ്സയവാദോ, സോയേവ ഉസ്സയവാദികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉസ്സയവാദികാ’’തിആദി. ‘‘മാനുസ്സയവസേന കോധുസ്സയവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഉസ്സയഭേദം ദസ്സേതി. സാതി ഉസ്സയവാദികാ. അത്ഥതോതി സരൂപതോ. ഏത്ഥാതി പദഭാജനേ. അഡ്ഡനം അഭിയുഞ്ജനം അഡ്ഡോതി കത്വാ ദ്വിന്നം ജനാനം അഡ്ഡോ വോഹാരികാനം വിനിച്ഛയകാരണം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഡ്ഡോതി വോഹാരികവിനിച്ഛയോ വുച്ചതീ’’തി, മുദ്ധജതതിയക്ഖരോയേവ. യന്തി അഡ്ഡം. യത്ഥാതി യസ്മിം കിസ്മിംചി ഠാനേ. ദ്വിന്നം അഡ്ഡകാരകാനം വോഹാരം ജാനന്തീതി വോഹാരികാ, അക്ഖദസ്സാ, തേസം. ദ്വീസു ജനേസൂതി അഡ്ഡകാരകേസു ജനേസു ദ്വീസു. യോ കോചീതി അഡ്ഡകാരകോ വാ അഞ്ഞോ വാ യോ കോചി.

ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകസ്സ ആരോചേതീ’’തിആദിവചനേ. യത്ഥ കത്ഥചീതി യംകിഞ്ചി ഠാനം ആഗതേപീതി സമ്ബന്ധോ. അഥാതി പച്ഛാ. സാതി ഭിക്ഖുനീ. സോതി ഉപാസകോ.

‘‘കപ്പിയകാരകേനാ’’തിപദം ‘‘കഥാപേതീ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. തത്ഥാതി കപ്പിയകാരകഇതരേസു. വോഹാരികേഹി കതേതി സമ്ബന്ധോ. ഗതിഗതന്തി ചിരകാലപത്തം. സുതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ സുതം. അഥാതി സുതപുബ്ബത്താ ഏവ. തേതി വോഹാരികാ, ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

പഠമന്തി സമനുഭാസനതോ പുബ്ബം. ആപത്തീതി ആപജ്ജനം. ഏതസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. അയം ഹീതി അയം ഏവ, വക്ഖമാനോ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി പദഭാജനേ. സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരാതി വത്ഥുജ്ഝാചാരേന സഹ, വാക്യമേവ, ന സമാസോ. വത്ഥുജ്ഝാചാരാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരേനാ’’തി. ഭിക്ഖുനിന്തി ആപത്തിമാപന്നം ഭിക്ഖുനിം. സങ്ഘതോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമ്ഹാ. അനീയസദ്ദോ ഹേതുകത്താഭിധായകോതി ആഹ ‘‘നിസ്സാരേതീതി നിസ്സാരണീയോ’’തി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ നിസ്സരതി, നിസ്സാരിയതി വാ അനേനാതി നിസ്സാരണീയോതി കരണത്ഥോപി യുത്തോയേവ. തത്ഥാതി പദഭാജനേ. യന്തി സങ്ഘാദിസേസം. സോതി സങ്ഘാദിസേസോ. പദഭാജനസ്സ അത്ഥോ കാരണോപചാരേന ദട്ഠബ്ബോ. ഹീതി സച്ചം. കേനചീതി പുഗ്ഗലേന, ന നിസ്സാരീയതീതി സമ്ബന്ധോ. തേന ധമ്മേന കരണഭൂതേന, ഹേതുഭൂതേന വാ. സോതി ധമ്മോ.

അഡ്ഡകാരകമനുസ്സേഹി വുച്ചമാനാതി യോജനാ. സയന്തി സാമം. തതോതി ഗമനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭിക്ഖുനിയാ വാ കതം ആരോചേതൂതി യോജനാ.

ധമ്മികന്തി ധമ്മേന സഭാവേന യുത്തം. യഥാതി യേനാകാരേന. തന്തി ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അനോദിസ്സ ആചിക്ഖതീ’’തി വചനേ.

ധുത്താദയോതി ആദിസദ്ദേന ചോരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സാതി ആചിക്ഖനാ. തന്തി ആചിക്ഖനം. തേസന്തി ഗാമദാരകാദീനം. ദണ്ഡന്തി ധനദണ്ഡം. ഗീവാ ഹോതീതി ഇണം ഹോതി. അധിപ്പായേ സതിപീതി യോജനാ. തസ്സാതി അനാചാരം ചരന്തസ്സ.

കേവലം ഹീതി കേവലമേവ. തന്തി രക്ഖം. കാരകേതി അനാചാരസ്സ കാരകേ. തേസ+?ന്തി കാരകാനം.

തേസന്തി ഹരന്താനം. ‘‘അനത്ഥകാമതായാ’’തി ഇമിനാ ഭയാദിനാ വുത്തേ നത്ഥി ദോസോതി ദസ്സേതി. ഹീതി ലദ്ധദോസജോതകോ. അത്തനോ വചനകരം…പേ… വത്തും വട്ടതീതി അത്തനോ വചനം ആദിയിസ്സതീതി വുത്തേ വചനം അനാദിയിത്വാ ദണ്ഡേ ഗഹിതേപി നത്ഥി ദോസോ ദണ്ഡഗഹണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ. ദാസദാസീവാപിആദീനന്തി ആദിസദ്ദേന ഖേത്താദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

വുത്തനയേനേവാതി അതീതം ആരബ്ഭ ആചിക്ഖനേ വുത്തനയേന ഏവ. ‘‘ആയതിം അകരണത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ അനാഗതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സ ആചിക്ഖനം ദസ്സേതി. ‘‘കേന ഏവം കത’’ന്തി പുച്ഛായ അതീതേ കതപുബ്ബം പുച്ഛതി. സാപീതി പിസദ്ദോ വുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

വോഹാരികാ ദണ്ഡേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ദണ്ഡേന്തീതി വധദണ്ഡേന ച ധനദണ്ഡേന ച ആണം കരോന്തി.

യോ ചായന്തി യോ ച അയം. ഭിക്ഖുനീനം യോ അയം നയോ വുത്തോ, ഏസേവ നയോ ഭിക്ഖൂനമ്പി നയോതി യോജനാ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തവചനമേവ വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനോപി ഹീ’’തിആദി. ‘‘തഥാ’’തിഇമിനാ ‘‘ഓദിസ്സാ’’തിപദം അതിദിസതി. തേ ചാതി തേ ച വോഹാരികാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാതി. പഠമം.

൨. ദുതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൮൨. ദുതിയേ വരിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി വരം, തമേവ ഭണ്ഡന്തി വരഭണ്ഡന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹഗ്ഘഭണ്ഡ’’ന്തി. ‘‘മുത്താ’’തിആദിനാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി.

൬൮൩. ആപുബ്ബോ ലോകസദ്ദോ അഭിമുഖം ലോകനത്ഥോ ഹോതി, ഉപുബ്ബോ ഉദ്ധം ലോകനത്ഥോ, ഓപുബ്ബോ അധോ ലോകനത്ഥോ, വിപുബ്ബോ ഇതോ ചിതോ ച വീതിഹരണലോകനത്ഥോ, അപപുബ്ബോ ആപുച്ഛനത്ഥോ. ഇധ പന അപപുബ്ബത്താ ആപുച്ഛനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനാപുച്ഛിത്വാ’’തി. മല്ലഗണ ഭടിപുത്ത ഗണാദികന്തിആദീസു മല്ലഗണോ നാമ നാരായനഭത്തികോ ഗണോ. ഭടിപുത്തഗണോ നാമ കുമാരഭത്തികോ ഗണോ. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞമ്പി ഗാമനിഗമേ അനുസാസിതും സമത്ഥം ഗണം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഥ വാ മല്ലഗണോതി മല്ലരാജൂനം ഗണോ. തേ ഹി ഗണം കത്വാ കുസിനാരായം രജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘മല്ലഗണോ’’തി. ഭടിപുത്തഗണോതി ലിച്ഛവിഗണോ പരിയായന്തരേന വുത്തോ. ലിച്ഛവിരാജൂനഞ്ഹി പുബ്ബരാജാനോ ഭടിനാമകസ്സ ജടിലസ്സ പുത്താ ഹോന്തി, തേസം വംസേ പവത്താ ഏതരഹി ലിച്ഛവിരാജാനോപി ഭടിപുത്താതി വുച്ചന്തി. ജടിലോ പന ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തേ നദിസോതേന വുയ്ഹമാനേ നദിതോ ഉദ്ധരിത്വാ അത്തനോ അസ്സമേ പുത്തം കത്വാ ഭരണത്താ പോസനത്താ ഭടീതി വുച്ചതി, തസ്സ പുത്തത്താ ലിച്ഛവിഗണോ ഭടിപുത്തോതി വുച്ചതി. തേപി ഗണം കത്വാ വേസാലിയം രജ്ജം അനുസാസന്തി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഭടിപുത്തഗണോ’’തി. ധമ്മഗണോ നാമ സാസനധമ്മഭത്തികോ ഗണോ. ഗന്ധികസേണീതി ഗന്ധകാരാനം സമജാതികാനം സിപ്പികാനം ഗണോ. ദുസ്സികസേണീതി ദുസ്സകാരാനം സമജാതികാനം പേസകാരാനം ഗണോ. ആദിസദ്ദേന തച്ഛകസേണിരജകസേണിആദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ. ഹീതി സച്ചം. തേ ഏവാതി ഗണാദയോ ഏവ. പുന തേതി ഗണാദയോ. ഇദന്തി ‘‘ഗണം വാ’’തിആദിവചനം. ഏത്ഥാതി രാജാദീസു. സങ്ഘാപുച്ഛനമേവ പധാനകാരണന്തി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ആപുച്ഛിതബ്ബോവാ’’തി. കപ്പഗതികന്തി കപ്പം ഗച്ഛതീതി കപ്പഗതാ, സാ ഏവ കപ്പഗതികാ, തം.

കേനചി കരണീയേന ഖണ്ഡസീമം അഗന്ത്വാ കേനചി കരണീയേന ഭിക്ഖുനീസു പക്കന്താസൂതി യോജനാ. നിസ്സിതകപരിസായാതി അന്തേവാസികപരിസായ. വുട്ഠാപേന്തിയാതി ഉപസമ്പാദേന്തിയാതി. ദുതിയം.

൩. തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൯൨. തതിയേ ദുതിയേന പാദേന അതിക്കന്തമത്തേതി സമ്ബന്ധോ. പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം നാമ ഘരൂപചാരതോ പഠമലേഡ്ഡുപാതോ. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപി ചേത്ഥാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഉപചാരേ വാതി അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേ വാ. തതോതി ഗാമന്തരതോ, ഖണ്ഡപാകാരേന വാ വതിഛിദ്ദേന വാ പവിസിതുന്തി സമ്ബന്ധോ.

സമ്ബദ്ധാ വതി ഏതേസന്തി സമ്ബദ്ധവതികാ, ദ്വേ ഗാമാ. വിഹാരന്തി ഭിക്ഖുനിവിഹാരം. തതോ പന ഗാമതോതി തതോ ഇതരഗാമതോ പന, നിക്ഖന്തായ ഭിക്ഖുനിയാ ഠാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉസ്സാരണാ വാതി മനുസ്സാനം ഉസ്സാരണാ വാ.

ജനാതി ഗാമഭോജകാ ജനാ. ഏകം ഗാമന്തി യംകിഞ്ചി ഇച്ഛിതം ഏകം ഗാമം. തതോതി ഗാമതോ. ‘‘കസ്മാ’’തി ഇമായ പുച്ഛായ ‘‘വിഹരതോ ഏകം ഗാമം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി വചനസ്സ കാരണം പുച്ഛതി. ‘‘വിഹാരസ്സ ചതുഗാമസാധാരണത്താ’’തിഇമിനാ വിസജ്ജനേന തം പുച്ഛം വിസജ്ജേതി.

യത്ഥാതി യസ്സം നദിയം. ഉത്തരന്തിയാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി അന്തരവാസകോ തേമിയതി, സാ നദീ നാമാതി യോജനാ. യഥാ നിവസിയമാനായ തിമണ്ഡലപടിച്ഛാദനം ഹോതി, ഏവം നിവത്ഥായാതി യോജനാ. ഭിക്ഖുനിയാ ഉത്തരന്തിയാ അന്തരവാസകോതി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിംചി ഠാനേ. ‘‘സേതുനാ ഗച്ഛതി, അനാപത്തീ’’തിഇമിനാ പദസാ ഉത്തരന്തിയാ ഏവ ആപത്തീതി ദസ്സേതി. ഉത്തരണകാലേതി നദിതോ ഉത്തരണകാലേ. ആകാസഗമനന്തി ഇദ്ധിയാ ഗമനം. ആദിസദ്ദേന ഹത്ഥിപിട്ഠിആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അക്കമന്തിയാതി അതിക്കമന്തിയാ. ഏത്ഥാതി ദ്വീസു തീസു ഭിക്ഖുനീസു. ഓരിമതീരമേവാതി അപാരതീരമേവ. തമേവ തീരന്തി ഓരിമതീരമേവ. പച്ചുത്തരതീതി പടിനിവത്തിത്വാ ഉത്തരതി.

കുരുമാനാ ഭിക്ഖുനീ കരോതീതി യോജനാ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനിയാ അജാനന്തിയാ ഏവ ചാതി സമ്ബന്ധോ, അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അഥ പനാതി അഥസദ്ദോ യദിപരിയായോ, കിരിയാപദേന യോജേതബ്ബോ. അഥ അച്ഛതി, അഥ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. അച്ഛതീതി വസതി. ഹീതി സച്ചം. ഇധാതി ‘‘ഏകാ വാ രത്തിം വിപ്പവസേയ്യാ’’തിപദേ.

ഏവം വുത്തലക്ഖണമേവാതി ഏവം അഭിധമ്മപരിയായേന വുത്തലക്ഖണമേവ. തം പനേതന്തി തം പന അരഞ്ഞം. തേനേവാതി ആപന്നഹേതുനാ ഏവ. അട്ഠകഥായന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം. ഭിക്ഖുനീസു പവിസന്തീസൂതി സമ്ബന്ധോ, നിദ്ധാരണത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഏത്ഥാതി ദസ്സനൂപചാരസവനൂപചാരേസു. യത്ഥ ഓകാസേ ഠിതം ദുതിയികാ പസ്സതി, സോ ഓകാസോ ദസ്സനൂപചാരോ നാമാതി യോജനാ. സാണിപാകാരന്തരികാപീതി സാണിപാകാരേന ബ്യവഹികാപി. യത്ഥ ഓകാസേ ഠിതാ…പേ… സദ്ദം സുണാതി, സോ ഓകാസോ സവനൂപചാരോ നാമാതി യോജനാ. മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേനാതി മഗ്ഗേ മൂള്ഹാനം സദ്ദേന. ധമ്മസ്സവനാരോചനസദ്ദേനാതി ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആരോചനാനം സദ്ദേന. മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേന സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതി വിയ ച ധമ്മസ്സവനാരോചനസദ്ദേന സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതി വിയ ച ‘‘അയ്യേ’’തി സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതീതി യോജനാ. സദ്ദായന്തിയാതി സദ്ദം കരോന്തിയാ. നാമധാതു ഹേസാ. ഏവരൂപേതി ‘‘മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേന വിയാ’’തിആദിനാ വുത്തേ ഏവരൂപേ.

തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ വാതി തിത്ഥീനം വാസട്ഠാനം സങ്കന്താ വാ. ഇമിനാ ‘‘പക്ഖസങ്കന്താ’’തി ഏത്ഥ പക്ഖസദ്ദസ്സ പടിപക്ഖവാചകത്താ തേന സാസനപടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തിത്ഥിയാ ഹി സാസനസ്സ പടിപക്ഖാ ഹോന്തീതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൯൪. ചതുത്ഥേ പാദസ്സ ഠപനകം പീഠം പാദപീഠം. പാദസ്സ ഠപനകാ കഥലികാ പാദകഥലികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാദപീഠം നാമാ’’തിആദി. അനഞ്ഞായാതി ഏത്ഥ യകാരോ ത്വാപച്ചയസ്സ കാരിയോതി ആഹ ‘‘അജാനിത്വാ’’തി. നേത്ഥാരവത്തേതി ഉക്ഖേപനീയകമ്മതോ നിത്ഥരണകാരണേ വത്തേ. ‘‘വത്തമാന’’ന്തിഇമിനാ ‘‘വത്തന്തി’’ന്തി ഏത്ഥ അന്തപച്ചയം നയേന ദസ്സേതീതി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ചമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൧. പഞ്ചമേ ‘‘ഏകതോ അവസ്സുതേ’’തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ‘‘ഏകതോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഭിക്ഖുനിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബഭാവഞ്ച തോപച്ചയസ്സ ഛട്ഠുത്ഥേ പവത്തഭാവഞ്ച അവസ്സുഭപദേ ഭാവത്ഥഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഏതന്തി ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ’’തി വചനം. തന്തി അവചനം. പാളിയാതി ഇമായ സിക്ഖാപദപാളിയാതി. പഞ്ചമം.

൬. ഛട്ഠസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൫. ഛട്ഠേ യതോ ത്വന്തി ഏത്ഥ കാരണത്ഥേ തോപച്ചയോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തി. കസ്സാ ഹോന്തീതി ഉയ്യോജികാഉയ്യോജിതാസു കസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ന ദേതീതി ഉയ്യോജികാ ഉയ്യോജിതായ ന ദേതി. ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഉയ്യോജിതാ ഉയ്യോജികായ ഹത്ഥതോ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. പടിഗ്ഗഹോ തേന ന വിജ്ജതീതി തേനേവ കാരണേന ഉയ്യോജികായ ഹത്ഥതോ ഉയ്യോജിതായ പടിഗ്ഗഹോ ന വിജ്ജതി. ആപജ്ജതി ഗരുകം, ന ലഹുകന്തി ഏവം സന്തേപി ഉയ്യോജികാ ഗരുകമേവ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപജ്ജതി, ന ലഹുകം. തഞ്ചാതി തം ആപജ്ജനഞ്ച. പരിഭോഗപച്ചയാതി ഉയ്യോജികായ പരിഭോഗസങ്ഖാതാ കാരണാതി അയം ഗാഥായത്ഥോ.

ഇതരിസ്സാ പനാതി ഉയ്യോജിതായ പന ഭിക്ഖുനിയാ. പഠമസിക്ഖാപദേതി പഞ്ചമസിക്ഖാപദേ. പഞ്ചമസിക്ഖാപദഞ്ഹി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന യുഗളഭാവേന സദിസത്താ ഇമം ഉപാദായ പഠമന്തി വുത്തന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൯. സത്തമേ യാവതതിയകപദത്ഥോതി ‘‘യാവതതിയക’’ന്തി ഉച്ചാരിതസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോതി. സത്തമം.

൮. അട്ഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൧൫. അട്ഠമേ കിസ്മിംചിദേവ അധികരണേതി നിദ്ധാരണീയസ്സ നിദ്ധാരണസമുദായേന അവിനാഭാവതോ ആഹ ‘‘ചതുന്ന’’ന്തി. കസ്മാ പന നിദ്ധാരണസമുദായനിദ്ധാരണീയഭാവേന വുത്തം, നനു പദഭാജനേ ചത്താരിപി അധികരണാനി വുത്താനീതി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദീതി. അട്ഠമം.

൯. നവമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൨൩. നവമേ സംസട്ഠസദ്ദോ മിസ്സപരിയായോതി ആഹ ‘‘മിസ്സീഭൂതാ’’തി. ‘‘അനനുലോമേനാ’’തിഇമിനാ ‘‘അനനുലോമികേനാ’’തി ഏത്ഥ ഇകസദ്ദോ സ്വത്ഥോതി ദസ്സേതി. കോട്ടനഞ്ച പചനഞ്ച ഗന്ധപിസനഞ്ച മാലാഗന്ഥനഞ്ച. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേപി അനനുലോമികേ കായികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സാസനാഹരണഞ്ച പടിസാസനഹരണഞ്ച സഞ്ചരിത്തഞ്ച. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേപി അനനുലോമികേ വാചസികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതാസന്തി ഭിക്ഖുനീനം. സിലോകോതി യസോതി. നവമം.

൧൦. ദസമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൨൭. ദസമേ ഏവാചാരാതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘ഏവംആചാരാ’’തി. ‘‘യാദിസോ’’തിആദിനാ ഏവംസദ്ദസ്സ നിദസ്സനാദീസു (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൧൮൬ ഗാഥായം) ഏകാദസസു അത്ഥേസു ഉപമത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഏവംസദ്ദാ ഏവംസിലോകാ’’തി സബ്ബേസു പദേസു. ഉഞ്ഞായാതി ഏത്ഥ ഓകാരവിപരീതോ ഉകാരോതി ആഹ ‘‘അവഞ്ഞായാ’’തി. ‘‘നീചം കത്വാ ജാനനായാ’’തി ഇമിനാ അവസദ്ദോ നീചത്ഥോ, ഞാധാതു അവബോധനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘പരിഭവഞ്ഞായാ’’തി വത്തബ്ബേ ഉത്തരപദലോപവസേന ‘‘പരിഭവേനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പരിഭവിത്വാ ജാനനേനാ’’തി. അക്ഖന്തിയാതി ഏത്ഥ സഹനഖന്തിയേവാധിപ്പേതാ, നേവ അനുലോമഖന്തി, ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസഹനതായാ’’തി. വേഭസ്സിയാതി ഏത്ഥ വിസേസേന ഭാസേതി ഓഭാസേതീതി വിഭാസോ ആനുഭാവോ, വിഭാസോ ഇമസ്സ സങ്ഘസ്സ അത്ഥീതി വിഭസ്സോ സങ്ഘോ, ബഹ്വത്ഥേ ച അതിസയത്ഥേ ച സപച്ചയോ ഹോതി. കസ്മാ? മന്തുപച്ചയത്ഥത്താ ‘‘ലോമസോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൪.൫൭) വിയ, ബഹുആനുഭാവോ അതിസയആനുഭാവോ സങ്ഘോതി വുത്തം ഹോതി, സംയോഗപരത്താ ആകാരസ്സ രസ്സോ. വിഭസ്സസ്സ ഭാവോ വേഭസ്സിയം, ബഹുആനുഭാവോ അതിസയആനുഭാവോയേവ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബലവഭസ്സഭാവേനാ’’തി. തത്ഥ ബലവഇതി പദേന മന്തുഅത്ഥേ പവത്തസ്സ സപ്പച്ചയസ്സ ബഹ്വത്ഥഞ്ച അതിസയത്ഥഞ്ച ദസ്സേതി, ഭാവഇതി പദേന ണിയപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം, ഏനഇതി പദേന നിസ്സക്കവചനസ്സ കരണത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേതി. തമേവത്ഥമാവികരോന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ ബലവപ്പകാസനേനാ’’തി. തത്ഥ അത്തനോതി അത്തസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഘസ്സ. ബലവപ്പകാസനേനാതി ബഹുആനുഭാവപ്പകാസനേന, അതിസയആനുഭാവപ്പകാസനേന വാ. ബലവപ്പകാസനം നാമ അത്ഥതോ പരേസം സമുത്രാസനമേവാതി ആഹ ‘‘സമുത്രാസനേനാതി അത്ഥോ’’തി. ദുബ്ബലഭാവേനാതി ഏത്ഥ ഭാവഇതിപദേന ണ്യപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം, ഏനഇതിപദേന നിസ്സക്കവചനസ്സ കരണത്ഥം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉഞ്ഞായാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു. ചസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏവം സമുച്ചയത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. വിവിച്ചഥാതി ഏത്ഥ വീത്യൂപസഗ്ഗോ വിനാസദ്ദത്ഥോ, വിചധാതു സത്തത്ഥോതി ആഹ ‘‘വിനാ ഹോഥാ’’തി. ദസമം.

അനന്തരാ പക്ഖിപിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മഹാവിഭങ്ഗതോ ആഹരിതാനി ഇമാനി തീണി സിക്ഖാപദാനീതി യോജനാ. നവ പഠമാപത്തികാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബേപി ധമ്മാതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ’’തിആദിപാഠേ. തം പനാതി പക്ഖമാനത്തം പനാതി.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ

സത്തരസകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

൩. നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡം

൧. പഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയാ യേ ധമ്മാ ഭിക്ഖുനീനം ഭഗവതാ പകാസിതാ, തേസം ധമ്മാനം ദാനി ഇമസ്മിം കാലേ അയം സംവണ്ണനാക്കമോ ഭവതീതി യോജനാ.

൭൩൩. പഠമേ ആമത്തികാപണന്തി ഏത്ഥ ആമത്തസദ്ദോ ഭാജനപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭാജനാനീ’’തി. ഭാജനാനി ഹി അമന്തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘അമത്താനീ’’തി വുച്ചന്തി. അമത്താനി വിക്കിണന്തീതി ‘‘ആമത്തികാ’’തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘താനീ’’തിആദി. തേസന്തി ആമത്തികാനം. തം വാതി ആമത്തികാപണം വാ.

൭൩൪. ‘‘സന്നിധി’’ന്തി ഇമിനാ സംനിപുബ്ബോ ചിസദ്ദോ ഉചിനനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഹിസദ്ദോ വിസേസജോതകോ. തത്ഥാതി മഹാവിഭങ്ഗേ. ഇധാതി ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ.

ഇദമ്പീതി ഇദം സിക്ഖാപദമ്പി. പിസദ്ദോ മഹാവിഭങ്ഗസിക്ഖാപദം അപേക്ഖതീതി. പഠമം.

൨. ദുതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൩൮. ദുതിയേ അഹതചോളാനമ്പി സേദമലാദികിലിന്നേ വിരൂപത്താ ‘‘ജിണ്ണചോളാ’’തി വുത്തം. ‘‘അപി അയ്യാഹീ’’തിഇമിനാ ‘‘അപ അയ്യാഹീ’’തിപദവിഭാഗം നിവത്തേതി.

൭൪൦. സബ്ബമ്പി ഏതം ചീവരന്തി യോജനാ. ഏവം പടിലദ്ധന്തി ഏവം നിസ്സജ്ജിത്വാ ലദ്ധം. യഥാദാനേയേവാതി യഥാ ദായകേഹി ദിന്നം, തസ്മിം ദാനേയേവ ഉപനേതബ്ബം, അകാലചീവരേയേവ പക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോതി. ദുതിയം.

൩. തതിയനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൪൩. തതിയേ ഹന്ദസദ്ദോ വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘ഹന്ദാതി ഗണ്ഹാ’’തി. ബഹൂനി നിസ്സഗ്ഗിയാനീതി സമ്ബന്ധോ. സംഹരിത്വാതി വിസും വിസും സങ്ഘരിത്വാതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൪൮. ചതുത്ഥേ കിണാതി അനേനാതി കയന്തി വചനത്ഥേന മൂലം കയം നാമാതി ആഹ ‘‘മൂലേനാ’’തി. സാതി ഥുല്ലനന്ദാ, ആഹ കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഞാധാതുയാ അവബോധനത്ഥതോ അഞ്ഞമ്പി ഞാധാതുയാ യാചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യാചിത്വാ വാ’’തി.

൭൫൨. യന്തി സബ്ബിതേലാദി. തഞ്ഞേവാതി സബ്ബിതേലാദിമേവ. യമകന്തി സബ്ബിം സഹ തേലേന യുഗളം കത്വാ. വേജ്ജേനാതി ഭിസക്കേന. സോ ഹി ആയുബ്ബേദസങ്ഖാതം വിജ്ജം ജാനാതീതി വേജ്ജോതി ച രോഗഞ്ച തസ്സ നിദാനഞ്ച ഭേസജ്ജഞ്ച വിദതി ജാനാതീതിപി വേജ്ജോതി ച വുച്ചതി. തതോതി വേജ്ജേന വുത്തകാരണാ. കഹാപണസ്സാതി കഹാപണേന, ആഭതന്തി സമ്ബന്ധോതി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ചമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൫൩. പഞ്ചമേ സാതി സിക്ഖമാനാ. അയന്തി സിക്ഖമാനാ. അദ്ധാതി ഏകംസേന. ‘‘ചേതാപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ ചിതിസദ്ദോ ജാനനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ജാനാപേത്വാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഛട്ഠനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൫൮. ഛട്ഠേ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ ഗഹിതം ഛന്ദകന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛന്ദക’’ന്തിആദി. ധമ്മകിച്ചന്തി പുഞ്ഞകരണീയം. ധമ്മസദ്ദോ ഹേത്ഥ പുഞ്ഞവാചകോ. യന്തി വത്ഥും. പരേസന്തി അത്തനാ അഞ്ഞേസം. ‘‘ഏത’’ന്തി ‘‘ഛന്ദക’’ന്തി ഏതം നാമം. ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായ ദിന്നേനാ’’തിഇമിനാ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥോ അഞ്ഞദത്ഥോ, ദകാരോ പദസന്ധികരോ, തദത്ഥായ ദിന്നോ അഞ്ഞദത്ഥികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ ദിന്നേനാ’’തിഇമിനാ അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ ദിന്നം അഞ്ഞുദ്ദിസികന്തി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സങ്ഘസ്സ പരിച്ചത്തേനാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘസ്സ പരിച്ചത്തോ സങ്ഘികോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി.

൭൬൨. യദത്ഥായാതി യേസം ചീവരാദീനം അത്ഥായ. യസദ്ദേന സമാസഭാവതോ പുബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതാഗമോ ഹോതി. തന്തി ചീവരാദികം. തുമ്ഹേഹീതി ദായകേ സന്ധായ വുത്തം. ഉപദ്ദവേസൂതി ദുബ്ഭിക്ഖാദിഉപസഗ്ഗേസു. യം വാ തം വാതി ചീവരം വാ അഞ്ഞേ വാ പിണ്ഡപാതാദികേതി യം വാ തം വാതി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൬൪. സത്തമേ സഞ്ഞാചികേനാതി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ സയമത്ഥേ പവത്തിഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സയം യാചിതകേനാ’’തി. ഏതദേവാതി ‘‘സഞ്ഞാചികേനാ’’തി പദമേവ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേതി. സത്തമം.

൮. അട്ഠമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൬൯. അട്ഠമേ ഗണസ്സാതി ഭിക്ഖുനിഗണസ്സ. ഇമിനാ ‘‘മഹാജനികേനാ’’തി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുനിഗണോവ മഹാജനോതി അധിപ്പേതോതി ദീപേതീതി. അട്ഠമം.

൯. നവമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൭൪. നവമേ ഇതോതി ഇമസ്മാ അട്ഠമസിക്ഖാപദതോ. അധികതരന്തി അതിരേകതരന്തി. നവമം.

൧൦. ദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൭൮. ദസമേ ‘‘വിനസ്സതീ’’തിഇമിനാ ‘‘ഉന്ദ്രിയതീ’’തി ഏത്ഥ ഉദിധാതുയാ നസ്സനത്ഥം ദസ്സേതി ധാതൂനമനേകത്ഥത്താ. പരിപതതീതി പരിഗലിത്വാ പതതി. ഇമിനാ നസ്സനാകാരം ദസ്സേതി. ഏത്തകമേവാതി ഏതം പരിമാണം ദ്വിപദമേവാതി. ദസമം.

൧൧. ഏകാദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൮൪. ഏകാദസമേ ഗരുപാവുരണം നാമ സീതകാലേ പാവുരണവത്ഥന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സീതകാലേ പാവുരണ’’ന്തി. സീതകാലേ ഹി മനുസ്സാ ഥൂലപാവുരണം പാരുപന്തി. ‘‘ചതുക്കംസപരമ’’ന്തി ഏത്ഥ കംസസദ്ദോ ഭുഞ്ജനപത്തേ ച സുവണ്ണാദിലോഹവിസേസേ ച ചതുകഹാപണേ ചാതി തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി, ഇധ പന ചതുകഹാപണേ വത്തതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കംസോ നാമ ചതുക്കഹാപണികോ ഹോതീ’’തി. ചതുക്കംസസങ്ഖാതം പരമം ഇമസ്സാതി ചതുക്കംസപരമം, സോളസകഹാപണഗ്ഘനകം പാവുരണന്തി അത്ഥോതി. ഏകാദസമം.

൧൨. ദ്വാദസമനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസിക്ഖാപദം

൭൮൯. ദ്വാദസമേ ലഹുപാവുരണം നാമ ഉണ്ഹകാലേ പാവുരണവത്ഥന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉണ്ഹകാലേ പാവുരണ’’ന്തി. ഉണ്ഹകാലേ ഹി മനുസ്സാ സുഖുമപാവുരണം പാരുപന്തീതി. ദ്വാദസമം.

നിസ്സഗ്ഗിയാനം തിംസഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹാവിഭങ്ഗേ’’തിആദി. ചീവരവഗ്ഗതോ അപനേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞദത്ഥികാനീതി അഞ്ഞദത്ഥികപദേന വുത്താനി സിക്ഖാപദാനി. ഇതീതി ഏവം. ഏകതോപഞ്ഞത്താനീതി ഏകസ്സേവ പഞ്ഞത്താനി, ഉഭതോപഞ്ഞത്താനീതി ഉഭയേസം പഞ്ഞത്താനി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ’’തിആദിവചനേതി.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ

തിംസകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.

൪. പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. പഠമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

തിംസകാനന്തരം തിംസകാനം അനന്തരേ കാലേ ഛസട്ഠിസതസങ്ഗഹാ ഛഉത്തരസട്ഠിഅധികസതേഹി സിക്ഖാപദേഹി സങ്ഗഹിതാ യേ ധമ്മാ സങ്ഗീതികാരേഹി സങ്ഗീതാ, ദാനി ഇമസ്മിം കാലേ തേസമ്പി ധമ്മാനം അയം വണ്ണനാ ഹോതീതി യോജനാ.

൭൯൩. തത്ഥാതി തേസു ഛസട്ഠിസതസങ്ഗഹേസു സിക്ഖാപദേസു, പഠമസിക്ഖാപദേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദ്വേ തയോ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ വാ തയോ വാ’’തി. ഫോടലകേതി കന്ദേ, മിഞ്ജേ വാ. ഏതന്തി ‘‘ഗണ്ഡികേ’’തി ഏതം നാമം. ‘‘പമാണ’’ന്തിഇമിനാ മത്തസദ്ദോ പമാണത്ഥോവ, ന അപ്പത്ഥോ, നാപി അവധാരണത്ഥോതി ദസ്സേതി. ലസുണന്തി സേതവണ്ണമൂലം മഹാകന്ദം. മഹാകന്ദോ ഹി ബ്യഞ്ജനസമ്പാകാദീസു ആമഗന്ധാനം അഭിഭവനത്താ ലസീയതി കന്തീയതീതി ലസുണന്തി വുച്ചതി.

സുവണ്ണഹംസയോനിന്തി സുവണ്ണമയേന പത്തേന യുത്തം ഹംസയോനിം. ജാതിസ്സരോതി ജാതിം ഭവം സരതി ജാനാതീതി ജാതിസ്സരോ. അഥാതി ജാതിസ്സരസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ. നിപ്ഫന്നത്ഥോ ഹി അഥസദ്ദോ. പുബ്ബസിനേഹേനാതി പുബ്ബേ മനുസ്സഭവേ ഭാവിതേന സിനേഹേന. താസന്തി പജാപതിയാ ച തിസ്സന്നം ധീതരാനഞ്ച. തം പനാതി പത്തം പന.

൭൯൫. മഗധേസൂതി മഗധരട്ഠേ ഠിതേസു ജനപദേസു. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഇധാതി ‘‘ലസുണം ഖാദേയ്യാ’’തിപദേ. തമ്പീതി മാഗധകമ്പി. ഗണ്ഡികലസുണമേവാതി ഗണ്ഡോ ഫോടോ ഏതസ്സത്ഥീതി ഗണ്ഡികം. ഗണ്ഡസദ്ദോ ഹി ഫോടപരിയായോ, ബഹുത്ഥേ ഇകപച്ചയോ. ബഹുഗണ്ഡികലസുണന്തി ഹി വുത്തം ഹോതി. ഗണ്ഡസദ്ദോ ഹി ഫോടേ ച കപോലേ ചാതി ദ്വീസു അത്ഥേസു വത്തതി, ഇധ പന ഫോടേ വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. പോത്ഥകേസു പന ഓട്ഠജേന ചതുത്ഥക്ഖരേന പാഠോ അത്ഥി, സോ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ബഹൂസു ഹി പുബ്ബപോത്ഥകേസു കണ്ഠജോ തതിയക്ഖരോ ച ഓട്ഠജോ ചതുത്ഥക്ഖരോ ചാതി ദ്വേ അക്ഖരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിവത്തിത്വാ തിട്ഠന്തി. ന ഏകദ്വിതിമിഞ്ജകന്തി ഏകമിഞ്ജോ പലണ്ഡുകോ ന ഹോതി, ദ്വിമിഞ്ജോ ഭഞ്ജനകോ ന ഹോതി, തിമിഞ്ജോ ഹരിതകോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. കുരുന്ദിയം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖാദിത്വാതി ദന്തേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കത്വാ.

൭൯൭. പലണ്ഡുകോതി സുകന്ദകോ ഏകോ ലസുണവിസേസോ. ഭഞ്ജനകാദീനി ലോകസങ്കേതോപദേസതോ ദട്ഠബ്ബാനി. ഹീതി സച്ചം. തസ്സാതി ചാപലസുണസ്സ. സഭാവേനേവാതി സൂപസമ്പാകാദിം വിനാ അത്തനോ സഭാവതോ ഏവ. തന്തി മാഗധകം, പക്ഖിപിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. യത്ഥ കത്ഥചീതി യേസു കേസുചീതി. പഠമം.

൨. ദുതിയസിക്ഖാപദം

൭൯൯. ദുതിയേ സംദസ്സനം ബാധതി നിസേധേതി അസ്മിം ഠാനേതി സമ്ബാധന്തി വചനത്ഥേന പടിച്ഛന്നോകാസോ സമ്ബാധോ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിച്ഛന്നോകാസേ’’തി. ഉഭോ ഉപകച്ഛകാതി ദ്വേ ബാഹുമൂലാ. തേ ഹി ഉപരി യംകിഞ്ചി വത്ഥും കചതി ബന്ധതി ഏത്ഥാതി ഉപകച്ഛകാതി വുച്ചന്തി. മുത്തകരണന്തി പസ്സാവമഗ്ഗോ. സോ ഹി മുത്തം കരോതി അനേനാതി മുത്തകരണന്തി വുച്ചതി. ലോമോ കത്തീയതി ഛിന്ദീയതി ഇമായാതി കത്തരി, തായ വാ, സുട്ഠു ദള്ഹം ലോമം ഡംസതീതി സണ്ഡാസോ, സോയേവ സണ്ഡാസകോ, തേന വാ, ഖുരതി ലോമം ഛിന്ദതീതി ഖുരോ, തേന വാ സംഹരാപേന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ. സംഹരാപേന്തിയാതി അപനേന്തിയാതി. ദുതിയം.

൩. തതിയസിക്ഖാപദം

൮൦൩. തതിയേ മുത്തകരണതലഘാതനേതി മുത്തകരണസ്സ തലം ഹനനം പഹരണം മുത്തകരണതലഘാതനം, തസ്മിം മുത്തകരണതലഘാതനേ നിമിത്തഭൂതേ. താവ മഹന്തന്തി അതിവിയ മഹന്തം. കേസരേനാപീതി കിഞ്ജക്ഖേനാപി. സോ ഹി കേ ജലേ സരതി പവത്തതീതി കേസരോതി വുച്ചതി.

൮൦൫. ഗണ്ഡം വാതി പീളകം വാ. വണം വാതി അരും വാതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം

൮൦൬. ചതുത്ഥേ രഞ്ഞോ ഓരോധാ രാജോരോധാ, പുരാണേ രാജോരോധാ പുരാണരാജോരോധാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരാണേ’’തിആദി. ‘‘ഗിഹിഭാവേ’’തി ഇമിനാ പുരാണേതി ഏത്ഥ ണപച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ചിരാചിരന്തി നിപാതപടിരൂപകം. തേന വുത്തം ‘‘ചിരേന ചിരേനാ’’തി. ‘‘സക്കോഥാ’’തി ഇമിനാ കഥം തുമ്ഹേ രാഗചിത്തം പടിഹനിത്വാ അത്താനം ധാരേഥ ധാരേതും സക്കോഥാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. അനാരോചിതേപീതി ഭൂതതോ അനാരോചിതേപി.

൮൦൭. ജതുനാതി ലാഖായ. പട്ഠദണ്ഡകേതി പടുഭാവേന ഠാതി പവത്തതീതി പട്ഠോ, സോയേവ ദണ്ഡോ പട്ഠദണ്ഡോ, തസ്സ പവേസനം പട്ഠദണ്ഡകം, തസ്മിം നിമിത്തഭൂതേ. ഏതന്തി ‘‘ജതുമട്ഠകേ’’തി ഏതം വചനന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദം

൮൧൦. പഞ്ചമേ ‘‘അതിഗമ്ഭീര’’ന്തിപദം കിരിയാവിസേസനന്തി ആഹ ‘‘അതിഅന്തോ പവേസേത്വാ’’തി. ‘‘ഉദകേന ധോവനം കുരുമാനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉദകസുദ്ധിക’’ന്തിപദസ്സ ഉദകേന സുദ്ധിയാ കരണന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി.

൮൧൨. ദ്വങ്ഗുലപബ്ബപരമന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗുലാനി ച ദ്വേ പബ്ബാനി ച ദ്വങ്ഗുലപബ്ബം, ഉത്തരപദേ പുബ്ബപദലോപോ. ദ്വങ്ഗുലപബ്ബം പരമം പമാണം ഏതസ്സ ഉദകസുദ്ധികസ്സാതി ദ്വങ്ഗുലപബ്ബപരമം. വിത്ഥാരതോ ദ്വങ്ഗുലപരമം, ഗമ്ഭീരതോ ദ്വിപബ്ബപരമന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വിത്ഥാരതോ’’തിആദി. അങ്ഗുലം പവേസേന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ‘‘ചതുന്നം വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, തിണ്ണമ്പി പബ്ബം ന വട്ടതി, ചതുന്നം പന പഗേവാതി അത്ഥോതി. പഞ്ചമം.

൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദം

൮൧൫. ഛട്ഠേ ഭത്തസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഭത്തവിസ്സഗ്ഗോതി വുത്തേ ഭത്തകിച്ചന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭത്തകിച്ച’’ന്തി. പാനീയസദ്ദേന പാനീയഥാലകം ഗഹേതബ്ബം, വിധൂപനസദ്ദേന ബീജനീ ഗഹേതബ്ബാ, ഉപസദ്ദോ സമീപത്ഥോതി സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകേന ഹത്ഥേനാ’’തിആദി. ‘‘അച്ചാവദതീ’’തിപദസ്സ അതിക്കമിത്വാ വദനാകാരം ദസ്സേതി ‘‘പുബ്ബേപീ’’തിആദിനാ.

൮൧൭. ‘‘സുദ്ധഉദകം വാ ഹോതൂ’’തിആദിനാ ‘‘പാനീയേനാ’’തി വചനം ഉപലക്ഖണം നാമാതി ദസ്സേതി. ദധിമത്ഥൂതി ദധിമണ്ഡം ദധിനോ സാരോ, ദധിമ്ഹി പസന്നോദകന്തി വുത്തം ഹോതി. രസോതി മച്ഛരസോ മംസരസോ. ‘‘അന്തമസോ ചീവരകണ്ണോപീ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിധൂപനേനാ’’തി വചനം നിദസ്സനം നാമാതി ദസ്സേതി.

൮൧൯. ദേതീതി സയം ദേതി. ദാപേതീതി അഞ്ഞേന ദാപേതി. ഉഭയമ്പീതി പാനീയവിധൂപനദ്വയമ്പീതി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദം

൮൨൨. സത്തമേ ‘‘പയോഗദുക്കടം നാമാ’’തി ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു ദുക്കടേസു പുബ്ബപയോഗദുക്കടം ദസ്സേതി. ന കേവലം പുബ്ബപയോഗദുക്കടം ഏത്തകമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി ബഹു ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. സങ്ഘട്ടനേസുപീതി വിലോളനേസുപി. ദന്തേഹി സങ്ഖാദതീതി ദന്തേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരോതി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ, അഞ്ഞായ ഭിക്ഖുനിയാ കാരാപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അഞ്ഞായാ’’തിപദം ‘‘വിഞ്ഞാപേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. മാതരമ്പീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദോ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പഗേവാതി ദസ്സേതി. തായ വാതി വിഞ്ഞാപിതഭിക്ഖുനിയാ വാ. തന്തി ആമകധഞ്ഞം. തന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തവചനം. പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി പുബ്ബാപരതോ വിരുദ്ധം. ‘‘അഞ്ഞായ…പേ… ദുക്കടമേവാ’’തി പുബ്ബവചനേ ദുക്കടമേവ വുത്തം, പുന ‘‘അഞ്ഞായ…പേ… ദുക്കട’’ന്തി ച പച്ഛിമവചനേ പാചിത്തിയഞ്ച ദുക്കടഞ്ച വുത്തം, തസ്മാ പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

൮൨൩. ലബ്ഭമാനം ആമകധഞ്ഞന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞം വാ യംകിഞ്ചീതി മുഗ്ഗമാസാദീഹി വാ ലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദീഹി വാ അഞ്ഞം യംകിഞ്ചി തിലാദിം വാതി. സത്തമം.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദം

൮൨൪. അട്ഠമേ നിബ്ബിട്ഠരാജഭടോതി ഏത്ഥ ഉത്തരപദസ്സ ഛട്ഠീസമാസഞ്ച പുബ്ബപദേന ബാഹിരത്ഥസമാസഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിബ്ബിട്ഠോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘രഞ്ഞോ ഭതീ’’തി ഇമിനാ രഞ്ഞോ ഭടോ രാജഭടോതി ഛട്ഠീസമാസം ദസ്സേതി, ‘‘ഏതേനാ’’തി ഇമിനാ ബാഹിരത്ഥസമാസം. നിബ്ബിട്ഠോതി നിവിട്ഠോ പതിട്ഠാപിതോതി അത്ഥോ. കേണീതി രഞ്ഞോ ദാതബ്ബസ്സ ആയസ്സേതമധിവചനം. ഏതേനാതി ബ്രാഹ്മണേന. തതോതി ഠാനന്തരതോ. ഭടസങ്ഖാതായ കേണിയാ പഥത്താ കാരണത്താ ഠാനന്തരം ഭടപഥന്തി ആഹ ‘‘തംയേവ ഠാനന്തര’’ന്തി.

൮൨൬. ചത്താരിപി വത്ഥൂനീതി ഉച്ചാരാദീനി. പാടേക്കന്തി പടിവിസും ഏകേകമേവ. ഉച്ചാരം വാതിആദീസു വാസദ്ദേന ദന്തകട്ഠാദയോപി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദന്തകട്ഠ…പേ… പാചിത്തിയമേവാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ഉച്ചാരാദീസൂതി. അട്ഠമം.

൯. നവമസിക്ഖാപദം

൮൩൦. നവമേ രോപിമഹരിതട്ഠാനേതി രോപിമട്ഠാനേ ച ഹരിതട്ഠാനേ ച. രോപിയതി അസ്മിന്തി രോപിയം, തംയേവ രോപിമം യകാരസ്സ മകാരം കത്വാ. ഏതാനീതി ഉച്ചാരാദീനി. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം. യത്ഥ പനാതി യസ്മിം ഖേത്തേതി. നവമം.

൧൦. ദസമസിക്ഖാപദം

൮൩൫. ദസമേ സോണ്ഡാ വാതി സുരാസോണ്ഡാ വാ. മോരോതി മയൂരോ. സുവോതി സുകോ. മക്കടോതി വാനരോ. ആദിസദ്ദേന സപ്പാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി, മക്കടാദയോപി നച്ചന്തൂതി സമ്ബന്ധോ. അസംയതഭിക്ഖൂനന്തി വാചസികകമ്മേ അസംയതാനം ഭിക്ഖൂനം, ധമ്മഭാണകഗീതം വാ ഹോതൂതി യോജനാ. തന്തിയാ ഗുണേന ബദ്ധാ തന്തിബദ്ധാ. ‘‘ഭി’’ന്തിസങ്ഖാതോ രാസദ്ദോ ഏതിസ്സാതി ഭേരി. കുടേന കതാ ഭേരി കുടഭേരി, തായ വാദിതം കുടഭേരിവാദിതം, തം വാ. ഉദകഭേരീതി ഉദകേന പക്ഖിത്താ ഭേരി, തായ വാദിതമ്പി ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ.

൮൩൬. തേസംയേവാതി യേസം നച്ചം പസ്സതി, തേസംയേവ. യദി പന നച്ചഗീതവാദിതേ വിസും വിസും പസ്സതി സുണാതി, പാടേക്കാ ആപത്തിയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞതോതി അഞ്ഞതോ ദേസതോ, പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഓലോകേത്വാ’’തി പദേ അപേക്ഖിതേ ഉപയോഗത്ഥേ തോപച്ചയോ ഹോതി. അഞ്ഞം ഓലോകേത്വാതി ഹി അത്ഥോ. അഞ്ഞതോ വാദേന്തേ പസ്സതീതി യോജനാ. ഭിക്ഖുനീ ന ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേ വത്തുമ്പീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപഹാരന്തി പൂജം. ഉപട്ഠാനന്തി പാരിചരിയം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സയം നച്ചാദീസു.

൮൩൭. അന്തരാരാമേ വാതി ആരാമസ്സ അന്തരേ വാ. ബഹിആരാമേ വാതി ആരാമസ്സ ബഹി വാ. അഞ്ഞേന വാതി സലാകഭത്താദീഹി അഞ്ഞേന വാ. താദിസേനാതി യാദിസോ ചോരാദിഉപദ്ദവോ, താദിസേനാതി. ദസമം.

ലസുണവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. അന്ധകാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൮൩൯. അന്ധകാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അപ്പദീപേതി ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തത്താ അഞ്ഞേപി ആലോകാ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പദീപചന്ദസൂരിയഅഗ്ഗീസൂ’’തിആദി. അസ്സാതി ‘‘അപ്പദീപേ’’തിപദസ്സ.

൮൪൧. നരഹോഅസ്സാദാപേക്ഖാ ഹുത്വാ ച രസ്സാദതോ അഞ്ഞവിഹിതാവ ഹുത്വാ ചാതി യോജനാ. ഇമിനാ ‘‘സന്തിട്ഠതി വാ സല്ലപതി വാ’’തി പദേ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതി. ദാനേന വാ നിമിത്തഭൂതേന, പൂജായ വാ നിമിത്തഭൂതായ മന്തേതീതി യോജനാതി. പഠമം.

൨. ദുതിയസിക്ഖാപദം

൮൪൨. ദുതിയേ ഇദമേവ പദം നാനന്തി സമ്ബന്ധോതി. ദുതിയം.