൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം

൧. പഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

പാരാജികാനന്തരസ്സാതി പാരാജികാനം അനന്തരേ ഠപിതസ്സ, സങ്ഗീതസ്സ വാ, സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. അയം ഈദിസാ അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ അനുത്താനാനം പദാനം അത്ഥസ്സ വണ്ണനാ ദാനി ഇമസ്മിംകാലേ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ.

൬൭൮. പഠമേ ഉദകം വസിതം അച്ഛാദനം അനേന കതന്തി ഉദോസിതോതി വചനത്ഥേന ഭണ്ഡസാലാ ഉദോസിതം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദോസിതന്തി ഭണ്ഡസാലാ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ഉദസദ്ദോ ഉദകപരിയായോ. സംയോഗോ ന യുത്തോയേവ. ഭണ്ഡസാലാതി യാനാദീനം ഭണ്ഡാനം ഠപനസാലാ. അച്ചാവദഥാതി ഏത്ഥ അതീത്യൂപസഗ്ഗോ അതിക്കമനത്ഥോ, ആത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോതി ആഹ ‘‘അതിക്കമിത്വാ വദഥാ’’തി.

൬൭൯. ഉസ്സയവസേന വദനം ഉസ്സയവാദോ, സോയേവ ഉസ്സയവാദികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉസ്സയവാദികാ’’തിആദി. ‘‘മാനുസ്സയവസേന കോധുസ്സയവസേനാ’’തി ഇമിനാ ഉസ്സയഭേദം ദസ്സേതി. സാതി ഉസ്സയവാദികാ. അത്ഥതോതി സരൂപതോ. ഏത്ഥാതി പദഭാജനേ. അഡ്ഡനം അഭിയുഞ്ജനം അഡ്ഡോതി കത്വാ ദ്വിന്നം ജനാനം അഡ്ഡോ വോഹാരികാനം വിനിച്ഛയകാരണം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഡ്ഡോതി വോഹാരികവിനിച്ഛയോ വുച്ചതീ’’തി, മുദ്ധജതതിയക്ഖരോയേവ. യന്തി അഡ്ഡം. യത്ഥാതി യസ്മിം കിസ്മിംചി ഠാനേ. ദ്വിന്നം അഡ്ഡകാരകാനം വോഹാരം ജാനന്തീതി വോഹാരികാ, അക്ഖദസ്സാ, തേസം. ദ്വീസു ജനേസൂതി അഡ്ഡകാരകേസു ജനേസു ദ്വീസു. യോ കോചീതി അഡ്ഡകാരകോ വാ അഞ്ഞോ വാ യോ കോചി.

ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകസ്സ ആരോചേതീ’’തിആദിവചനേ. യത്ഥ കത്ഥചീതി യംകിഞ്ചി ഠാനം ആഗതേപീതി സമ്ബന്ധോ. അഥാതി പച്ഛാ. സാതി ഭിക്ഖുനീ. സോതി ഉപാസകോ.

‘‘കപ്പിയകാരകേനാ’’തിപദം ‘‘കഥാപേതീ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. തത്ഥാതി കപ്പിയകാരകഇതരേസു. വോഹാരികേഹി കതേതി സമ്ബന്ധോ. ഗതിഗതന്തി ചിരകാലപത്തം. സുതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ സുതം. അഥാതി സുതപുബ്ബത്താ ഏവ. തേതി വോഹാരികാ, ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

പഠമന്തി സമനുഭാസനതോ പുബ്ബം. ആപത്തീതി ആപജ്ജനം. ഏതസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. അയം ഹീതി അയം ഏവ, വക്ഖമാനോ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി പദഭാജനേ. സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരാതി വത്ഥുജ്ഝാചാരേന സഹ, വാക്യമേവ, ന സമാസോ. വത്ഥുജ്ഝാചാരാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരേനാ’’തി. ഭിക്ഖുനിന്തി ആപത്തിമാപന്നം ഭിക്ഖുനിം. സങ്ഘതോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമ്ഹാ. അനീയസദ്ദോ ഹേതുകത്താഭിധായകോതി ആഹ ‘‘നിസ്സാരേതീതി നിസ്സാരണീയോ’’തി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ നിസ്സരതി, നിസ്സാരിയതി വാ അനേനാതി നിസ്സാരണീയോതി കരണത്ഥോപി യുത്തോയേവ. തത്ഥാതി പദഭാജനേ. യന്തി സങ്ഘാദിസേസം. സോതി സങ്ഘാദിസേസോ. പദഭാജനസ്സ അത്ഥോ കാരണോപചാരേന ദട്ഠബ്ബോ. ഹീതി സച്ചം. കേനചീതി പുഗ്ഗലേന, ന നിസ്സാരീയതീതി സമ്ബന്ധോ. തേന ധമ്മേന കരണഭൂതേന, ഹേതുഭൂതേന വാ. സോതി ധമ്മോ.

അഡ്ഡകാരകമനുസ്സേഹി വുച്ചമാനാതി യോജനാ. സയന്തി സാമം. തതോതി ഗമനതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭിക്ഖുനിയാ വാ കതം ആരോചേതൂതി യോജനാ.

ധമ്മികന്തി ധമ്മേന സഭാവേന യുത്തം. യഥാതി യേനാകാരേന. തന്തി ആകാരം. തത്ഥാതി ‘‘അനോദിസ്സ ആചിക്ഖതീ’’തി വചനേ.

ധുത്താദയോതി ആദിസദ്ദേന ചോരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സാതി ആചിക്ഖനാ. തന്തി ആചിക്ഖനം. തേസന്തി ഗാമദാരകാദീനം. ദണ്ഡന്തി ധനദണ്ഡം. ഗീവാ ഹോതീതി ഇണം ഹോതി. അധിപ്പായേ സതിപീതി യോജനാ. തസ്സാതി അനാചാരം ചരന്തസ്സ.

കേവലം ഹീതി കേവലമേവ. തന്തി രക്ഖം. കാരകേതി അനാചാരസ്സ കാരകേ. തേസ+?ന്തി കാരകാനം.

തേസന്തി ഹരന്താനം. ‘‘അനത്ഥകാമതായാ’’തി ഇമിനാ ഭയാദിനാ വുത്തേ നത്ഥി ദോസോതി ദസ്സേതി. ഹീതി ലദ്ധദോസജോതകോ. അത്തനോ വചനകരം…പേ… വത്തും വട്ടതീതി അത്തനോ വചനം ആദിയിസ്സതീതി വുത്തേ വചനം അനാദിയിത്വാ ദണ്ഡേ ഗഹിതേപി നത്ഥി ദോസോ ദണ്ഡഗഹണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ. ദാസദാസീവാപിആദീനന്തി ആദിസദ്ദേന ഖേത്താദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

വുത്തനയേനേവാതി അതീതം ആരബ്ഭ ആചിക്ഖനേ വുത്തനയേന ഏവ. ‘‘ആയതിം അകരണത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ അനാഗതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സ ആചിക്ഖനം ദസ്സേതി. ‘‘കേന ഏവം കത’’ന്തി പുച്ഛായ അതീതേ കതപുബ്ബം പുച്ഛതി. സാപീതി പിസദ്ദോ വുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

വോഹാരികാ ദണ്ഡേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ദണ്ഡേന്തീതി വധദണ്ഡേന ച ധനദണ്ഡേന ച ആണം കരോന്തി.

യോ ചായന്തി യോ ച അയം. ഭിക്ഖുനീനം യോ അയം നയോ വുത്തോ, ഏസേവ നയോ ഭിക്ഖൂനമ്പി നയോതി യോജനാ. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തവചനമേവ വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനോപി ഹീ’’തിആദി. ‘‘തഥാ’’തിഇമിനാ ‘‘ഓദിസ്സാ’’തിപദം അതിദിസതി. തേ ചാതി തേ ച വോഹാരികാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാതി. പഠമം.

൨. ദുതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൮൨. ദുതിയേ വരിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി വരം, തമേവ ഭണ്ഡന്തി വരഭണ്ഡന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹഗ്ഘഭണ്ഡ’’ന്തി. ‘‘മുത്താ’’തിആദിനാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി.

൬൮൩. ആപുബ്ബോ ലോകസദ്ദോ അഭിമുഖം ലോകനത്ഥോ ഹോതി, ഉപുബ്ബോ ഉദ്ധം ലോകനത്ഥോ, ഓപുബ്ബോ അധോ ലോകനത്ഥോ, വിപുബ്ബോ ഇതോ ചിതോ ച വീതിഹരണലോകനത്ഥോ, അപപുബ്ബോ ആപുച്ഛനത്ഥോ. ഇധ പന അപപുബ്ബത്താ ആപുച്ഛനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനാപുച്ഛിത്വാ’’തി. മല്ലഗണ ഭടിപുത്ത ഗണാദികന്തിആദീസു മല്ലഗണോ നാമ നാരായനഭത്തികോ ഗണോ. ഭടിപുത്തഗണോ നാമ കുമാരഭത്തികോ ഗണോ. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞമ്പി ഗാമനിഗമേ അനുസാസിതും സമത്ഥം ഗണം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഥ വാ മല്ലഗണോതി മല്ലരാജൂനം ഗണോ. തേ ഹി ഗണം കത്വാ കുസിനാരായം രജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘മല്ലഗണോ’’തി. ഭടിപുത്തഗണോതി ലിച്ഛവിഗണോ പരിയായന്തരേന വുത്തോ. ലിച്ഛവിരാജൂനഞ്ഹി പുബ്ബരാജാനോ ഭടിനാമകസ്സ ജടിലസ്സ പുത്താ ഹോന്തി, തേസം വംസേ പവത്താ ഏതരഹി ലിച്ഛവിരാജാനോപി ഭടിപുത്താതി വുച്ചന്തി. ജടിലോ പന ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തേ നദിസോതേന വുയ്ഹമാനേ നദിതോ ഉദ്ധരിത്വാ അത്തനോ അസ്സമേ പുത്തം കത്വാ ഭരണത്താ പോസനത്താ ഭടീതി വുച്ചതി, തസ്സ പുത്തത്താ ലിച്ഛവിഗണോ ഭടിപുത്തോതി വുച്ചതി. തേപി ഗണം കത്വാ വേസാലിയം രജ്ജം അനുസാസന്തി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഭടിപുത്തഗണോ’’തി. ധമ്മഗണോ നാമ സാസനധമ്മഭത്തികോ ഗണോ. ഗന്ധികസേണീതി ഗന്ധകാരാനം സമജാതികാനം സിപ്പികാനം ഗണോ. ദുസ്സികസേണീതി ദുസ്സകാരാനം സമജാതികാനം പേസകാരാനം ഗണോ. ആദിസദ്ദേന തച്ഛകസേണിരജകസേണിആദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ. ഹീതി സച്ചം. തേ ഏവാതി ഗണാദയോ ഏവ. പുന തേതി ഗണാദയോ. ഇദന്തി ‘‘ഗണം വാ’’തിആദിവചനം. ഏത്ഥാതി രാജാദീസു. സങ്ഘാപുച്ഛനമേവ പധാനകാരണന്തി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ആപുച്ഛിതബ്ബോവാ’’തി. കപ്പഗതികന്തി കപ്പം ഗച്ഛതീതി കപ്പഗതാ, സാ ഏവ കപ്പഗതികാ, തം.

കേനചി കരണീയേന ഖണ്ഡസീമം അഗന്ത്വാ കേനചി കരണീയേന ഭിക്ഖുനീസു പക്കന്താസൂതി യോജനാ. നിസ്സിതകപരിസായാതി അന്തേവാസികപരിസായ. വുട്ഠാപേന്തിയാതി ഉപസമ്പാദേന്തിയാതി. ദുതിയം.

൩. തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൯൨. തതിയേ ദുതിയേന പാദേന അതിക്കന്തമത്തേതി സമ്ബന്ധോ. പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം നാമ ഘരൂപചാരതോ പഠമലേഡ്ഡുപാതോ. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപി ചേത്ഥാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഉപചാരേ വാതി അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനേ വാ. തതോതി ഗാമന്തരതോ, ഖണ്ഡപാകാരേന വാ വതിഛിദ്ദേന വാ പവിസിതുന്തി സമ്ബന്ധോ.

സമ്ബദ്ധാ വതി ഏതേസന്തി സമ്ബദ്ധവതികാ, ദ്വേ ഗാമാ. വിഹാരന്തി ഭിക്ഖുനിവിഹാരം. തതോ പന ഗാമതോതി തതോ ഇതരഗാമതോ പന, നിക്ഖന്തായ ഭിക്ഖുനിയാ ഠാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉസ്സാരണാ വാതി മനുസ്സാനം ഉസ്സാരണാ വാ.

ജനാതി ഗാമഭോജകാ ജനാ. ഏകം ഗാമന്തി യംകിഞ്ചി ഇച്ഛിതം ഏകം ഗാമം. തതോതി ഗാമതോ. ‘‘കസ്മാ’’തി ഇമായ പുച്ഛായ ‘‘വിഹരതോ ഏകം ഗാമം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി വചനസ്സ കാരണം പുച്ഛതി. ‘‘വിഹാരസ്സ ചതുഗാമസാധാരണത്താ’’തിഇമിനാ വിസജ്ജനേന തം പുച്ഛം വിസജ്ജേതി.

യത്ഥാതി യസ്സം നദിയം. ഉത്തരന്തിയാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി അന്തരവാസകോ തേമിയതി, സാ നദീ നാമാതി യോജനാ. യഥാ നിവസിയമാനായ തിമണ്ഡലപടിച്ഛാദനം ഹോതി, ഏവം നിവത്ഥായാതി യോജനാ. ഭിക്ഖുനിയാ ഉത്തരന്തിയാ അന്തരവാസകോതി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിംചി ഠാനേ. ‘‘സേതുനാ ഗച്ഛതി, അനാപത്തീ’’തിഇമിനാ പദസാ ഉത്തരന്തിയാ ഏവ ആപത്തീതി ദസ്സേതി. ഉത്തരണകാലേതി നദിതോ ഉത്തരണകാലേ. ആകാസഗമനന്തി ഇദ്ധിയാ ഗമനം. ആദിസദ്ദേന ഹത്ഥിപിട്ഠിആദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അക്കമന്തിയാതി അതിക്കമന്തിയാ. ഏത്ഥാതി ദ്വീസു തീസു ഭിക്ഖുനീസു. ഓരിമതീരമേവാതി അപാരതീരമേവ. തമേവ തീരന്തി ഓരിമതീരമേവ. പച്ചുത്തരതീതി പടിനിവത്തിത്വാ ഉത്തരതി.

കുരുമാനാ ഭിക്ഖുനീ കരോതീതി യോജനാ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനിയാ അജാനന്തിയാ ഏവ ചാതി സമ്ബന്ധോ, അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അഥ പനാതി അഥസദ്ദോ യദിപരിയായോ, കിരിയാപദേന യോജേതബ്ബോ. അഥ അച്ഛതി, അഥ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. അച്ഛതീതി വസതി. ഹീതി സച്ചം. ഇധാതി ‘‘ഏകാ വാ രത്തിം വിപ്പവസേയ്യാ’’തിപദേ.

ഏവം വുത്തലക്ഖണമേവാതി ഏവം അഭിധമ്മപരിയായേന വുത്തലക്ഖണമേവ. തം പനേതന്തി തം പന അരഞ്ഞം. തേനേവാതി ആപന്നഹേതുനാ ഏവ. അട്ഠകഥായന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം. ഭിക്ഖുനീസു പവിസന്തീസൂതി സമ്ബന്ധോ, നിദ്ധാരണത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഏത്ഥാതി ദസ്സനൂപചാരസവനൂപചാരേസു. യത്ഥ ഓകാസേ ഠിതം ദുതിയികാ പസ്സതി, സോ ഓകാസോ ദസ്സനൂപചാരോ നാമാതി യോജനാ. സാണിപാകാരന്തരികാപീതി സാണിപാകാരേന ബ്യവഹികാപി. യത്ഥ ഓകാസേ ഠിതാ…പേ… സദ്ദം സുണാതി, സോ ഓകാസോ സവനൂപചാരോ നാമാതി യോജനാ. മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേനാതി മഗ്ഗേ മൂള്ഹാനം സദ്ദേന. ധമ്മസ്സവനാരോചനസദ്ദേനാതി ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആരോചനാനം സദ്ദേന. മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേന സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതി വിയ ച ധമ്മസ്സവനാരോചനസദ്ദേന സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതി വിയ ച ‘‘അയ്യേ’’തി സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതീതി യോജനാ. സദ്ദായന്തിയാതി സദ്ദം കരോന്തിയാ. നാമധാതു ഹേസാ. ഏവരൂപേതി ‘‘മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേന വിയാ’’തിആദിനാ വുത്തേ ഏവരൂപേ.

തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ വാതി തിത്ഥീനം വാസട്ഠാനം സങ്കന്താ വാ. ഇമിനാ ‘‘പക്ഖസങ്കന്താ’’തി ഏത്ഥ പക്ഖസദ്ദസ്സ പടിപക്ഖവാചകത്താ തേന സാസനപടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തിത്ഥിയാ ഹി സാസനസ്സ പടിപക്ഖാ ഹോന്തീതി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൬൯൪. ചതുത്ഥേ പാദസ്സ ഠപനകം പീഠം പാദപീഠം. പാദസ്സ ഠപനകാ കഥലികാ പാദകഥലികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാദപീഠം നാമാ’’തിആദി. അനഞ്ഞായാതി ഏത്ഥ യകാരോ ത്വാപച്ചയസ്സ കാരിയോതി ആഹ ‘‘അജാനിത്വാ’’തി. നേത്ഥാരവത്തേതി ഉക്ഖേപനീയകമ്മതോ നിത്ഥരണകാരണേ വത്തേ. ‘‘വത്തമാന’’ന്തിഇമിനാ ‘‘വത്തന്തി’’ന്തി ഏത്ഥ അന്തപച്ചയം നയേന ദസ്സേതീതി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ചമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൧. പഞ്ചമേ ‘‘ഏകതോ അവസ്സുതേ’’തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ‘‘ഏകതോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഭിക്ഖുനിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബഭാവഞ്ച തോപച്ചയസ്സ ഛട്ഠുത്ഥേ പവത്തഭാവഞ്ച അവസ്സുഭപദേ ഭാവത്ഥഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഏതന്തി ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ’’തി വചനം. തന്തി അവചനം. പാളിയാതി ഇമായ സിക്ഖാപദപാളിയാതി. പഞ്ചമം.

൬. ഛട്ഠസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൫. ഛട്ഠേ യതോ ത്വന്തി ഏത്ഥ കാരണത്ഥേ തോപച്ചയോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തി. കസ്സാ ഹോന്തീതി ഉയ്യോജികാഉയ്യോജിതാസു കസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ന ദേതീതി ഉയ്യോജികാ ഉയ്യോജിതായ ന ദേതി. ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഉയ്യോജിതാ ഉയ്യോജികായ ഹത്ഥതോ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. പടിഗ്ഗഹോ തേന ന വിജ്ജതീതി തേനേവ കാരണേന ഉയ്യോജികായ ഹത്ഥതോ ഉയ്യോജിതായ പടിഗ്ഗഹോ ന വിജ്ജതി. ആപജ്ജതി ഗരുകം, ന ലഹുകന്തി ഏവം സന്തേപി ഉയ്യോജികാ ഗരുകമേവ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപജ്ജതി, ന ലഹുകം. തഞ്ചാതി തം ആപജ്ജനഞ്ച. പരിഭോഗപച്ചയാതി ഉയ്യോജികായ പരിഭോഗസങ്ഖാതാ കാരണാതി അയം ഗാഥായത്ഥോ.

ഇതരിസ്സാ പനാതി ഉയ്യോജിതായ പന ഭിക്ഖുനിയാ. പഠമസിക്ഖാപദേതി പഞ്ചമസിക്ഖാപദേ. പഞ്ചമസിക്ഖാപദഞ്ഹി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന യുഗളഭാവേന സദിസത്താ ഇമം ഉപാദായ പഠമന്തി വുത്തന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സത്തമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൦൯. സത്തമേ യാവതതിയകപദത്ഥോതി ‘‘യാവതതിയക’’ന്തി ഉച്ചാരിതസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോതി. സത്തമം.

൮. അട്ഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൧൫. അട്ഠമേ കിസ്മിംചിദേവ അധികരണേതി നിദ്ധാരണീയസ്സ നിദ്ധാരണസമുദായേന അവിനാഭാവതോ ആഹ ‘‘ചതുന്ന’’ന്തി. കസ്മാ പന നിദ്ധാരണസമുദായനിദ്ധാരണീയഭാവേന വുത്തം, നനു പദഭാജനേ ചത്താരിപി അധികരണാനി വുത്താനീതി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദീതി. അട്ഠമം.

൯. നവമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൨൩. നവമേ സംസട്ഠസദ്ദോ മിസ്സപരിയായോതി ആഹ ‘‘മിസ്സീഭൂതാ’’തി. ‘‘അനനുലോമേനാ’’തിഇമിനാ ‘‘അനനുലോമികേനാ’’തി ഏത്ഥ ഇകസദ്ദോ സ്വത്ഥോതി ദസ്സേതി. കോട്ടനഞ്ച പചനഞ്ച ഗന്ധപിസനഞ്ച മാലാഗന്ഥനഞ്ച. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേപി അനനുലോമികേ കായികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സാസനാഹരണഞ്ച പടിസാസനഹരണഞ്ച സഞ്ചരിത്തഞ്ച. ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേപി അനനുലോമികേ വാചസികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതാസന്തി ഭിക്ഖുനീനം. സിലോകോതി യസോതി. നവമം.

൧൦. ദസമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദം

൭൨൭. ദസമേ ഏവാചാരാതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹിതലോപവസേന സന്ധീതി ആഹ ‘‘ഏവംആചാരാ’’തി. ‘‘യാദിസോ’’തിആദിനാ ഏവംസദ്ദസ്സ നിദസ്സനാദീസു (അഭിധാനപ്പദീപികായം ൧൧൮൬ ഗാഥായം) ഏകാദസസു അത്ഥേസു ഉപമത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഏവംസദ്ദാ ഏവംസിലോകാ’’തി സബ്ബേസു പദേസു. ഉഞ്ഞായാതി ഏത്ഥ ഓകാരവിപരീതോ ഉകാരോതി ആഹ ‘‘അവഞ്ഞായാ’’തി. ‘‘നീചം കത്വാ ജാനനായാ’’തി ഇമിനാ അവസദ്ദോ നീചത്ഥോ, ഞാധാതു അവബോധനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘പരിഭവഞ്ഞായാ’’തി വത്തബ്ബേ ഉത്തരപദലോപവസേന ‘‘പരിഭവേനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പരിഭവിത്വാ ജാനനേനാ’’തി. അക്ഖന്തിയാതി ഏത്ഥ സഹനഖന്തിയേവാധിപ്പേതാ, നേവ അനുലോമഖന്തി, ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസഹനതായാ’’തി. വേഭസ്സിയാതി ഏത്ഥ വിസേസേന ഭാസേതി ഓഭാസേതീതി വിഭാസോ ആനുഭാവോ, വിഭാസോ ഇമസ്സ സങ്ഘസ്സ അത്ഥീതി വിഭസ്സോ സങ്ഘോ, ബഹ്വത്ഥേ ച അതിസയത്ഥേ ച സപച്ചയോ ഹോതി. കസ്മാ? മന്തുപച്ചയത്ഥത്താ ‘‘ലോമസോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൪.൫൭) വിയ, ബഹുആനുഭാവോ അതിസയആനുഭാവോ സങ്ഘോതി വുത്തം ഹോതി, സംയോഗപരത്താ ആകാരസ്സ രസ്സോ. വിഭസ്സസ്സ ഭാവോ വേഭസ്സിയം, ബഹുആനുഭാവോ അതിസയആനുഭാവോയേവ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബലവഭസ്സഭാവേനാ’’തി. തത്ഥ ബലവഇതി പദേന മന്തുഅത്ഥേ പവത്തസ്സ സപ്പച്ചയസ്സ ബഹ്വത്ഥഞ്ച അതിസയത്ഥഞ്ച ദസ്സേതി, ഭാവഇതി പദേന ണിയപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം, ഏനഇതി പദേന നിസ്സക്കവചനസ്സ കരണത്ഥേ പവത്തഭാവം ദസ്സേതി. തമേവത്ഥമാവികരോന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ ബലവപ്പകാസനേനാ’’തി. തത്ഥ അത്തനോതി അത്തസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഘസ്സ. ബലവപ്പകാസനേനാതി ബഹുആനുഭാവപ്പകാസനേന, അതിസയആനുഭാവപ്പകാസനേന വാ. ബലവപ്പകാസനം നാമ അത്ഥതോ പരേസം സമുത്രാസനമേവാതി ആഹ ‘‘സമുത്രാസനേനാതി അത്ഥോ’’തി. ദുബ്ബലഭാവേനാതി ഏത്ഥ ഭാവഇതിപദേന ണ്യപച്ചയസ്സ ഭാവത്ഥം, ഏനഇതിപദേന നിസ്സക്കവചനസ്സ കരണത്ഥം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉഞ്ഞായാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു. ചസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏവം സമുച്ചയത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. വിവിച്ചഥാതി ഏത്ഥ വീത്യൂപസഗ്ഗോ വിനാസദ്ദത്ഥോ, വിചധാതു സത്തത്ഥോതി ആഹ ‘‘വിനാ ഹോഥാ’’തി. ദസമം.

അനന്തരാ പക്ഖിപിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മഹാവിഭങ്ഗതോ ആഹരിതാനി ഇമാനി തീണി സിക്ഖാപദാനീതി യോജനാ. നവ പഠമാപത്തികാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബേപി ധമ്മാതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ’’തിആദിപാഠേ. തം പനാതി പക്ഖമാനത്തം പനാതി.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ

സത്തരസകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.