൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൮. ഏവമേതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ഏവം പന ഗഹേതബ്ബോതി അഗ്ഗഹേതബ്ബഗഹേതബ്ബാനം അത്ഥാനം വിജഹനഗ്ഗഹണത്ഥായ യുത്തായുത്തിവിചാരണായം വജ്ജേതബ്ബേസു താവ പഠമം പടിപത്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനാ സുത്തത്ഥാ വിസയോ’’തി യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൨൧൩). വജ്ജേതബ്ബഭാവതോ ഹി സുത്തപദേഹി സുത്തത്ഥേ വിവേചിതേ ഗഹേതബ്ബഭാവോ ച അവസിട്ഠോ ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘മേത്താവിഹാരസ്സ സതോ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ‘ബ്യാപാദോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീ’തി യുജ്ജതി ദേസനാ’’തി (നേത്തി. ൨൧).

യുത്തിനിദ്ധാരണേന അയഥാസഭാവതോ വിവേചിത്വാ യഥാസഭാവതോ ധമ്മസ്സ ഗഹണകാരണാനി കഥേന്തോ ‘‘മഹന്താ അപദിസിതബ്ബാ ഏതേസന്തി മഹാപദേസാ’’തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ബുദ്ധാദയോ’’തിആദിനാ. പതിട്ഠാനാനീതി പതിട്ഠാനസാധനാനി. സേസേസൂതി സങ്ഘാപദേസാദീസു. പഠമത്ഥോ ഏവ ഹി ഇധ പാളി ആഗതോ, വിനിച്ഛയനേ കാരണം മഹാപദേസോതി അധിപ്പായോ. സുത്തോതരണാദീതി ആദിസദ്ദേന സുത്താനോതരണാദിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സുത്തോതരണവിനയസന്ദസ്സനാനി ഹി കേനചി യഥാഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ ‘‘ധമ്മോ’’തി വിനിച്ഛയനേ കാരണം. സുത്താനോതരണവിനയാസന്ദസ്സനാനി ‘‘അധമ്മോ’’തി. യദി ഏവന്തി യദി യഥാഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ സുത്തവിനയേഹി സംസന്ദനം ‘‘ധമ്മോ’’തി, അസംസന്ദനം ‘‘അധമ്മോ’’തി വിനിച്ഛയകാരണം, ഏവം സന്തേതി അത്ഥോ. സമ്പദീയതി ഞാപീയതി ധമ്മോ ഏതേഹീതി സമ്പദായാ, അക്ഖാതാരോ.

വിനീയന്തി രാഗാദയോ ഏതേനാതി വിനയോ, കാരണം. തേനാഹ ‘‘രാഗാദിവൂപസമനിമിത്ത’’ന്തി. കിം പന തം? സാധിട്ഠാനസമഥവിപസ്സനാദിധമ്മാ. യേ പരതോ ‘‘തേചത്താലീസം ബോധങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (നേത്തി. ൨൪) വക്ഖതി.

വിനയമഹാപദേസാ കപ്പിയാനുലോമതോ അനുലോമകപ്പിയം നാമ, തംസദിസതായ സുത്തന്തമഹാപദേസാപി അനുലോമകപ്പിയന്തി അട്ഠകഥാവോഹാരോ. തേന വുത്തം ‘‘യം അനുലോമകപ്പിയന്തി വുച്ചതീ’’തി.

യദിപി തത്ഥ തത്ഥ പവത്താ ഭഗവതോ പകിണ്ണകദേസനാ അട്ഠകഥാ, സാ പന ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സങ്ഗായിത്വാ തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാനുരൂപേന വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതത്താ ആചരിയവാദോ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘ആചരിയവാദോ നാമ അട്ഠകഥാ’’തി. തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹോ ഏവ ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭൂതോ കഥാമഗ്ഗോ പച്ഛാ തമ്ബപണ്ണിയേഹി മഹാഥേരേഹി സീഹളഭാസായ ഠപിതോ. അത്തനോമതി ഥേരവാദോ. സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി യഥാ പാളിയാ സംസന്ദതി, ഏവം മഹാപദേസതോ അത്ഥാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. പമാദപാഠവസേന ആചരിയവാദസ്സ കദാചി പാളിയാ അസംസന്ദനാപി സിയാ, സോ ന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സുത്തേന സമേന്തോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ’’തി.

ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതീതി ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി ന വിരുജ്ഝതി. ഇദാനി തം അവിരുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘യേന യേനാ’’തിആദി വുത്തം. സുത്തോതരണാദി ഏവ ഹേത്ഥ കാരണം. തസ്സ ച അനേകാകാരതായ ‘‘പകാരേനാ’’തി വുത്തോ. സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ സംവണ്ണനാവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ആഭതേനാതി ആനീതേന. സുത്തതോതി സുത്തന്തരതോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കേനചി പസങ്ഗേന സുത്തന്തരതോ ഉദ്ധരിത്വാ ആനീതേന സുത്തപദേന സുത്തോതരണാദിനാ, കാരണപ്പകാരേന ച ചതുമഹാപദേസാവിരോധേന സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ സംവണ്ണനാവസേന അത്ഥജാതം ഗഹേതബ്ബന്തി. തേനാഹ ‘‘തേന…പേ… കാതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ യുത്തിഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി യുത്തിനിദ്ധാരണവസേന അയം യുത്തിഹാരോ യോജേതബ്ബോ. അഥ വാ യുത്തിഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി ഇമിനാ ഹാരേന വക്ഖമാനനയേന യുത്തിഗവേസനം കത്വാ തായ യുത്തിയാ സബ്ബഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. ലക്ഖണഞ്ഹേതം യുത്തിഗവേസനായ, യദിദം യുത്തിഹാരോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാനം, യാ ഭൂമീ, യോ ച ഗോചരോ തേസം. ‘‘യുത്തായുത്തപരിക്ഖാ’’തി (നേത്തി. ൪), ‘‘ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി (നേത്തി. ൨൦) ച.

൧൯. യദി വാ സബ്ബാനി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തീതി യോജനാ.

൨൦. ജരായം ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതസ്സ യം അഞ്ഞഥത്തം അഞ്ഞഥാഭാവോ, അയം ജരാ നാമ. ഖണികമരണം ഖണികനിരോധോ. സമുച്ഛേദമരണം ഖീണാസവാനം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം.

കേവലസ്സാതി ജരായ അമിസ്സസ്സ. അഞ്ഞാവ ജരാ, അഞ്ഞം മരണന്തി ‘‘പടിഞ്ഞാതസ്സ കേവലസ്സ മരണസ്സ ദിട്ഠത്താ’’തി ഹേതു. യഥാ തം ദേവാനന്തി സദിസൂദാഹരണം, വിസദിസൂദാഹരണം പന ഇദ്ധിപാദാദയോ, അന്വയബ്യതിരേകാ ഗഹേത്വാ യോജേതബ്ബാ.

തേഹീതി ജരാമരണേഹി.

‘‘ജീരണഭിജ്ജനസഭാവാ’’തി ഇമിനാ ലേസേന തണ്ഹാജരാമരണാനം അനഞ്ഞത്തം യോജേതി. യദിപി ‘‘അഞ്ഞാ തണ്ഹാ, അഞ്ഞാ ജരാ, അഞ്ഞം മരണ’’ന്തി സിദ്ധോവായമത്ഥോ, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന ഇദ’’ന്തിആദി, തഥാപി സക്കുണേയ്യപരിഹാരായം ചോദനാതി അജ്ഝാരുള്ഹം തത്ഥ ദോസം ദസ്സേതും ‘‘യദി ച യഥാ ജരാമരണ’’ന്തി പാളിപവത്താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി…പേ… ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. ഭാവോതി അധിപ്പായോ. ഏതേസന്തി തണ്ഹാജരാമരണാനം.

‘‘ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി ച കേചി പഠന്തി, ബ്യഞ്ജനതോപി ഗവേസിതബ്ബം, അഞ്ഞത്ഥ അത്ഥതോ അഞ്ഞത്ഥമ്പീതി അധിപ്പായോ. തമേവ ബ്യഞ്ജനതോ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘സല്ലോതി വാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമേസന്തി സല്ലധൂപായനാനം. ഇച്ഛാവിപരിയായേതി ഇച്ഛിതാലാഭേ, അപ്പച്ചയസമവായേ വാ. ഇദമ്പി സമത്ഥനം ഹോതി യഥാധിപ്പേതസ്സ അഞ്ഞത്ഥസ്സ ബ്യതിരേകദസ്സനഭാവതോ. ജരാമരണവിപരിയായേതി ജരാമരണേ അസതി. ന ഹി യഥാധിപ്പേതജരാമരണാഭാവേ തണ്ഹാ ന ഹോതീതി.

ദ്വിധാ വുത്താതി ദ്വിപ്പകാരേന വുത്താ, ദ്വിക്ഖത്തും വാ വുത്താ. യം ഇദം…പേ… ആരമ്മണകരണവസേന വാ അഭിലപനന്തി ഏവം കിരിയാപരാമസനം യോജേതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. വിസേസോതി അയം ഏതാസം ഇച്ഛാതണ്ഹാനം പകതിസങ്ഖാതോ വിസേസോ. ‘‘ദ്വീഹി നാമേഹീ’’തിപി പാളി. യദിപി ഏവന്തി കാമം വിസയവിസേസേസു ഏവം യഥാവുത്തഅവത്ഥാവിസേസേന ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥി കാചി ഭേദമത്താതി അത്ഥോ. സഭാവതോ പന ഭേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാപീ’’തി ആഹ.

ഇച്ഛന്തീതി കാമേന്തി. തണ്ഹായനാ പാതുകാമതാ. സന്താപനട്ഠേനാതി പരിദഹനഭാവേന. ആകഡ്ഢനട്ഠേനാതി അവഹരണട്ഠേന. സരിതാനീതി രാഗവസേന അല്ലാനി. തംസമ്പയുത്തപീതിവസേന സിനിദ്ധാനി സിനേഹിതാനി. വിസത്തികാതി വിത്ഥതാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു ബ്യാപനവസേന. വിസടാതി പുരിമവേവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസക്കതി സഹതി. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താളിയമാനോപി സഹതി. ‘‘ഓസക്കനം, വിപ്ഫന്ദനം വാ വിസക്കന’’ന്തി വദന്തി. അനിച്ചാദികം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം ദസ്സേന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സംഖിപതി. വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി, വഹതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖാദിഭേദാ വേദനാ മൂലം ഏതായാതി വിസമൂലാ, ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. രൂപാദിദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഏതായ, ന അമതസ്സാതി വിസപരിഭോഗാ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസതാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

സിനേഹനം പേമകരണം. ബന്ധനട്ഠേനാതി സംയോജനട്ഠേന. ആസീസനട്ഠേനാതി ഇച്ഛനട്ഠേന. അഭിനന്ദനട്ഠേനാതി അസ്സാദനട്ഠേന, സമ്പടിച്ഛനട്ഠേന വാ.

൨൧. അനഭിരതീതി ഉക്കണ്ഠാ. ഞാണനിബ്ബിദാതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ. യഥാ ച ദുക്ഖൂ…പേ… ചാരേസു യുത്തി വുത്താതി യോജനാ.

സുഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാ സുഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ സുഖാപടിപദാദയോ. യോ ദുക്ഖായ പടിപദായ വിസേസം അധിഗന്തും ഭബ്ബോ, തസ്സ സുഖാപടിപദായോഗ്യസ്സ വിയ കരിയമാനാ ധമ്മദേസനാ വിസേസാവഹാ ന ഹോതി, തസ്മാ സാ ന യുത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘രാഗചരിതോ’’തിആദിനാ. രാഗചരിതസ്സ തഥാ തഥാ കാമാനം ആദീനവം, ഓകാരം, സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസഞ്ച അവിഭാവേത്വാ ആദിതോ വിപസ്സനാകഥാവ കരിയമാനാ ന വിസേസാവഹാ ഹോതി ആസയസ്സ അസോധിതത്താതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ പാളിയം ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… ദേസനാ’’തി ആഹാതി വേദിതബ്ബം. സേസപദേസുപീതി യഥാ ‘‘രാഗചരിതസ്സാ’’തിആദിനാ രാഗചരിതകോട്ഠാസവസേന പാളിയം ദേസനായ അയുത്തി വുത്താ, ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി ദോസചരിതകോട്ഠാസാദീസുപി ‘‘ദോസചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭം ദേസേയ്യാ’’തിആദിനാ പാളിയം അവുത്തോപി യഥാസമ്ഭവമത്ഥോ നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബോ. കസ്മാ പന യുത്തിഹാരേ അയുത്തിനിദ്ധാരണാ കതാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോതി സേസേസുപി ദോസചരിതാദിവസേന നിദ്ധാരിതേസു അയുത്തിഗവേസനേസു അയമേവ ഉപായോ. അനുലോമപ്പഹാന’’ന്തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ.

‘‘യാവതികാ ഞാണസ്സ ഭൂമീ’’തി ഏതേന യുത്തിഹാരസ്സ മഹാവിസയതം ദസ്സേതി. കസ്മാ പനായം മഹാവിസയോതി? യുത്തിവിചാരഭാവതോ, സംവണ്ണേതബ്ബസ്സ ച ധമ്മസ്സ നാനാനയനിപുണാദിഗുണവിസേസയോഗതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തി ആഹ.

അപരഭാഗേതി പച്ഛാഭാഗേ. മേത്താവിഹാരിഭാഗസ്സ അപരിഹീനതാവചനതോ അയോഗോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘സതോ’’തി. യഥാവുത്തകാരണതോ ഏവാതി പടിപക്ഖത്താ ഏവ.

പഹാനേകട്ഠഭാവതോ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതസ്സ. ആദീനവദസ്സനേന വിതക്കം ജിഗുച്ഛന്താ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ആസന്നഉപചാരജ്ഝാനധമ്മാപി വിതക്കാരമ്മണാ ന ഹോന്തി, പഗേവ ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ആരമ്മണകരണത്ഥോ ഹേത്ഥ സഹഗതസദ്ദോ’’തി.

ഏവം യുത്തിഹാരലക്ഖണം ആഗമതോ യുത്തായുത്തവിചാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആഗമാനുഗതായ യുത്തിയാപി തം ദസ്സേതും ഗുണമുഖേന ദോസവിഭജനം വിഭജന്തോ ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.