൪. പടിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൫. അന്വത്ഥസഞ്ഞതന്തി അത്ഥാനുഗതസഞ്ഞഭാവം, ‘‘ദേസനാഹാരോ’’തി അയം സഞ്ഞാ അന്വത്ഥാ അത്ഥാനുഗതാതി അത്ഥോ.

അവുത്തമേവാതി പുബ്ബേ അസംവണ്ണിതപദമേവ. ‘‘ധമ്മം വോ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൪൨൦) വചനസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘കത്ഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തേപിടകസ്സ ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സംവണ്ണനാലക്ഖണം നേത്തിപ്പകരണം, തഞ്ച പരിയത്തിധമ്മസങ്ഗാഹകേ സുത്തപദേ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന ഗഹിതേ ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാഹാരേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി.

യേസം അസ്സാദാദീനം വിഭജനലക്ഖണോ ദേസനാഹാരോ, തേ ഗാഥായ, ഇധാപി ച ആഗതേ ‘‘അസ്സാദം ആദീനവ’’ന്തിആദിനാ ഉദാഹരണവസേന വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥായം വുത്തോ കതമോ അസ്സാദോ. അഥ വാ ‘‘അസ്സാദം ആദീനവ’’ന്തിആദിനാ യോ ഇധ അസ്സാദാദീനം ഉദ്ദേസോ, തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോതി ചേതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കമ്മകരണത്ഥഭിന്നസ്സ വിസയവിസയിതാലക്ഖണസ്സ അസ്സാദദ്വയസ്സ നിദസ്സനത്ഥം ഗാഥാദ്വയുദാഹരണം, തഥാ കാമവിപരിണാമലക്ഖണസ്സ, വട്ടദുക്ഖലക്ഖണസ്സ ചാതി ദുവിധസ്സാപി ആദീനവസ്സ നിദസ്സനത്ഥം ‘‘അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാന’’ന്തി ദുവിധസ്സാപി നിസ്സരണസ്സ നിദസ്സനനിദസ്സനത്ഥഞ്ച ദ്വേ ദ്വേ ഗാഥാ ഉദാഹടാ.

ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨-൧൦൩; നേത്തി. ൫, ൨൬, ൩൧; പേടകോ. ൨൨) ഏത്ഥ ധമ്മചാരിനോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനേഹി സാതിസയാരക്ഖാ സമ്ഭവതി, സമ്പത്തിഭവസ്സാപി വിപരിണാമസങ്ഖാരദുക്ഖതാഹി ദുഗ്ഗതിഭാവോ ഇച്ഛിതോവാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘നിസ്സരണം അനാമസിത്വാ’’തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിബ്ബാനം വാ ഉപനിധായ സബ്ബാ ഉപപത്തിയോ ദുഗ്ഗതീ’’തി.

അവേക്ഖസ്സൂതി വിധാനം. തസ്സാ പന അവേക്ഖായ പവത്തിആകാരോ, വിസയോ, കത്താ ച ‘‘സുഞ്ഞതോ, ലോകം, മോഘരാജാ’’തി പദത്തയേന വുത്താതി ആഹ – ‘‘സുഞ്ഞതോ…പേ… ആണത്തീ’’തി. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം സുഞ്ഞതാ അനത്തസഭാവതായ, അത്തസുഞ്ഞതായ ച സിയാ. യതോ തേ ന വസവത്തിനോ, അത്തസാരവിരഹിതാ ച, യതോ തേ അനത്താ, രിത്താ, തുച്ഛാ ച അത്തനാ, തദുഭയം ദസ്സേതി ‘‘അവസവത്തിതാ’’തിആദിനാ. ഏവം മച്ചുതരോ സിയാതി ഏവം പടിപത്തിയാ മച്ചുതരോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. പരികപ്പേത്വാ വിധിയമാനസ്സ മച്ചുതരണസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ ദേസനായ പച്ചക്ഖതോ സിജ്ഝമാനം സാതിസയം ഫലന്തി ആഹ ‘‘തസ്സ യം…പേ… ഫല’’ന്തി.

൬. ഉദാഹരണവസേനാതി നിദസ്സനവസേന. തത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലവിഭാഗേനാ’’തി ഇമിനാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലപയോജിതോ അസ്സാദാദീസു ഭഗവതോ ദേസനാവിസേസോതി ദസ്സേതി.

ഘടിതമത്തന്തി സോതദ്വാരാനുസാരേന മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനേന ആലമ്ബിതമത്തം. സസ്സതാദിആകാരസ്സാതി സസ്സതുച്ഛേദാകാരസ്സ. ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ധമ്മദേസനായ ചാലേതബ്ബം, ന അനുലോമികഖന്തി, യഥാഭൂതഞാണം വാ. ഏതസ്മിഞ്ഹി ചതുക്കേ ആസയസാമഞ്ഞതാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീ ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികാ;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസഞ്ഞിത’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൬; ദീ. നി. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ, വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വി. വി. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ);

ചലനായാതി വിക്ഖമ്ഭനായ. പരാനുവത്തിയാതി സമുച്ഛേദനായ. ഉഗ്ഘടിതേ ജാനാതീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി മൂലവിഭുജാദിപക്ഖേപേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. വിപഞ്ചിതന്തി ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘മന്ദം സണിക’’ന്തി. നിസ്സരണആദീനവനിസ്സരണഅസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനം വിഭാവനാ വേനേയ്യത്തയവിനയനസമത്ഥാ.

ചത്താരോതി അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച അസ്സാദോ ആദീനവോ ച അസ്സാദോ നിസ്സരണഞ്ചാതി ഏതേ ചത്താരോ. യദി നിസ്സരണവിഭാവനാ വേനേയ്യവിനയനസമത്ഥാ, കസ്മാ പഞ്ചമോ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ആദീനവാവചനതോ’’തി. യദി ഹി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും സന്ധായ അയം നയോ വുച്ചതി, നിസ്സരണമത്തേന സിദ്ധം സിയാ. അഥ വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നേയ്യം വാ, ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച അസ്സാദോ ച ആദീനവോ നിസ്സരണഞ്ച വത്തബ്ബോ സിയാ? തഥാ അപ്പവത്തത്താ ന ഗഹിതോ. തേനാഹ ‘‘ആദീനവാവചനതോ’’തിആദി. ദേസനന്തി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം ‘‘സുത്തേകദേസം ഗാഥം വാ’’തി വിസേസേതി. പദപരമഅഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സഉപായസ്സ നിസ്സരണസ്സ അനാമട്ഠത്താ.

‘‘കല്യാണ’’ന്തി ഇമിനാ ഇട്ഠവിപാകോ, ‘‘പാപക’’ന്തി അനിട്ഠവിപാകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അയം അസ്സാദോ, അയം ആദീനവോ’’തി. ലാഭാദീനം പുഞ്ഞഫലത്താ തദനുരോധം വാ സന്ധായ ‘‘അയം അസ്സാദോ’’തി വുത്തം. തബ്ബിപരിയായേന അലാഭാദീനം ആദീനവതാ വേദിതബ്ബാ.

കാമാതി കിലേസകാമസഹിതാ വത്ഥുകാമാ. വിരൂപരൂപേനാതി അപ്പതിരൂപാകാരേന. മഥേന്തീതി മദ്ദന്തി. പബ്ബജിതോമ്ഹീതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ അമ്ഹി. അപണ്ണകന്തി അവിരജ്ഝനകം. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ. സമിതപാപഭാവോയേവ സേയ്യോ സുന്ദരതരോ.

തത്ഥ ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ’’തി അയം അസ്സാദോ, ‘‘വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്ത’’ന്തി അയം ആദീനവോ, ‘‘അപണ്ണകം സാമഞ്ഞ’’ന്തി ഇദം നിസ്സരണന്തി ആഹ ‘‘അയം…പേ… നിസ്സരണഞ്ചാ’’തി.

ഫലാദീനം ഏകകവസേന ച തികവസേന ച പാളിയം ഉദാഹടത്താ വുത്തം ‘‘ദുകവസേനപീ’’തി.

സുഖാ പടിപദാ, ദുക്ഖാ പടിപദാതി യാ ദ്വേ പടിപദാ, താസു ഏകേകാ ദന്ധഖിപ്പാഭിഞ്ഞതായ ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പടിപദാഭിഞ്ഞാകതോ വിഭാഗോ പടിപദാകതോ ഹോതീ’’തി. കതപുബ്ബകിച്ചസ്സ പഥവീകസിണാദീസു സബ്ബപഠമം ‘‘പഥവീ’’തിആദിനാ പവത്തമനസികാരോ പഠമസമന്നാഹാരോ. ഉപചാരന്തി ഉപചാരജ്ഝാനം. പടിപജ്ജിതബ്ബതായ ഝാനമ്പി ‘‘പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. തദഞ്ഞാ ഹേട്ഠിമപഞ്ഞതോ അധികാ പഞ്ഞാതി കത്വാ ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

കിലേസേതി നീവരണപ്പകാരേ, തംസഹഗതകിലേസേ ച. അങ്ഗപാതുഭാവന്തി വിതക്കാദിഝാനങ്ഗപടിലാഭം.

അഭിനിവിസന്തോതി പട്ഠപേന്തോ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി രൂപാരൂപധമ്മേ ലക്ഖണാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതാ ച നാമരൂപവവത്ഥാനാദീനം കിച്ഛസിദ്ധിയാ സിയാതി ന രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ ഏവ ദുക്ഖാപടിപദതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? ന, നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം പച്ചനീകകിലേസമന്ദതായ സുഖസിദ്ധിയമ്പി തഥാസിദ്ധവിപസ്സനാസഹഗതാനം ഇന്ദ്രിയാനം മന്ദതായ മഗ്ഗപാതുഭാവതോ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി അകിച്ഛേനപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ, കിച്ഛേന പരിഗ്ഗഹിതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏവം സേസേസുപി. നാമരൂപം വവത്ഥാപേന്തോതി ‘‘നാമരൂപമത്തമേതം, ന അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോ’’തി വവത്ഥാപനം കരോന്തോ. കതരോ പനേത്ഥ വാരോ യുത്തരൂപോതി? യോ കോചി സകിം, ദ്വിക്ഖത്തും, അനേകസതക്ഖത്തുന്തി ഏവമാദീസു ഹി വിക്ഖമ്ഭനവാരേസു സകിം, ദ്വിക്ഖത്തുഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവാരോ സുഖാ പടിപദാ ഏവ, ന തതോ ഉദ്ധം സുഖാ പടിപദാ ഹോതി, തസ്മാ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരതോ പട്ഠായ ദുക്ഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ. അപിച കലാപസമ്മസനാവസാനേ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഉപ്പന്നസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസസ്സ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനേന കിച്ഛതാവാരോ ദുക്ഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ദന്ധത്താ പടിപദായ ഏതസ്സ അകിച്ഛത്തേപി പുരിമാനം കിച്ഛത്തേ ദുക്ഖാപടിപദതാ വുത്തനയാവ. യസ്സ പന സബ്ബത്ഥ അകിച്ഛതാ, തസ്സ പരമുക്കംസഗതാ സുഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

യഥാ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ വുത്താ, തഥാ തബ്ബിപരിയായേന ചതുത്ഥീ, തദുഭയവോമിസ്സതാവസേന ദുതിയാ, തതിയാ ച ഞാതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘വിപസ്സനാപക്ഖികാ ഏവാ’’തി വുത്തം.

ഹേതുപായഫലേഹീതി ഏത്ഥ തണ്ഹാചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച പഠമായ പടിപദായ ഹേതു, തണ്ഹാചരിതതാ, ഉദത്ഥപഞ്ഞതാ ച ദുതിയായ, ദിട്ഠിചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച തതിയായ, ദിട്ഠിചരിതതാ, ഉദത്ഥപഞ്ഞതാ ച ചതുത്ഥിയാ. ഉപായോ പന യഥാക്കമം സതിസമാധിവീരിയപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി, സതിപട്ഠാനഝാനസമ്മപ്പധാനസച്ചാനി ച ഉപനിസ്സയഭൂതാനി. ഫലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാനം.

സമാധിമുഖേനാതി സമാധിമുഖേന ഭാവനാനുയോഗേന. തേനേവാഹ ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനായാ’’തി. ഇധാതി ഇമസ്മിം നേത്തിപ്പകരണേ. വക്ഖതി ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫല’’ന്തി, ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തികാമധാതുസമതിക്കമ’’ന്തി ച. സോതി അനാഗാമീ.

തേനാതി പടിപക്ഖേന. തതോതി പടിപക്ഖതോ. സമാനാധികരണവസേന ച ചേതോവിമുത്തിസദ്ദാനം സമാസം കത്വാ ഭിന്നാധികരണവസേന വത്തും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. പുന ‘‘ചേതസോ വാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞപദത്ഥവസേന ചേതോവിമുത്തിപദാനം സമാസം ദസ്സേതി. വിഞ്ഞാണപരിയായേന ചേതോ-സദ്ദേന വുത്തയോജനാ ന സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവ’’ന്തി.

ഹാ-സദ്ദോ ഗതിഅത്ഥോ, ഗതി ചേത്ഥ ഞാണഗതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഹാതബ്ബാതി ഗമേതബ്ബാ’’തി. നേതബ്ബാതി ഞാപേതബ്ബാ.

൭. തന്തി പുഗ്ഗലവിഭാഗം. ഞാണവിഭാഗേനാതി സുതമയാദിഞാണപ്പഭേദേന. നിബ്ബത്തനന്തി ഉപ്പാദനം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുതാതിആദിപുഗ്ഗലവിഭാഗഭൂതേ ദേസനാഭാജനേ. ദേസനായന്തി സുത്തേ. തം ദസ്സേതുന്തി തം പുഗ്ഗലവിഭാഗം ദസ്സേതും. ‘‘സ്വായം ഹാരോ കഥം സമ്ഭവതീ’’തി കേചി പഠന്തി.

സാതി വുത്തപ്പകാരധമ്മത്ഥാനം വീമംസനപഞ്ഞാ. അധികാരതോതി ‘‘സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസയതീ’’തിആദിഅധികാരതോ. സാമത്ഥിയതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവേനേയ്യവിനയനസമത്ഥഭാവതോ. പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഉപധാരണന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘അധികാരതോ സാമത്ഥിയതോ വാ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

‘‘വീമംസാദിപരിയായവതീ പഠമവികപ്പവസേന, വീമംസാദിവിഭാഗവതീ ദുതിയവികപ്പവസേന, ചിന്തായ ഹേതുഭൂതായ നിബ്ബത്താ ചിന്താമയീ’’തി ഏവമാദിവുത്തനയാനുസാരേന സക്കാ യോജേതുന്തി ആഹ ‘‘സേസം വുത്തനയമേവാ’’തി.

സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി സുതമയഞാണേ ച ചിന്താമയഞാണേ ച സുതചിന്താമയഞാണേസു ച സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചിന്താമയഞാണേയേവ ഹി പതിട്ഠിതാ മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ വിപസ്സനം ആരഭന്തി, ഇതരേ സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി. തേഹീതി തഥാ പഠന്തേഹി. വുത്തനയേനാതി ‘‘ഉപാദാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ പടിപദാകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൫) വുത്തനയേന.

൮. പരതോ ഘോസോ പച്ചയഭൂതോ ഏതിസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന ച യോനിസോമനസികാരേനാ’’തി ഇദം ആവുത്തിനയേന ദുതിയം ആവട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. തേന സാവകാനം ഭാവനാമയഞാണുപ്പത്തി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. സാവകാനമേവ വാ ഞാണുപ്പത്തി ഇധാധിപ്പേതാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവിഭാഗകഥനതോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ പുബ്ബേ വുത്തഏകസേസനയോപി പടിക്ഖിത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ആസയപയോഗപബോധസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ’’തി ഏതേന പച്ഛിമചക്കദ്വയപരിയാപന്നാനി പുബ്ബഹേതുസങ്ഗഹാനി സുതചിന്താമയഞാണാനി സന്ധായ ‘‘ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥീ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അത്ഥിഭാവോ ചേതാസം പടിപക്ഖേന അനുപദ്ദുതതാ വേദിതബ്ബാ. അപരിക്ഖതത്താ അനഭിസങ്ഖതത്താ. സുതമയഞാണസ്സാപി പുരിമസിദ്ധസ്സ.

൯. ദേസനാപടിപദാഞാണവിഭാഗേഹീതി നിസ്സരണദേസനാദിദേസനാവിഭാഗേഹി, ദുക്ഖാപടിപദാദിപടിപദാവിഭാഗേഹി, സുതമയഞാണാദിഞാണവിഭാഗേഹി.

അവസിട്ഠപാരിസജ്ജേനാതി ഖത്തിയഗഹപതിപരിസപരിയാപന്നേന. അട്ഠന്നന്തി ഖത്തിയപരിസാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മപരിസാതി ഇമാസം അട്ഠന്നം.

സമത്ഥേതീതി സമത്ഥം സമ്ബന്ധത്ഥം കരോതി.

തമേവ ദ്വാദസപദഭാവം ദീപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തദത്ഥസ്സാതി ഛഛക്കപരിയായത്ഥസ്സ (മ. നി. ൩.൪൨൦ ആദയോ). സബ്ബപരിയത്തിധമ്മസങ്ഗാഹകത്താ ഛഛക്കപരിയായസ്സ, തദത്ഥസ്സ ച ധമ്മചക്കപ്പവത്തേന സുത്തേന (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) സങ്ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘സബ്ബസ്സാപി…പേ… വിഭാവേന്തോ’’തി. വിസയിഭാവേന ബ്യഞ്ജനപദാനം, വിസയഭാവേന അത്ഥപദാനം സമ്ബന്ധം സന്ധായാഹ ‘‘തേസം…പേ… സമ്ബന്ധഭാവ’’ന്തി.

പദാവയവോ അക്ഖരാനി. പദത്ഥോതി പദത്ഥാവയവോ. പദത്ഥഗ്ഗഹണസ്സാതി പദത്ഥാവബോധസ്സ. വിസേസാധാനം വിസേസുപ്പത്തി. വാക്യഭേദേതി വാക്യവിസേസേ. ചിത്തപരിതോസനം ചിത്താരാധനം. ബുദ്ധിനിസാനം പഞ്ഞായ തേജനം തിക്ഖഭാവകരണം. നാനാവാക്യവിസയതാപി സിദ്ധാ ഹോതി പദാദീഹിപി സങ്കാസനസ്സ സിദ്ധത്താ. ഏകവാക്യവിസയതായ ഹി അത്ഥപദാനം സങ്കാസനാദയോ യഥാക്കമം അക്ഖരാദിവിസയാ ഏവാതി നിയമോ സിയാ. ഏതേനാതി അത്ഥപദാനം നാനാവാക്യവിസയത്ഥേന.

ഉഗ്ഘടനാദിഅത്ഥാനീതി ഉഗ്ഘടനവിപഞ്ചനനയനപ്പയോജനാനി.

൧൦. ഉപതിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഉപട്ഠിതന്തി ഉപട്ഠിതസദ്ദസ്സ അധികരണത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘ഉപതിട്ഠനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം യഥാ ‘‘പദക്കന്ത’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇദം നേസ’’ന്തിആദി. പടിപത്തിദേസനാഗമനേഹീതി പടിപത്തിഗമനദേസനാഗമനേഹി. ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച…പേ… ജരാമരണസ്സാ’’തിആദിനാ ജരാമരണതോ പട്ഠായ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസിത്വാ മഹാഗഹനം ഛിന്ദിതും നിസാനസിലായം ഫരസും നിസേന്തോ വിയ കിലേസഗഹനം ഛിന്ദിതും ലോകനാഥോ ഞാണഫരസും തേജേന്തോ ബുദ്ധഭാവായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ പരിപാകഗതത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമായ വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തോ അന്തരന്തരാ നാനാസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന അനേകാകാരവോകാരസങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന യം ഞാണം പവത്തേസി, തം ‘‘മഹാവജിരഞാണ’’ന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൪൧) ആഗതം, തം ദേവസികം വളഞ്ജനകസമാപത്തീനം പുരേചരാനുചരഞാണം സന്ധായ വുത്തം. യം പന വക്ഖതി ‘‘ഞാണവജിരമോഹജാലപദാലന’’ന്തി, തം സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗഞാണം വേദിതബ്ബം. ഏതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി സാസനബ്രഹ്മചരിയം അധിപ്പേതന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബ്രഹ്മുനോ’’തിആദിമാഹ.

ദേസനായാതി കരണത്ഥേ ഇദം കരണവചനം. നിയുത്തോതി ഏത്ഥ ഹേതുഅത്ഥോ അന്തോനീതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിദ്ധാരേത്വാ യോജിതോ’’തി ആഹ.

ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. ജാതിലിങ്ഗകാലസാധനവിഭത്തിസങ്ഖ്യാവിസേസാദിതോ സദ്ദതോ പദവിചയോ കാതബ്ബോ. തത്ഥ കരിയമാനോ ച യഥാസഭാവനിരുത്തിയാ ഏവ കതോ സുകതോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം നാമപദം …പേ… അയം സദ്ദതോ പദവിചയോ’’തി വത്വാ ‘‘സോ പനായ’’ന്തിആദിമാഹ. വത്തബ്ബഅത്ഥസംവണ്ണനാതി തംതംപദവചനീയസ്സ അത്ഥസ്സ ഭേദം വത്വാ പരിയായേഹി വിവരിത്വാ കഥനം.

വിചിയമാനസ്സ സുത്തപദസ്സാതി പുച്ഛാവസേന പവത്തസുത്തപദസ്സ. ‘‘സുത്തന്തരപദാനിപി പുച്ഛാവസേനേവ പവത്താനീ’’തി വദന്തി ‘‘ന സബ്ബമ്പി സുത്തപദ’’ന്തി. ഏകസ്സേവ പദസ്സ സമ്ഭവന്താനം അനേകേസം അത്ഥാനം ഉദ്ധാരോ അത്ഥുദ്ധാരോ. ഏകസ്സേവ പന അത്ഥസ്സ സമ്ഭവന്താനം അനേകേസം പദാനം ഉദ്ധാരോ പദുദ്ധാരോ. സബ്ബേ ഹി സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ ലബ്ഭമാനേ സബ്ബേ പദത്ഥേ. നവ സുത്തന്തേതി സുത്തഗേയ്യാദിവസേന നവപ്പകാരേ സുത്തസ്മിം ആനേത്വാ വിചിനതീതി യോജനാ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ’’തി ഇമിനാ പവിചയലക്ഖണേന ഹാരേന സുത്തഗേയ്യാദീനി സബ്ബാനിപി നവപ്പകാരാനി സുത്താനി വിചിനതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സുത്തഗേയ്യാദികേ’’തിആദി.

‘‘കോസലാനം പുരാ രമ്മാ’’തിആദികാ (സു. നി. ൯൮൨) ഛപഞ്ഞാസ ഗാഥാ വത്ഥുഗാഥാ. ‘‘പാരായനമനുഗായിസ്സ’’ന്തി (സു. നി. ൧൧൩൭ ആദയോ) പന ആദികാ ഏകൂനവീസതി ഗാഥാ അനുഗീതിഗാഥാ. ഇദം നാമം കതന്തി ഇദം ‘‘പാരായന’’ന്തി നാമം കതം. തേനാഹ ‘‘പാരം ഗമനീയാ ഇമേ ധമ്മാ, തസ്മാ ഇമസ്സ ധമ്മപരിയായസ്സ ‘പാരായനന്ത്വേവ അധിവചന’’’ന്തി (സു. നി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാ; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാ ൧൪൯ ആദയോ). ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനന്തി ഇമസ്സ വിചയഹാരവിഭങ്ഗസ്സ ദേസനാകാലേ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അത്തനോ ബുദ്ധിയം വത്തമാനം കത്വാ ഏവമാഹാതി യോജനാ.

ഏകംസബ്യാകരണസ്സ അയന്തി ഏകംസബ്യാകരണീയാ, ഏകംസേന വാ ബ്യാകാതബ്ബത്താ ഏകംസബ്യാകരണീയാ, ഏകംസബ്യാകരണയോഗ്ഗാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഠപനീയാതി ഠപേതബ്ബത്താ അബ്യാകരണീയാതി അത്ഥോ. സമയന്തരപരിചയേന നിവാരണധമ്മം പതി സംസയപക്ഖന്ദോ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വിമതിച്ഛേദന’’ന്തി. പകതിയാ പന നിവാരണധമ്മം അജാനന്തോ ഞാതുകാമതായ പുച്ഛതീതി അദിട്ഠജോതനായ പുച്ഛാപി സിയാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ലോകസ്സ നിവാരണാദീനി അജാനന്തേനാ’’തി.

ഏകവത്ഥുപരിഗ്ഗഹാതി ഏകസ്സ അഭിധേയ്യത്ഥസ്സ ഗഹണതോ.

വിമുത്തിപരിപാചകഇന്ദ്രിയാനി വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതസ്സ സദ്ധാദയോ ധമ്മാ, കിം പനേത്ഥ അരിയാനമ്പി ഇന്ദ്രിയലോകേന സങ്ഗഹോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിയാപന്നധമ്മവസേനാ’’തിആദി.

കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീഘനവനസണ്ഡമേഘപടലച്ഛാദനഅഡ്ഢരത്തീനം വസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛായ. തേനാഹ ‘‘വിചികിച്ഛാഹേതൂ’’തി. ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം ‘‘അസ്സാ’’തി പദം ‘‘ജപ്പാഭിലേപനം അസ്സ ബ്രൂമീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജപ്പാ തണ്ഹാ അസ്സ ലോകസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘സബ്ബസത്താന’’ന്തിആദിനാ, ‘‘സബ്ബസോവാ’’തിആദിനാ ച അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച സാതിസയം അവിജ്ജായ നീവരണഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തി (ധ. പ. ൩൦൪; നേത്തി. ൧൧), രത്തോ അത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി (നേത്തി. ൧൧, ൨൭) ഗാഥാദ്വയേനാപി അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതീതി യോജേതബ്ബം.

രൂപാവചരാതി രൂപാവചരസത്താ. വിപരിണാമദുക്ഖതായ മുച്ചനസ്സ കാരണവചനന്തി സമ്ബന്ധോ. യതോ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചനം. തം വട്ടദുക്ഖം അനവസേസപരിയാദാനവസേന സങ്ഖാരദുക്ഖതാഗഹണേന.

ഏകാധാരന്തി ഏകവത്ഥു അധിട്ഠാനം. നിവാരണം വിക്ഖമ്ഭനം പിധാനം സമുച്ഛേദോതി അത്ഥദ്വയസ്സ പുച്ഛിതത്താ ‘‘അനേകാധാരം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘നിവാരണസങ്ഖാതം സംവരം…പേ… പിധിയ്യന്തി പച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൪൧; ചൂളനി. അട്ഠ. ൩). തസ്സത്ഥോ ‘‘നിവാരണസങ്ഖാതം വിക്ഖമ്ഭനം, സംവരം, പിധാനഞ്ച കഥേഹീ’’തി.

‘‘വോദാന’’ന്തി ഇമിനാ സോതാനം വിക്ഖമ്ഭനവിസുദ്ധി, ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ സമുച്ഛേദവിസുദ്ധി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘പുച്ഛായ ദുവിധത്ഥവിസയതം വിവരിതും ‘ഏവ’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി. തഥാ ചാഹ ‘‘വോദായതി…പേ… അരിയമഗ്ഗോ’’തി.

ദിട്ഠിമാനാവിജ്ജാസോതാപി തണ്ഹാസോതാനുഗാതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന അനുരോധവസേനാ’’തി. ഉപചാരവസേനാതി നിസ്സിതുപചാരവസേന. സബ്ബസ്മാതി ചക്ഖുതോ യാവ മനതോതി സബ്ബസ്മാ ദ്വാരതോ. സബ്ബപ്പകാരേനാത്തി തണ്ഹായനമിച്ഛാഭിനിവേസനഉന്നമനാദിപ്പകാരേന.

തമേവ സതിന്തി യായം സതി പുബ്ബഭാഗേ സോതാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന വുത്താ, തമേവ സതിം. മഗ്ഗക്ഖണേ സോതാനം സംവരം പിധാനം ബ്രൂമി. യസ്മാ പന പിധായികാപി സതി മഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ഞാനുഗാ, പഞ്ഞാകിച്ചമേവേത്ഥ അധികം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

സംവരപിധാനാനന്തി ഏത്ഥ സംവരസദ്ദേന നിവാരണം വുത്തം.

യസ്മിം യസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ അനധിഗതേ യം യം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജനാരഹം, തസ്മിം തസ്മിം അധിഗതേ തം തം വിഞ്ഞാണം അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝതി സദ്ധിം അത്തനാ സമ്പയുത്തനാമരൂപേനാതി ആഹ ‘‘തസ്സ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സഹേവാ’’തി. അനുപ്പാദനിരോധോ ഹി ഏത്ഥ ‘‘നിരോധോ’’തി അധിപ്പേതോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസ്സ അധിപ്പേതത്താതി. അനുസന്ധീയതി ഏതേനാതി അനുസന്ധി, ഇധ പുച്ഛിയമാനോ അത്ഥോ.

സഹ വിസയേന ദസ്സേതുന്തി ഏത്ഥ സച്ചാനി ഏവ വിസയോ. പഹാതബ്ബസഭാവം സമുദയസച്ചം, തസ്സ വിസയോ ദുക്ഖസച്ചം. ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൩, ൫൭) ഹി വുത്തം. പഹായകസഭാവം മഗ്ഗസച്ചം, തസ്സ വിസയോ നിരോധസച്ചന്തി ആഹ ‘‘സഹ വിസയേന…പേ… സച്ചേസൂ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘സമുദയോ ദ്വീസു ഭൂമീസു പഹീയതീ’’തി ആരദ്ധം, ‘‘ദസ്സനേന തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി, ഭാവനായ സത്ത സംയോജനാനി പഹീയന്തീ’’തി പന വിഭാഗവചനമേവ വത്തന്തി ആഹ ‘‘പഹായകവിഭാഗമുഖേന പഹാതബ്ബവിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി.

നിരവസേസകാമരാഗബ്യാപാദാ തതിയമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ഇതരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേനാതി വുത്തം ‘‘ഇതരേഹി പന നിരവസേസ’’ന്തി. തത്ഥാതി കമ്മവിപാകവട്ടപ്പഭേദേന തേധാതുകേ ഭവത്തയേ. സംയോജനവസേനാതി സബ്ബദാ യോജനവസേന ബന്ധനവസേന.

൧൨. അഗ്ഗഫലഞാണതായ ഏകമ്പി സമാനം തന്നിമിത്തസ്സ ഖയാനുപ്പാദാരമ്മണസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ വസേന ഫലവോഹാരേന ദ്വേ നാമാനി ലഭതി.

സോമനസ്സനാമലാഭോ ഇമിനാ ആരമ്മണസങ്കേതേനാതി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഖയേ…പേ… സമഞ്ഞായാ’’തി ആഹ.

൧൩. തഗ്ഗഹണേനേവാതി ഫസ്സപഞ്ചമകപഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേനേവ. സഹചരണാദിനാതി സഹജാതാദിഅനന്തരാദിപച്ചയഭാവേന ചേവ നിസ്സയാരമ്മണാദിനാ ച. ‘‘സമ്പയുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സഹിതതാ അവിസിട്ഠതാ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അവിഭാഗേന ഗഹണീയഭാവം സന്ധായാ’’തി.

കഥം സമാധിന്ദ്രിയം ഉപ്പാദേതീതി ആഹ ‘‘സതിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഇധാധിപ്പേത’’ന്തി. ന ഹി സമാധിനാ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം സമ്ഭവതി.

പദഹതി ഏതേനാതി പധാനം, വീരിയം. തേതി വീരിയസങ്ഖാരാ. ഏകരസേനാതി യഥാ ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാനി ഹോന്തി, ഏവം ഏകരസഭാവേന സരണതോ പവത്തനതോ. തഥാ പവത്തിയാ ഏവ സുട്ഠു വത വീരിയം വാഹേസീതി യോഗിനാ സങ്കപ്പേതബ്ബതോ തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ‘‘സമ്പഹംസനാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഏവം മേ…പേ… ഹേതുഭാവതോ’’തി.

ഇദ്ധിസദ്ദസ്സ പഠമോ കത്തുഅത്ഥോ, ദുതിയോ കരണത്ഥോ വുത്തോ, പാദസദ്ദസ്സ ഏകോ കരണത്ഥോ ഏവ. പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധീ വുത്താ, ന ച ഇജ്ഝന്തി. പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധീ പജ്ജനകരണേന പാദേന സമാനാധികരണാ ന ഹോന്തീതി ‘‘പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ’’തി കഥം സക്കാ വത്തും, തഥാ ഇദ്ധികിരിയാകരണേന സാധേതബ്ബാ ബുദ്ധിസങ്ഖാതാ ഇദ്ധി പജ്ജനകിരിയാകരണേന പജ്ജിതബ്ബാതി ദ്വിന്നം കരണാനം ന സമാനാധികരണതാ സമ്ഭവതീതി ‘‘ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ’’തി കഥം സക്കാ വത്തുന്തി ചേ? സക്കാ, പാദസ്സ ഇജ്ഝമാനകോട്ഠാസ ഇജ്ഝനകരണൂപായഭാവതോ. അഥ വാ ‘‘പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ, ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏവം യോജനതോ. കഥം? അനന്തരത്ഥോ പച്ചാസത്തിഞായേന ഇധ പഠമോതി അധിപ്പേതോ, തതോ പുരിമോ ദുതിയോതി.

‘‘ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധി’’ന്തിആദി (വിഭ. ൪൩൨) വചനതോ ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി ഏത്ഥാപി ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി. അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേനേവ പന ‘‘ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധീ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൪൩൧) വുത്തം, തസ്മാ ഇധാപി ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി വേദിതബ്ബോ. തം പന ഛന്ദം വുത്തനയേന സദ്ധാസീസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇദം പധാന’’ന്തി വാ വീരിയം വുത്തം. വീരിയസദ്ദാപേക്ഖാസഹിതം ഏകവചനേന വത്വാ ചതുബ്ബിധസ്സപി വീരിയസ്സ അധിപ്പേതത്താ നിബ്ബത്തേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ച ‘‘ഇമേ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്തം. തേന പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാതി ഏവം സമാസോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥഞ്ചേത്ഥ പധാനഗ്ഗഹണം. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ അഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി പധാനഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാതി അത്ഥോ.

വീരിയിദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ ‘‘വീരിയസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗത’’ന്തി (വിഭ. ൪൩൫) ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം. തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസനം ‘‘വീരിയാധിപതി സമാധി വീരിയസമാധീ’’തി, ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനത്ഥം. ദ്വേ ഏവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി, പധാനസങ്ഖാരോ ച. ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി. പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി തഥാ വിസിട്ഠേനേവ തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ, സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി വുത്താ. വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅപസ്സയനവസേന ഹോതീതി ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദന്തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദസദ്ദേന ഉപായത്ഥേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി. തഥാ ഹി അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനമേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. പഞ്ഹാപുച്ഛകേ ച ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ – ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തി (വിഭ. ൪൬൨) ആരഭിത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം. അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാവ ന ഹോതീതി. അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തദങ്ഗസമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതത്തം വത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതസ്സ അവചനം ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീ’’തി (വിഭ. ൪൩൨) ഭാവേതബ്ബാനം ഇദ്ധിപാദാനം വുത്തത്താ. ഭാവിതിദ്ധിപാദസ്സ ഹി സച്ഛികാതബ്ബാ ഫലപരിയാപന്നാ ഇദ്ധിപാദാതി.

വോസ്സഗ്ഗസദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ, പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി തദങ്ഗസമുച്ഛേദപ്പകാരേന, തന്നിന്നഭാവാരമ്മണപ്പകാരേന ച. പരിണമന്തം വിപസ്സനക്ഖണേ.

൧൪. പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായാതി ഏകാവജ്ജനനാനാവജ്ജനവീഥീസു പവത്തഉപചാരപഞ്ഞായ. അധിഗമപഞ്ഞായാതി അപ്പനാപഞ്ഞായ. പുന പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായാതി നാനാവജ്ജനുപചാരപഞ്ഞായ, പടിസന്ധിപഞ്ഞായ വാ. ഉപചാരപഞ്ഞായാതി ഏകാവജ്ജനേ, സബ്ബത്ഥ വാ പവത്തഉപചാരപഞ്ഞായ.

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയോപീതി യഥാവുത്തായ പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനവിചയോപി. വുത്തനയാനുസാരേനാതി അദിട്ഠജോതനാ, വിമതിച്ഛേദനാ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുഗമനേന.

൧൫. സേഖേ അസേഖേതി സേക്ഖേ അരിയപുഗ്ഗലേ, അസേക്ഖേ അരിയപുഗ്ഗലേ. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനേതി വിപസ്സനം പുരേചാരികം കത്വാ പവത്തകിലേസപ്പഹാനേ, പഹാനാഭിസമയേതി അത്ഥോ.

‘‘യം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി പാളിം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനീ’’തി വചനം ഏവമ്പേത്ഥ പഠന്തീതി ദസ്സേതും.

സേസസംകിലേസവോദാനധമ്മാതി ഗേധതോ അവസിട്ഠസംകിലേസധമ്മാ ച സബ്ബവോദാനധമ്മാ ച. അഭാവേനാതി അഭാവനേന അഭാവകരണേന.

പയോഗപരക്കമന്തി ഭുസം യോഗോ പയോഗോ, പയോഗോവ പരക്കമോ പയോഗപരക്കമോ, ചിത്തം. ഉക്ഖിപതീതി കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദേന്തോ കുസലപക്ഖേ ഉദ്ധം ഖിപേന്തോ വിയ പവത്തതി. പധാനവീരിയന്തി അകുസലാനം അനുപ്പാദനട്ഠേന ഉത്തമവീരിയം. യോജേതബ്ബാനീതി ‘‘ആസേവമാനോ വായമതീ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാനി. അനുപ്പന്നാതി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനന്തി ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നാനം.

൧൬. ‘‘അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പഠമമഗ്ഗേ സദ്ധാദയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണഞ്ച പാളിയം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം.

അസുഭാനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘സതിപട്ഠാനഭാവനായ സുനിഗ്ഗഹിതോ കാമവിതക്കോ’’തി. സമാധി ഉപ്പജ്ജമാനോ കാമവിതക്കമ്പി നിഗ്ഗഹേത്വാ ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനവജ്ജസുഖപദട്ഠാനേനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസു ആരദ്ധവീരിയോ’’തിആദിനാ ധമ്മച്ഛന്ദതോ ഉപ്പജ്ജമാനോ വീരിയച്ഛന്ദോ ഖന്തിം പരിബ്രൂഹേതീതി ദസ്സേതി. അനവജ്ജധമ്മാനം ഉപകാരകധമ്മാസേവനം വിയ അനുപകാരകധമ്മപരിവജ്ജനമ്പി പഞ്ഞാനിസേവനേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമാധിആദീന’’ന്തിആദി.

൧൭. സബ്ബധമ്മാധിട്ഠാനം ദേസനം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന വിഭജിതും ‘‘ലോകോ നാമാ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബധമ്മാനന്തി…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി ആഹ. മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ഠാനം തംസമ്പാദനാവ. തഥാ സേസേസു. വഡ്ഢിയമാനേസൂതി യഥാ വിമുത്തിം പരിപാചയന്തി, ഏവം ബ്രൂഹിയമാനേസു.

ദസ്സനപരിഞ്ഞാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം സലക്ഖണതോ, പച്ചയതോ ച പരിജാനനാ. തേനാഹ ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞാ’’തി. പടിപക്ഖവിധമനേന സദ്ധിം ലക്ഖണത്തയവിഭാവനാ ഇധ ‘‘ഭാവനാപരിഞ്ഞാ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഭാവനാ…പേ… പരിഞ്ഞാ ചാ’’തി. ദസ്സനത്ഥാ പരിഞ്ഞാ ദസ്സനപരിഞ്ഞാ, ഭാവനത്ഥാ പരിഞ്ഞാ ഭാവനാപരിഞ്ഞാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കക്ഖളഫുസനാദീതി കക്ഖളാദിഫുസനാദി. അഭിജാനിത്വാതി അഭിഞ്ഞായ പഞ്ഞായ ജാനിത്വാ, ഠിതസ്സ അഭിജാനനഹേതു വാതി അത്ഥോ. അത്ഥോതി ഫലം. നയോതി വുത്തനയോ.

‘‘യം അസങ്ഖത’’ന്തിപി പഠന്തി. ചതുനയകോവിദോതി ഏകത്തനാനത്താദിനയചതുക്കേ നിപുണോ. ദേസനായുത്തികുസലോതി ധമ്മാനം ദേസനാവിധിമ്ഹി കുസലോ.

സദിസീ കാതബ്ബാ സംസന്ദനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ആനേതബ്ബാ ‘‘അയം ദേസനാ ഇമായ ദേസനായ ഏവം സംസന്ദതീ’’തി. അത്ഥതോ അപേതന്തി അയുത്തത്ഥം. അസമ്ബന്ധത്ഥന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ബന്ധപദത്ഥം. നനു പട്ഠാനവിചാരോ നയവിചാരോ വിയ ഹാരേഹി അസമ്മിസ്സോ വിചാരണന്തരോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഇധ നിക്ഖിത്തോതി ഇധ സുത്തവിചയേ സുത്തത്ഥവിചാരഭാവതോ നിക്ഖിത്തോ, ഏതേന വാ പട്ഠാനസ്സ ഹാരന്തോഗധഭാവദസ്സനേനേവ മൂലപദാനം വിയ പട്ഠാനസ്സ പദത്ഥന്തരാഭാവോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി സംവണ്ണിയമാനസുത്തം സന്ധായാഹ. കസ്മിം വാ പദേതി സംവണ്ണിയമാനം ഗാഥം സന്ധായാഹ. തബ്ബിചയേനാതി പുച്ഛാദിവിചയേന, അസ്സാദാദിവിചയേന ച.

വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൮. ഏവമേതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ഏവം പന ഗഹേതബ്ബോതി അഗ്ഗഹേതബ്ബഗഹേതബ്ബാനം അത്ഥാനം വിജഹനഗ്ഗഹണത്ഥായ യുത്തായുത്തിവിചാരണായം വജ്ജേതബ്ബേസു താവ പഠമം പടിപത്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനാ സുത്തത്ഥാ വിസയോ’’തി യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൨൧൩). വജ്ജേതബ്ബഭാവതോ ഹി സുത്തപദേഹി സുത്തത്ഥേ വിവേചിതേ ഗഹേതബ്ബഭാവോ ച അവസിട്ഠോ ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘മേത്താവിഹാരസ്സ സതോ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി ന യുജ്ജതി ദേസനാ, ‘ബ്യാപാദോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീ’തി യുജ്ജതി ദേസനാ’’തി (നേത്തി. ൨൧).

യുത്തിനിദ്ധാരണേന അയഥാസഭാവതോ വിവേചിത്വാ യഥാസഭാവതോ ധമ്മസ്സ ഗഹണകാരണാനി കഥേന്തോ ‘‘മഹന്താ അപദിസിതബ്ബാ ഏതേസന്തി മഹാപദേസാ’’തി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ബുദ്ധാദയോ’’തിആദിനാ. പതിട്ഠാനാനീതി പതിട്ഠാനസാധനാനി. സേസേസൂതി സങ്ഘാപദേസാദീസു. പഠമത്ഥോ ഏവ ഹി ഇധ പാളി ആഗതോ, വിനിച്ഛയനേ കാരണം മഹാപദേസോതി അധിപ്പായോ. സുത്തോതരണാദീതി ആദിസദ്ദേന സുത്താനോതരണാദിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സുത്തോതരണവിനയസന്ദസ്സനാനി ഹി കേനചി യഥാഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ ‘‘ധമ്മോ’’തി വിനിച്ഛയനേ കാരണം. സുത്താനോതരണവിനയാസന്ദസ്സനാനി ‘‘അധമ്മോ’’തി. യദി ഏവന്തി യദി യഥാഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ സുത്തവിനയേഹി സംസന്ദനം ‘‘ധമ്മോ’’തി, അസംസന്ദനം ‘‘അധമ്മോ’’തി വിനിച്ഛയകാരണം, ഏവം സന്തേതി അത്ഥോ. സമ്പദീയതി ഞാപീയതി ധമ്മോ ഏതേഹീതി സമ്പദായാ, അക്ഖാതാരോ.

വിനീയന്തി രാഗാദയോ ഏതേനാതി വിനയോ, കാരണം. തേനാഹ ‘‘രാഗാദിവൂപസമനിമിത്ത’’ന്തി. കിം പന തം? സാധിട്ഠാനസമഥവിപസ്സനാദിധമ്മാ. യേ പരതോ ‘‘തേചത്താലീസം ബോധങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (നേത്തി. ൨൪) വക്ഖതി.

വിനയമഹാപദേസാ കപ്പിയാനുലോമതോ അനുലോമകപ്പിയം നാമ, തംസദിസതായ സുത്തന്തമഹാപദേസാപി അനുലോമകപ്പിയന്തി അട്ഠകഥാവോഹാരോ. തേന വുത്തം ‘‘യം അനുലോമകപ്പിയന്തി വുച്ചതീ’’തി.

യദിപി തത്ഥ തത്ഥ പവത്താ ഭഗവതോ പകിണ്ണകദേസനാ അട്ഠകഥാ, സാ പന ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സങ്ഗായിത്വാ തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാനുരൂപേന വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതത്താ ആചരിയവാദോ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘ആചരിയവാദോ നാമ അട്ഠകഥാ’’തി. തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹോ ഏവ ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭൂതോ കഥാമഗ്ഗോ പച്ഛാ തമ്ബപണ്ണിയേഹി മഹാഥേരേഹി സീഹളഭാസായ ഠപിതോ. അത്തനോമതി ഥേരവാദോ. സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി യഥാ പാളിയാ സംസന്ദതി, ഏവം മഹാപദേസതോ അത്ഥാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. പമാദപാഠവസേന ആചരിയവാദസ്സ കദാചി പാളിയാ അസംസന്ദനാപി സിയാ, സോ ന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സുത്തേന സമേന്തോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ’’തി.

ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതീതി ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി ന വിരുജ്ഝതി. ഇദാനി തം അവിരുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘യേന യേനാ’’തിആദി വുത്തം. സുത്തോതരണാദി ഏവ ഹേത്ഥ കാരണം. തസ്സ ച അനേകാകാരതായ ‘‘പകാരേനാ’’തി വുത്തോ. സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ സംവണ്ണനാവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ആഭതേനാതി ആനീതേന. സുത്തതോതി സുത്തന്തരതോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കേനചി പസങ്ഗേന സുത്തന്തരതോ ഉദ്ധരിത്വാ ആനീതേന സുത്തപദേന സുത്തോതരണാദിനാ, കാരണപ്പകാരേന ച ചതുമഹാപദേസാവിരോധേന സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ സംവണ്ണനാവസേന അത്ഥജാതം ഗഹേതബ്ബന്തി. തേനാഹ ‘‘തേന…പേ… കാതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ യുത്തിഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി യുത്തിനിദ്ധാരണവസേന അയം യുത്തിഹാരോ യോജേതബ്ബോ. അഥ വാ യുത്തിഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി ഇമിനാ ഹാരേന വക്ഖമാനനയേന യുത്തിഗവേസനം കത്വാ തായ യുത്തിയാ സബ്ബഹാരയോജനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. ലക്ഖണഞ്ഹേതം യുത്തിഗവേസനായ, യദിദം യുത്തിഹാരോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാനം, യാ ഭൂമീ, യോ ച ഗോചരോ തേസം. ‘‘യുത്തായുത്തപരിക്ഖാ’’തി (നേത്തി. ൪), ‘‘ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി (നേത്തി. ൨൦) ച.

൧൯. യദി വാ സബ്ബാനി പദാനി ഏകം അത്ഥം അഭിവദന്തീതി യോജനാ.

൨൦. ജരായം ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതസ്സ യം അഞ്ഞഥത്തം അഞ്ഞഥാഭാവോ, അയം ജരാ നാമ. ഖണികമരണം ഖണികനിരോധോ. സമുച്ഛേദമരണം ഖീണാസവാനം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം.

കേവലസ്സാതി ജരായ അമിസ്സസ്സ. അഞ്ഞാവ ജരാ, അഞ്ഞം മരണന്തി ‘‘പടിഞ്ഞാതസ്സ കേവലസ്സ മരണസ്സ ദിട്ഠത്താ’’തി ഹേതു. യഥാ തം ദേവാനന്തി സദിസൂദാഹരണം, വിസദിസൂദാഹരണം പന ഇദ്ധിപാദാദയോ, അന്വയബ്യതിരേകാ ഗഹേത്വാ യോജേതബ്ബാ.

തേഹീതി ജരാമരണേഹി.

‘‘ജീരണഭിജ്ജനസഭാവാ’’തി ഇമിനാ ലേസേന തണ്ഹാജരാമരണാനം അനഞ്ഞത്തം യോജേതി. യദിപി ‘‘അഞ്ഞാ തണ്ഹാ, അഞ്ഞാ ജരാ, അഞ്ഞം മരണ’’ന്തി സിദ്ധോവായമത്ഥോ, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന ഇദ’’ന്തിആദി, തഥാപി സക്കുണേയ്യപരിഹാരായം ചോദനാതി അജ്ഝാരുള്ഹം തത്ഥ ദോസം ദസ്സേതും ‘‘യദി ച യഥാ ജരാമരണ’’ന്തി പാളിപവത്താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി…പേ… ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. ഭാവോതി അധിപ്പായോ. ഏതേസന്തി തണ്ഹാജരാമരണാനം.

‘‘ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി ച കേചി പഠന്തി, ബ്യഞ്ജനതോപി ഗവേസിതബ്ബം, അഞ്ഞത്ഥ അത്ഥതോ അഞ്ഞത്ഥമ്പീതി അധിപ്പായോ. തമേവ ബ്യഞ്ജനതോ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘സല്ലോതി വാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമേസന്തി സല്ലധൂപായനാനം. ഇച്ഛാവിപരിയായേതി ഇച്ഛിതാലാഭേ, അപ്പച്ചയസമവായേ വാ. ഇദമ്പി സമത്ഥനം ഹോതി യഥാധിപ്പേതസ്സ അഞ്ഞത്ഥസ്സ ബ്യതിരേകദസ്സനഭാവതോ. ജരാമരണവിപരിയായേതി ജരാമരണേ അസതി. ന ഹി യഥാധിപ്പേതജരാമരണാഭാവേ തണ്ഹാ ന ഹോതീതി.

ദ്വിധാ വുത്താതി ദ്വിപ്പകാരേന വുത്താ, ദ്വിക്ഖത്തും വാ വുത്താ. യം ഇദം…പേ… ആരമ്മണകരണവസേന വാ അഭിലപനന്തി ഏവം കിരിയാപരാമസനം യോജേതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. വിസേസോതി അയം ഏതാസം ഇച്ഛാതണ്ഹാനം പകതിസങ്ഖാതോ വിസേസോ. ‘‘ദ്വീഹി നാമേഹീ’’തിപി പാളി. യദിപി ഏവന്തി കാമം വിസയവിസേസേസു ഏവം യഥാവുത്തഅവത്ഥാവിസേസേന ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥി കാചി ഭേദമത്താതി അത്ഥോ. സഭാവതോ പന ഭേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാപീ’’തി ആഹ.

ഇച്ഛന്തീതി കാമേന്തി. തണ്ഹായനാ പാതുകാമതാ. സന്താപനട്ഠേനാതി പരിദഹനഭാവേന. ആകഡ്ഢനട്ഠേനാതി അവഹരണട്ഠേന. സരിതാനീതി രാഗവസേന അല്ലാനി. തംസമ്പയുത്തപീതിവസേന സിനിദ്ധാനി സിനേഹിതാനി. വിസത്തികാതി വിത്ഥതാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു ബ്യാപനവസേന. വിസടാതി പുരിമവേവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസക്കതി സഹതി. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താളിയമാനോപി സഹതി. ‘‘ഓസക്കനം, വിപ്ഫന്ദനം വാ വിസക്കന’’ന്തി വദന്തി. അനിച്ചാദികം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം ദസ്സേന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സംഖിപതി. വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി, വഹതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖാദിഭേദാ വേദനാ മൂലം ഏതായാതി വിസമൂലാ, ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. രൂപാദിദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഏതായ, ന അമതസ്സാതി വിസപരിഭോഗാ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസതാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

സിനേഹനം പേമകരണം. ബന്ധനട്ഠേനാതി സംയോജനട്ഠേന. ആസീസനട്ഠേനാതി ഇച്ഛനട്ഠേന. അഭിനന്ദനട്ഠേനാതി അസ്സാദനട്ഠേന, സമ്പടിച്ഛനട്ഠേന വാ.

൨൧. അനഭിരതീതി ഉക്കണ്ഠാ. ഞാണനിബ്ബിദാതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ. യഥാ ച ദുക്ഖൂ…പേ… ചാരേസു യുത്തി വുത്താതി യോജനാ.

സുഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാ സുഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ സുഖാപടിപദാദയോ. യോ ദുക്ഖായ പടിപദായ വിസേസം അധിഗന്തും ഭബ്ബോ, തസ്സ സുഖാപടിപദായോഗ്യസ്സ വിയ കരിയമാനാ ധമ്മദേസനാ വിസേസാവഹാ ന ഹോതി, തസ്മാ സാ ന യുത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘രാഗചരിതോ’’തിആദിനാ. രാഗചരിതസ്സ തഥാ തഥാ കാമാനം ആദീനവം, ഓകാരം, സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസഞ്ച അവിഭാവേത്വാ ആദിതോ വിപസ്സനാകഥാവ കരിയമാനാ ന വിസേസാവഹാ ഹോതി ആസയസ്സ അസോധിതത്താതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ പാളിയം ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… ദേസനാ’’തി ആഹാതി വേദിതബ്ബം. സേസപദേസുപീതി യഥാ ‘‘രാഗചരിതസ്സാ’’തിആദിനാ രാഗചരിതകോട്ഠാസവസേന പാളിയം ദേസനായ അയുത്തി വുത്താ, ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി ദോസചരിതകോട്ഠാസാദീസുപി ‘‘ദോസചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭം ദേസേയ്യാ’’തിആദിനാ പാളിയം അവുത്തോപി യഥാസമ്ഭവമത്ഥോ നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബോ. കസ്മാ പന യുത്തിഹാരേ അയുത്തിനിദ്ധാരണാ കതാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോതി സേസേസുപി ദോസചരിതാദിവസേന നിദ്ധാരിതേസു അയുത്തിഗവേസനേസു അയമേവ ഉപായോ. അനുലോമപ്പഹാന’’ന്തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ.

‘‘യാവതികാ ഞാണസ്സ ഭൂമീ’’തി ഏതേന യുത്തിഹാരസ്സ മഹാവിസയതം ദസ്സേതി. കസ്മാ പനായം മഹാവിസയോതി? യുത്തിവിചാരഭാവതോ, സംവണ്ണേതബ്ബസ്സ ച ധമ്മസ്സ നാനാനയനിപുണാദിഗുണവിസേസയോഗതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തി ആഹ.

അപരഭാഗേതി പച്ഛാഭാഗേ. മേത്താവിഹാരിഭാഗസ്സ അപരിഹീനതാവചനതോ അയോഗോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘സതോ’’തി. യഥാവുത്തകാരണതോ ഏവാതി പടിപക്ഖത്താ ഏവ.

പഹാനേകട്ഠഭാവതോ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതസ്സ. ആദീനവദസ്സനേന വിതക്കം ജിഗുച്ഛന്താ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ആസന്നഉപചാരജ്ഝാനധമ്മാപി വിതക്കാരമ്മണാ ന ഹോന്തി, പഗേവ ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ആരമ്മണകരണത്ഥോ ഹേത്ഥ സഹഗതസദ്ദോ’’തി.

ഏവം യുത്തിഹാരലക്ഖണം ആഗമതോ യുത്തായുത്തവിചാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആഗമാനുഗതായ യുത്തിയാപി തം ദസ്സേതും ഗുണമുഖേന ദോസവിഭജനം വിഭജന്തോ ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൨. തേസം തേസന്തി അനവസേസപരിയാദാനം, തേന യേ സുത്തേ വുത്താ ച ധമ്മാ, യേ ച തേസം കാരണഭൂതം, തേസം സബ്ബേസമ്പീതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബധമ്മയാഥാവഅസമ്പടിവേധോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കത്ഥ പന സോ’’തിആദി വുത്തം.

പിയായിതബ്ബജാതിയന്തി പേമനീയസഭാവം. മിച്ഛാപടിപദാതി പമാദാപത്തി, മിച്ഛാഭിനിവേസോ വാ. ഏകവാരം ഉപ്പന്നാപി പാണാതിപാതചേതനാ വേരപ്പസവനതോ ദോസസ്സ, ഏകവാരം ഉപ്പന്നാപി പമാദാപത്തി, മിച്ഛാഭിനിവേസോ വാ മോഹസ്സ ഉപ്പത്തികാരണന്തി പാളിയം അവുത്തമ്പി നയതോ നിദ്ധാരേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദോസസ്സ…പേ… ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. നിമിത്തത്ഥഗ്ഗഹണലക്ഖണം വണ്ണസണ്ഠാനം, അനുബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണലക്ഖണം അനുബ്യഞ്ജനന്തി ‘‘നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥ നിമിത്തം ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തം. അനുബ്യഞ്ജനം ഹത്ഥപാദഹസിതകഥിതാദി. ഫസ്സോ പച്ചയോ ഏതിസ്സാതി ഫസ്സപച്ചയാ, തംഭാവോ ഫസ്സപച്ചയതാ. അസ്സാദേതി ഏതായാതി അസ്സാദോ, തണ്ഹാ.

വത്ഥൂനി ഞേയ്യധമ്മോതി ആഹ ‘‘വത്ഥുഅവിപ്പടിപത്തി വിസയസഭാവപടിവേധോ’’തി. ഇധാധിപ്പേതം സമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സീലസമാധിസമ്പദാന’’ന്തി വുത്തം. ഏകദേസുപലക്ഖണവസേന, വണ്ണഗന്ധരാഗിസപ്പായവസേന വാ പാളിയം ‘‘വിനീലകവിപുബ്ബകഗ്ഗഹണലക്ഖണാ അസുഭസഞ്ഞാ’’തി വത്വാ ‘‘തസ്സാ നിബ്ബിദാപദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം നിബ്ബിദം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബിദാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിതസ്സനതോ വിസേസേതും ‘‘ഞാണേനാ’’തി വിസേസിതം. തഥാ പവത്തന്തി നിബ്ബിദനാകാരേന പവത്തനം.

യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തിയാ വിദേഹരഞ്ഞോ ധീതായ രുചായ ജാതിസ്സരഞാണം കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണസ്സ കാരണം അഹോസി, ന പന അസപ്പുരിസൂപനിസ്സയതോ, അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ തസ്സേവ രഞ്ഞോ സേനാപതിനോ അലാതസ്സ ബീജകസ്സ ദാസസ്സാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമസ്സ ച…പേ… ഉദാഹരിതബ്ബോ’’തി ആഹ. സോതി പസാദോ. അവത്ഥാവിസേസോതി സമ്പയുത്തധമ്മാനം അനാവിലഭാവലക്ഖിതോ അവത്ഥാഭേദോ. ആയതനഗതോതി ഠാനഗതോ, രതനത്തയവിസയോതി അത്ഥോ. ‘‘കായോ’’തിആദിനാ അവത്ഥാവിസേസേന വിനാ സഭാവസിദ്ധമേവ പദട്ഠാനം ദസ്സേതി.

ഇമസ്മിം ച ഠാനേ പാളിയം പുബ്ബേ യേസം ധമ്മാനം പദട്ഠാനം നിദ്ധാരിതം, തേ ധമ്മാ യേസം ധമ്മാനം പദട്ഠാനാനി ഹോന്തി, തേ ദസ്സേതും ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദി ആരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. അസ്സാദമനസികാരോ അയോനിസോമനസികാരലക്ഖണോ വുത്തോ നിദസ്സനമത്തഅത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ, യേഭുയ്യേന സത്താനം ലോഭവസേന അയോനിസോമനസികാരാ സംവത്തന്തീത്തി ദസ്സനത്ഥം വാ ഏവം വുത്തം. ഉപപത്തി ഏവ ഓപപച്ചയം, തസ്സ ഭാവോ ഓപപച്ചയികന്തി ആഹ ‘‘ഉപപത്തിഭവഭാവേനാ’’തി. വവത്ഥിതഭാവോതി വവത്ഥിതഭാവോ രൂപസ്സ ദസ്സനാദിപടിനിയതാരമ്മണകിച്ചതാ. ഭവസ്സ അങ്ഗാനീതി ഭവസ്സ കാരണാനി. ദുതിയേ അങ്ഗാനീതി അവയവാ, കമ്മവട്ടമ്പി വാ കാരണങ്ഗഭാവേന യോജേതബ്ബം.

കമ്മട്ഠാനസ്സാതി ഭാവനായ ബ്രൂഹനാ വഡ്ഢനാ. തേസൂതി തിത്ഥഞ്ഞുതാദീസു. കല്യാണമിത്തസ്സ സമ്മദേവ പയിരുപാസനായപീതി തം നിസ്സായ ലദ്ധേന സബ്ബായ ധമ്മസ്സവനേന ധമ്മുപസംഹിതം പാമോജ്ജം ഹോതീതി തിത്ഥഞ്ഞുതാ പീതഞ്ഞുതായ പദട്ഠാനം. ഏവം യായ വിമുത്തിയാ സതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ഹോതീതി സാ തസ്സ പദട്ഠാനന്തി അയമത്ഥോ പാകടോതി ആഹ ‘‘പുരിമാനം…പേ… സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഏവാ’’തി. സഹ അധിട്ഠാനേനാതി ഞാതപരിഞ്ഞായ സദ്ധിം. ഞാതപരിഞ്ഞാ ഹി തീരണപരിഞ്ഞായ അധിട്ഠാനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൩. ‘‘ലക്ഖണഹാരസ്സ വിസയം പുച്ഛതീ’’തി വുത്തം, ‘‘കോ പന തസ്സ വിസയോ’’തി വുത്തേ സമാനലക്ഖണാ അവുത്തധമ്മാ. കായാനുപസ്സനായ സമാരദ്ധായ വേദനാനുപസ്സനാദയോ സുഖേനേവ സിജ്ഝന്തീതി തബ്ബചനേന വേദനാഗതാസതിആദീനം വുത്തഭാവോ ദസ്സിതോ സതിപട്ഠാനഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ സദ്ധാനുഗ്ഗഹിതാനി വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി സാധനം, ഏവം ഇതരേസമ്പീതി കത്വാ വുത്തം. അയം അത്ഥോ അട്ഠകഥായമേവ (നേത്തി. അട്ഠ. ൫൧) പരതോ ആഗമിസ്സതി. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി ഏകലക്ഖണതാനിദ്ദേസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരതോതി ചതുബ്യൂഹഹാരവണ്ണനായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൦).

അസമ്മിസ്സതോതി വേദനാദയോപി ഏത്ഥ സിതാ ഏത്ഥ പടിസന്ധാതി കായേ വേദനാദിഅനുപസ്സനാപസങ്ഗേപി ആപന്നേ തദസമ്മിസ്സതോതി അത്ഥോ.

അവയവിഗാഹസമഞ്ഞാതിധാവനസാരാദാനാഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം കായം അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി, താനി ച കേസാദീഹി, കേസാദികേ ച ഭൂതുപാദായരൂപേഹി വിനിബ്ഭുജിതും ‘‘തഥാ ന കായേ’’തിആദിമാഹ. പാസാദാദിനഗരാവയവസമൂഹേ അവയവിവാദിനോപി അവയവിഗാഹണം കരോന്തി. നഗരം നാമ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി പന കേസഞ്ചി സമഞ്ഞാതിധാവനം സിയാതി ഇത്ഥിപുരിസാദിസമഞ്ഞാതിധാവനേ നഗരനിദസ്സനം വുത്തം. അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോ. യം പസ്സതി ഇത്ഥിം, പുരിസം വാ. നനു ചക്ഖുനാ ഇത്ഥിപുരിസദസ്സനം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, ‘‘ഇത്ഥിം പസ്സാമി, പുരിസം പസ്സാമീ’’തി പന പവത്തസമഞ്ഞാവസേന ‘‘യം പസ്സതീ’’തി വുത്തം. മിച്ഛാദസ്സനേന വാ ദിട്ഠിയാ യം പസ്സതി, ന തം ദിട്ഠം രൂപായതനം ഹോതി, രൂപായതനം വാ തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തം കോസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം ദിട്ഠം ന ഹോതി, ദിട്ഠം വാ യഥാവുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതീതി യം രൂപായതനം, കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം വാ ദിട്ഠം, തം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഭൂതതോ ന പസ്സതീതി അത്ഥോ.

ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീതി ന അഞ്ഞസഭാവാനുപസ്സീ, അസുഭാദിതോ അഞ്ഞാകാരാനുപസ്സീ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

പഥവീകായന്തി കേസാദിം പഥവീധമ്മസമൂഹത്താ ‘‘കായോ’’തി വദതി, ലക്ഖണപഥവിമേവ വാ അനേകഭേദഭിന്നം സകലസരീരഗതം പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനം സമൂഹവസേന ഗഹേത്വാ ‘‘കായോ’’തി വദതി. ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി.

ആകാരസമൂഹസങ്ഖാതസ്സാതി അനിച്ചതാദിആകാരസമുദായപരിയായസ്സ.

തീസു ഭവേസു കിലേസേതി ഭവത്തയവിസയകിലേസേ. സബ്ബത്ഥികന്തി സബ്ബത്ഥ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ചിത്തേ ഇച്ഛിതബ്ബത്ഥാ, സബ്ബേ വാ ലീനേ, ഉദ്ധതേ ച ഭാവേതബ്ബാ ബോജ്ഝങ്ഗാ അത്ഥികാ ഏതായാതി സബ്ബത്ഥികാ. അന്തോ സങ്കോചോതി അന്തോ ഓലീയനാ, കോസജ്ജന്തി അത്ഥോ.

൨൪. ഗഹിതേസൂതി ഭാവനാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതേസു, ഭാവിതേസൂതി അത്ഥോ, വചനേന വാ ഗഹിതേസു. ഭാവനാഗ്ഗഹണദീപനത്ഥത്താ പന വചനേന ഗഹണസ്സ ഭാവനാഗ്ഗഹണമേത്ഥ പധാനം. യസ്സ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, തസ്സ സമ്മപ്പധാനാദയോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ന ഭാവിതാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ച സമാനലക്ഖണതാപദേസേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ’’തിആദി വുത്തം.

വിപല്ലാസാ പഹീയന്തി ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ കായസ്സ സമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാനം സമുദയോ (സം. നി. ൫.൪൦൮), സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧, ൩൯; മ. നി. ൩.൧൨൬; മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧; വിഭ. ൨൨൫) വചനതോ കായാദീനം സമുദയഭൂതാ കബളീകാരാഹാരഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാഹാരാകായാദീനം പരിജാനനേന പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി തപ്പടിപക്ഖപ്പഹാനതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതീ’’തി ഏവമാദീസു.

തത്ഥ യസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണാ സവിസേസാ കായേ ലബ്ഭന്തീതി വിസേസേന കായോ കാമുപാദാനസ്സ വത്ഥു, സുഖവേദനസ്സാദവസേന പരലോകനിരപേക്ഖോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪-൯൫, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬; സം. നി. ൩.൨൧൦; ധ. സ. ൧൨൨൧; വിഭ. ൯൩൮) പരാമാസം ഉപ്പാദേതീതി ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വേദനാ, ചിത്തേ നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന സസ്സതസ്സ ‘‘അത്തനോ സീലാദിവസേന പരിസുദ്ധപരാമസനം ഹോതീ’’തി സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ ചിത്തം, നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ഭൂതം ഭൂതതോ അപസ്സന്തസ്സ ‘‘അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീ’’തി അത്തവാദുപാദാനസ്സ ധമ്മാ വത്ഥു, തസ്മാ ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതീ’’തി വുത്തം.

യസ്മാ പന വുത്തനയേനേവ കായോ കാമയോഗസ്സ വത്ഥു, ഭവേസു സുഖഗ്ഗഹണവസേന ഭവസ്സാദോ ഹോതീതി ഭവയോഗസ്സ വേദനാ, സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന ചിത്തേ അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീതി ദിട്ഠിയോഗസ്സചിത്തം, ധമ്മവിനിബ്ഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ, ധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ ച ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ സമ്മോഹോ ഹോതീതി അവിജ്ജായോഗസ്സ ധമ്മാ, വത്ഥു, തസ്മാ ചതുസതിപട്ഠാനഭാവനായ തേസു തേസം പഹാനസിദ്ധിതോ യോഗേഹി വിസംയുത്തതാ വുത്താ. ഏതേനേവ ആസവേഹി അനാസവതാ, ഓഘേഹി നിത്തിണ്ണതാ ച സംവണ്ണിതാ ഹോതി കാമരാഗാദീനം ഏവ കാമയോഗകാമാസവകാമോഘാദിഭാവതോ.

വുത്തനയേനേവ കായോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാ വേദനാ വിസേസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ചിത്തേ നിച്ചാഭിനിവേസവസേന സസ്സതസ്സ ‘‘അത്തനോ സീലേന സുദ്ധീ’’തിആദിപരാമസനം ഹോതീതി സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ ചിത്തം വത്ഥു, സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനാഭാവതോ ഭവവിഭവദിട്ഠിസങ്ഖാതോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ ഹോതീതി തസ്സ ധമ്മാ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനാതി യോജേതബ്ബം.

വുത്തനയേനേവ വിസേസതോ കായോ രാഗസല്ലസ്സ വത്ഥു, വേദനാ ദോസസല്ലസ്സ, ‘‘ചിത്തം നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന അത്താഭിനിവേസം അത്താനം സേയ്യാദിതോ ദഹതീ’’തി ചിത്തം മാനസല്ലസ്സ, വുത്തനയേനേവ ധമ്മാ മോഹസല്ലസ്സ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനാതി യോജേതബ്ബം.

യസ്മാ പന കായാനുപസ്സനാദീഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പരിഞ്ഞാതേസു രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി, ചിത്തേ ഹി പരിഞ്ഞാതേ സഞ്ഞാപി പരിഞ്ഞാതാവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം.

തഥാ വിസേസതോ കായേ സാപേക്ഖാ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി കായോ ഛന്ദാഗതിയാ വത്ഥു, വുത്തനയേനേവ വേദനാ ബ്യാപാദസ്സ നിമിത്തന്തി സാ ദോസാഗതിയാ വത്ഥു, സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന സരാഗാദിചിത്തേ സമ്മോഹോ ഹോതീതി മോഹാഗതിയാ ചിത്തം, ധമ്മസഭാവാനവബോധേന ഭയം ഹോതീതി ഭയാഗതിയാ ധമ്മാ വത്ഥൂതി ചതുസതിപട്ഠാനഭാവനായ അഗതിഗമനപ്പഹാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഗതിഗമനേഹി ച ന അഗതിം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘അകുസലസ്സ സോമനസ്സസ്സ വസേനാ’’തി ഇദം ‘‘അയമ്പി അത്ഥോ സമ്ഭവതീ’’തി കത്വാ വുത്തം. ‘‘സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) പന വചനതോ സുഖവേദനാഗ്ഗഹണേന തത്ഥാനുസയനേന സമുദയസച്ചം ദേസിതന്തി വേദിതബ്ബം. ദേസിതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ദുക്ഖദുക്ഖഗ്ഗഹണേന സാതിസയം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പകാസിതം ഹോതീതി പാളിയം ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ദേസിത’’ന്തി വുത്തം. സഹചരണാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ നിദ്ദേസവാരവണ്ണനായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൫ ആദയോ) വുത്തം.

ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൫. ഹാരാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ഹാരേസു ഇമസ്സ ചതുബ്യൂഹഹാരസ്സ വിസേസതോ സുത്തസ്സ ബ്യഞ്ജനവിചയഭാവതോതി യോജനാ. തേന വുത്തം ‘‘ബ്യഞ്ജന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. യായാതി നിരുത്തിയാ.

യഥാരഹന്തി സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ യം യം അരഹതി നിബ്ബചനം വത്തും, തംതംലോകസമഞ്ഞാനുരോധേനേവ. പുബ്ബഭാഗപടിപദാ സമ്പാദേത്വാ പച്ഛാ സച്ചാഭിസമയം പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘സമ്മുതി…പേ… ഹോതീ’’തി, തംതംപഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണമുഖേന പരമത്ഥഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ഏവം വാ ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

യമിദം അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപസന്താനം സന്ധായ ‘‘ഉഭയമന്തരേനാ’’തി ഇധ വുത്തം. ഓതരണഹാരേ (നേത്തി. അട്ഠ. ൪൨ ആദയോ) പനസ്സ ദ്വാരപ്പവത്തഫസ്സാദിധമ്മേ സന്ധായ വുത്തഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഉഭയമന്തരേനാതി ഫസ്സസമുദിതേസു ധമ്മേസൂ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാഹു ‘‘അന്തരേനാതി വചനം പന വികപ്പന്തരദീപന’’ന്തി. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ന ഇമം ലോകം, ന ഹുരം ലോകം, അഥ ഖോ ഉഭയമന്തരേനാതി. അപരോ വികപ്പോ – ഉഭയമന്തരേനാതി വാ വചനം വികപ്പന്തരാഭാവദീപനം. തസ്സത്ഥോ – ന ഇമം ലോകം, ന ഹുരം ലോകം നിസ്സായ ഝായതി ഝായീ, ഉഭയമന്തരേന പന അഞ്ഞം ഠാനം അത്ഥീതി.

യേപി ച ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, സമ്ഭവേസീ’’തി ച ഇമേസം സുത്തപദാനം അത്ഥം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ അത്ഥി ഏവ അന്തരാഭവോതി വദന്തി, തേപി യസ്മാ അവിഹാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനവസേസകിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായന്തീതി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ന അന്തരാഭവഭൂതോതി പുരിമസ്സ സുത്തപദസ്സ അത്ഥോ. പച്ഛിമസ്സ ച യേ ഭൂതാ ഏവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തി, തേ ഹി (കഥാ. അനുടീ. ൫൦൭) ഖീണാസവാ, പുരിമപദേഹി ‘‘ഭൂതാ’’തി വുത്താ. തബ്ബിപരീതതായ സമ്ഭവം ഏസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ സേക്ഖാ, പുഥുജ്ജനാ ച. ചതൂസു വാ യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജസത്താ യാവ അണ്ഡകോസം, വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ. അണ്ഡകോസതോ, വത്ഥികോസതോ ച ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസീ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ, തതോ പരം ഭൂതാതി അത്ഥോ, തസ്മാ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. സതി ഹി ഉജുകേ പാളിഅനുഗതേ അത്ഥേ കിം അനിദ്ധാരിതസാമത്ഥിയേന അന്തരാഭവേന അത്തഭാവപരികപ്പിതേന പയോജനന്തി.

യം പന യേ ‘‘സന്താനവസേന പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേസു പാതുഭാവോ ദിട്ഠോ. യഥാ തം വീഹിആദിഅവിഞ്ഞാണകസന്താനേ, ഏവം സവിഞ്ഞാണകസന്താനേപി അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേസു പാതുഭാവേന ഭവിതബ്ബം. അയഞ്ച നയോ സതി അന്തരാഭവേ യുജ്ജതി, നാഞ്ഞഥാ’’തി യുത്തിം വദന്തി. തേഹി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ചിത്താനുഗതികം കായം അധിട്ഠഹന്തസ്സ ഖണേന ബ്രഹ്മലോകതോ ഇധൂപസങ്കമനേ, ഇതോ വാ ബ്രഹ്മലോകഗമനേ യുത്തി വത്തബ്ബാ. യദി സബ്ബത്ഥേവ വിച്ഛിന്നദേസേ ധമ്മാനം പവത്തി ന ഇച്ഛിതാ, യദിപി സിയാ ‘‘ഇദ്ധിവിസയോ അചിന്തേയ്യോ’’തി, തം ഇധാപി സമാനം ‘‘കമ്മവിപാകോ അചിന്തേയ്യോ’’തി വചനതോ, തസ്മാ തം തേസം മതിമത്തമേവ. അചിന്തേയ്യസഭാവാ ഹി സഭാവധമ്മാ, തേ കത്ഥചി പച്ചയവിസേസേന വിച്ഛിന്നദേസേ പാതുഭവന്തി, കത്ഥചി അവിച്ഛിന്നദേസേ ച. തഥാ ഹി മുഖഘോസാദീഹി അഞ്ഞസ്മിം ദേസേ ആദാസപബ്ബതപ്പദേസാദികേ പടിബിമ്ബപടിഘോസാദികം പച്ചയുപ്പന്നം നിബ്ബത്തമാനം ദിസ്സതി, തസ്മാ ന സബ്ബം സബ്ബത്ഥ ഉപനേതബ്ബന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന പടിബിമ്ബസ്സ ഉദാഹരണഭാവസാധനാദികോ അന്തരാഭവവിചാരോ കഥാവത്ഥുപ്പകരണസ്സടീകായം (കഥാ. അനുടീ. ൫൦൭) ഗഹേതബ്ബോ.

അപരേ പന ‘‘ഇധാതി കാമഭവോ, ഹുരന്തി അരൂപഭവോ, ഉഭയമന്തരേനാതി രൂപഭവോ വുത്തോ’’തി വദന്തി, ‘‘ഇധാതി പച്ചയധമ്മാ, ഹുരന്തി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ, ഉഭയമന്തരേനാതി പണ്ണത്തിധമ്മാ വുത്താ’’തി ച വദന്തി, തം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അവസിട്ഠം രൂപന്തി ആപോധാതുആകാസധാതൂഹി സദ്ധിം ലക്ഖണരൂപാനി, ഓജഞ്ച സന്ധായാഹ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തസ്സ ഖീണാസവസ്സ തം നിബ്ബാനാരമ്മണം ചിത്തം ന ജാനന്തി ന ഞായന്തി ‘‘ഝായമാനാ’’തി വുത്തത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൨൯. അകുസലാനം ധമ്മാനം വിദ്ധംസനസഭാവത്താ, അകുസലാനം വാ പജഹനേ കുസലാനം സമ്പാദനേ പട്ഠപനസഭാവത്താ ആരമ്ഭധാതു. തഥാഭൂതാതി സീലാദീഹി സമങ്ഗീഭൂതാ. കാമധാതുആദികാ തിധാതുയോവ തേധാതു. തസ്സ അഭിഭവനതോ തേധാതുഇസ്സരോ മച്ചുരാജാ. അനാദിമതിസംസാരേ ചിരകാലം ലദ്ധപതിട്ഠാപി അചിരകാലം ഭാവിതേഹി കുസലേഹി ധമ്മേഹി സമുച്ഛിന്ദനീയത്താ അബലാ കിലേസാതി വുത്തം ‘‘അബലം ദുബ്ബല’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘അബലാ നം ബലീയന്തീ’’തി.

ഇദം വചനം അയം ഗാഥാപാദോ. സമാധിസ്സ പദട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ സമാധിസ്സ കാരണം സമതാനുയോഗേ നിയോജനതോതി യോജേതബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പപഞ്ചാതി രാഗാദയോവ. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതന്തി ദേസനായ പദട്ഠാനഭാവേനേവ അത്ഥസംവണ്ണനാ കതാതി അത്ഥോ.

ന്തി തം ദേസനം. തസ്സാതി സഭാഗാദിവസേന ആവട്ടനസ്സ. പരിപക്കഞാണാനം വിസേസാധിഗമായ. ലാഭവിനിച്ഛയപരിഗ്ഗഹമച്ഛരിയാനീതിആദീസു ലാഭോതി രൂപാദിആരമ്മണപ്പടിലാഭോ. സോ പരിയേസനായ സതി ഹോതീതി പരിയേസനാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ. വിനിച്ഛയോതി ‘‘ഏത്തകം മേ രൂപാരമ്മണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ദാദിആരമ്മണത്ഥായ, ഏത്തകം മയ്ഹം, ഏത്തകം പരസ്സ, ഏത്തകം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തോ വിതക്കോ വിനിച്ഛയോ. സോ ലാപിതഹേതുകത്താ പരിയേസനമൂലകതായ പരിയേസനാഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോ, തഥാ പരിഗ്ഗഹമച്ഛരിയാനി. തത്ഥ പരിഗ്ഗഹോ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹനം. മച്ഛരിയം ‘‘മയ്ഹേവ ഹോതൂ’’തി പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനം. തേനേവസ്സ പോരാണാ ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി ‘‘മയ്ഹേവിദമച്ഛരിയം ഹോതു, മാ അഞ്ഞേസം അച്ഛരിയം ഹോതൂതി പവത്തത്താ മച്ഛരിയന്തി വുച്ചതീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൩; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൯.൨൩). പരിഭോഗത്ഥാനം പന വിനിച്ഛയാദീനം പരിഭോഗന്തോഗധതാ വേദിതബ്ബാ. ഛന്ദരാഗോ ദുബ്ബലരാഗോ. അജ്ഝോസാനം ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി തണ്ഹാവസേന ബലവസന്നിട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദരാഗഅജ്ഝോസാനാ തണ്ഹാ ഏവാ’’തി. ആരക്ഖനിമിത്തം ദ്വാരപിദഹനമഞ്ജൂസാഗോപനാദിനാ സുട്ഠു രക്ഖണനിമിത്തം. പാപാനി കരോന്തോ പരിഭോഗനിമിത്തം രത്തോ ഗിദ്ധോ ഗധിതോ മുച്ഛിതോ ഹുത്വാ മിഗോവ പരിഭുഞ്ജനനിമിത്തം പമാദം ആപജ്ജതീതി ഏവം പരിയേനാരക്ഖാ പരിഭോഗനിമിത്തം. പമാദോ തിവിധോ തണ്ഹായ വസേന കഥിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തിവിധോ തണ്ഹായാതി വുത്ത’’ന്തി ആഹ.

അവിസേസേന വുത്തന്തി ‘‘കതമേന ഉപാദാനേന സഉപാദാനാ’’തി വിഭാഗേന പുച്ഛിത്വാപി ‘‘അവിജ്ജായ ച തണ്ഹായ ചാ’’തി അവിനിബ്ഭുജിത്വാ വുത്തം. തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജഞ്ച ചതുരുപാദാനം വസേനാതി കാമുപാദാനാദീനം ചതുന്നം ഉപാദാനാനം വസേന വിഭജിത്വാ ഖന്ധാനം ദുക്ഖഭാവേന ദുക്ഖസച്ചഭാവേന സഹ പരിഞ്ഞേയ്യഭാവം, ഉപാദാനാനം സമുദയഭാവേന സമുദയസച്ചഭാവേന സഹ പഹാതബ്ബഭാവം ദസ്സേതീതി യോജനാ.

൩൦. ‘‘യോ’’തിആദിനാ വുത്തോ തിവിധോ പമാദോ പരിയേസതി, ആരക്ഖണഞ്ച കരോതി, പരിഭോഗനിമിത്തഞ്ചാതി സമ്ബന്ധോ. പമാദോ ഹി പമജ്ജന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭോഗാനം പരിയേസനായ, ആരക്ഖണായ ച ഹേതുഭൂതോ കത്തുഭാവേന ഉപചരിതോ, പരിഭോഗസ്സ പന നിമിത്തം. ‘‘തപ്പടിപക്ഖേനാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരതി ‘‘അപ്പമാദാനുയോഗേനാ’’തി, തേന സമഥഭാവം ദസ്സേതി. ഖേപനാതി ഖയപാപനാ. വോദാനപക്ഖവിസഭാഗധമ്മവസേനാതി വോദാനപക്ഖോ ച സോ പമാദസ്സ വിസഭാഗധമ്മോ ചാതി വോദാന…പേ… ധമ്മോ, സമഥോ, തസ്സ വസേന.

സമഥേ സതീതി അധിട്ഠാനഭൂതേ ഝാനേ സതി, തം പാദകം കത്വാതി അത്ഥോ. യാ പഞ്ഞാതി നാമരൂപപരിച്ഛേദാദിവസേന പവത്തപഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘അയം വിപസ്സനാ’’തി. പഹീനേസൂതി പഹീയമാനേസു.

വോദാനപക്ഖന്തി ആരമ്ഭധാതുആദിവോദാനപക്ഖം നിക്ഖിപിത്വാ. വിസഭാഗധമ്മവസേനാതി പമാദവസേനേവ. സഭാഗധമ്മവസേനാതി പുബ്ബേ നിക്ഖിത്തസ്സ ആരമ്ഭധാതുആദിവോദാനധമ്മസ്സ സമഥാദിസഭാഗധമ്മവസേന.

പുന അപരിയോദാപനിയം സിഖാപ്പത്തപരിയോദാപനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘തം പന അരഹത്തേന ഹോതീ’’തി.

മോഹസമുട്ഠാനതാ വുത്താ ‘‘മോഹോ ഏവ സമുട്ഠാന’’ന്തി കത്വാ. അഞ്ഞഥാ പിസുണാവാചായ ദോസസമുട്ഠാനതാ മുസാവാദസ്സ വിയ മോഹസമുട്ഠാനഭാവാ വത്തബ്ബാ സിയാ.

കമ്മപഥഭാവം പത്താനം, അപ്പത്താനഞ്ച അകുസലധമ്മാനം ‘‘സബ്ബപാപ’’ന്തി പദേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘കമ്മപഥകമ്മവിഭാഗേനാ’’തി.

൩൧. സേസപദാനന്തി ‘‘കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തിആദീനം (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩; നേത്തി. ൩൦, ൫൦, ൧൧൬, ൧൨൪; പേടകോ. ൨൯) ഗാഥായ അവസിട്ഠപദാനം. യഥാധിഗതന്തി അത്തനാ അധിഗതപ്പകാരം, പച്ഛാ ഭൂമിദിസാ.