നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

നേത്തിപ്പകരണ-ടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

സംവണ്ണനാരമ്ഭേ (ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; മ. നി. ടീ. ൧.൧ ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧ ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ) രതനത്തയവന്ദനാ സംവണ്ണേതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ പഭവനിസ്സയവിസുദ്ധിപടിവേദനത്ഥം, തം പന ധമ്മസംവണ്ണനാസു വിഞ്ഞൂനം ബഹുമാനുപ്പാദനത്ഥം, തം സമ്മദേവ തേസം ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിക്കമലദ്ധബ്ബായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സബ്ബഹിതസുഖനിപ്ഫാദനത്ഥം. അഥ വാ മങ്ഗലഭാവതോ, സബ്ബകിരിയാസു പുബ്ബകിച്ചഭാവതോ, പണ്ഡിതേഹി സമ്മാചരിതഭാവതോ, ആയതിം പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനതോ ച സംവണ്ണനായം രതനത്തയപണാമകിരിയാ. അഥ വാ രതനത്തയപണാമകരണം പൂജനീയപൂജാപുഞ്ഞവിസേസനിബ്ബത്തനത്ഥം, തം അത്തനോ യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തസ്സ കമ്മസ്സ ബലാനുപ്പദാനത്ഥം, അന്തരാ ച തസ്സ അസങ്കോചനത്ഥം, തദുഭയം അനന്തരായേന അട്ഠകഥായ പരിസമാപനത്ഥം. ഇദമേവ ച പയോജനം ആചരിയേന ഇധാധിപ്പേതം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘വന്ദനാജനിതം…പേ… തസ്സ തേജസാ’’തി. വത്ഥുത്തയപൂജാ ഹി നിരതിസയപുഞ്ഞക്ഖേത്തസമ്ബുദ്ധിയാ അപരിമേയ്യപ്പഭാവോ പുഞ്ഞാതിസയോതി ബഹുവിധന്തരായേപി ലോകസന്നിവാസേ അന്തരായനിബന്ധനസകലസംകിലേസവിദ്ധംസനായ പഹോതി, ഭയാദിഉപദ്ദവഞ്ച നിവാരേതി. യഥാഹ –

‘‘പൂജാരഹേ പൂജയതോ, ബുദ്ധേ യദി വ സാവകേ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൫; അപ. ഥേര ൧.൧൦.൧) ച,

തഥാ –

‘‘യേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ ഖോ പന പസന്നാനം അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ച,

തഥാ –

‘‘‘ബുദ്ധോ’തി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനപി ജമ്ബുദീപസ്സ;

‘‘‘ധമ്മോ’തി…പേ… ‘സങ്ഘോ’തി…പേ… ദീപസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬; ഇതിവു. അട്ഠ ൯൦; ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; മ. നി. ടീ. ൧.൧; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൩൪) ച,

തഥാ –

‘‘യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസ…പേ… ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦; ൧൧.൧൧) ച,

തഥാ –

‘‘അരഞ്ഞേ രുക്ഖമൂലേ വാ…പേ…;

ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ, ലോമഹംസോ ന ഹേസ്സതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൪൯) ച;

തത്ഥ യസ്സ രതനത്തയസ്സ വന്ദനം കത്തുകാമോ, തസ്സ ഗുണാതിസയയോഗസന്ദസ്സനത്ഥം ‘‘മഹാകാരുണിക’’ന്തിആദിനാ ഗാഥാത്തയമാഹ. ഗുണാതിസയയോഗേന ഹി വന്ദനാരഹഭാവോ, വന്ദനാരഹേ ച കതാ വന്ദനാ യഥാധിപ്പേതപ്പയോജനം സാധേതീതി. തത്ഥ യസ്സാ സംവണ്ണനം കത്തുകാമോ, സാ നേത്തി വിസേസതോ യഥാനുലോമസാസനസന്നിസ്സയാ, തസ്സ ച വിചിത്താകാരപ്പവത്തിവിഭാവിനീ. തഥാ ഹി സുത്തന്തദേസനാ ന വിനയദേസനാ വിയ കരുണാപ്പധാനാ, നാപി അഭിധമ്മദേസനാ വിയ പഞ്ഞാപ്പധാനാ, അഥ ഖോ കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനാതി തദുഭയപ്പധാനദേസനാവിസേസവിഭാവനം താവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഥോമനം കാതും തമ്മൂലകത്താ സേസരതനാനം ‘‘മഹാകാരുണികം നാഥ’’ന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ കിരതീതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; മ. നി. ടീ. ൧.൧; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧) കരുണാ, പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി അപനേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ കിണാതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖേ സതി കാരുണികം ഹിംസതി വിബാധതീതി അത്ഥോ. കമ്പനം കരോതീതി വാ കരുണാ, പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയഖേദം കരോതീതി അത്ഥോ. കമിതി വാ സുഖം, തം രുന്ധതീതി കരുണാ. ഏസാ ഹി പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ, അത്തസുഖനിരപേക്ഖതായ കാരുണികാനം സുഖം രുന്ധതി വിബന്ധതീതി അത്ഥോ. കിരിയതി ദുക്ഖിതേസു പസാരിയതീതി വാ കരുണാ, കരുണായ നിയുത്തോതി കാരുണികോ യഥാ ‘‘ദോവാരികോ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭). യഥാ ഹി ദ്വാരട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ വത്തമാനോപി ദ്വാരപടിബദ്ധജീവികോ പുരിസോ ദ്വാരാനതിവത്തവുത്തിതായ ദ്വാരേ നിയുത്തോതി ‘‘ദോവാരികോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ഭഗവാ മേത്താദിവസേന കരുണാവിഹാരതോ അഞ്ഞത്ഥ വത്തമാനോപി കരുണാനതിവത്തവുത്തിതായ കരുണായ നിയുത്തോതി ‘‘കാരുണികോ’’തി വുച്ചതി. മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ഹി യാവ മഹാപരിനിബ്ബാനാ ലോകഹിതത്ഥമേവ ലോകനാഥാ തിട്ഠന്തീതി. മഹന്തോ കാരുണികോതി മഹാകാരുണികോ. സതിപി ഭഗവതോ തദഞ്ഞഗുണാനമ്പി വസേന മഹന്തഭാവേ കാരുണികസദ്ദസന്നിധാനേന വുത്തത്താ കരുണാവസേനേവേത്ഥ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ യഥാ ‘‘മഹാവേയ്യാകരണോ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘മഹാകാരുണികോ’’തി ഇമിനാ പദേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന സത്ഥു മഹാകരുണാ വുത്താ ഹോതി.

അപരോ നയോ – അത്ഥസാധനതോ കരുണം കരുണായനം കരുണാസമ്പവത്തനം അരഹതീതി കാരുണികോ. ഭഗവതോ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതായ അനവസേസതോ സത്താനം ഹിതം, ഹിതുപായഞ്ച ജാനതോ, തത്ഥ ച അകിലാസുനോ ഹിതേസിതാ സത്ഥികാ, ന തഥാ അഞ്ഞേസന്തി. അഥ വാ കരുണാ കരുണായനം സീലം പകതി സഭാവോ ഏതസ്സാതി കാരുണികോ. ഭഗവാ ഹി പഥവീഫസ്സാദയോ വിയ കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവാ കരുണാസഭാവോ സഭാവഭൂതകരുണോതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ. അഥ വാ മഹാവിസയതായ, മഹാനുഭാവതായ, മഹപ്ഫലതായ ച മഹതീ കരുണാതി മഹാകരുണാ. ഭഗവതോ ഹി കരുണാ നിരവസേസേസു സത്തേസു പവത്തതി, പവത്തമാനാ ച അനഞ്ഞസാധാരണാ പവത്തതി, ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദഞ്ച മഹന്തമേവ സത്താനം ഹിതസുഖം ഏകന്തതോ നിപ്ഫാദേതി, മഹാകരുണായ നിയുത്തോതി മഹാകാരുണികോ, തം മഹാകാരുണികം. സേസം സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സുമാഗധാദിപദാനം വിയ ചേത്ഥ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

നാഥതീതി നാഥോ, വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം ആസീസതി പത്ഥേതീതി അത്ഥോ, മേത്തായനവസേന ചേത്ഥ ഹിതസുഖാസീസനം വേദിതബ്ബം, ന കരുണായനവസേന പഠമപദേന വുത്തത്താ. അഥ വാ നാഥതി വേനേയ്യഗതം കിലേസബ്യസനം ഉപതാപേതീതി നാഥോ, നാഥതീതി വാ നാഥോ, യാചതീതി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഹി ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൭, ൮) സത്താനം തം തം ഹിതപ്പടിപത്തിം യാചിത്വാപി മഹാകരുണായ സമുസ്സാഹിതോ തേ തത്ഥ നിയോജേതി. പരമേന വാ ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ, സബ്ബസത്തേ വാ സീലാദിഗുണേഹി ഈസതി അഭിഭവതീതി പരമിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘നാഥോ’’തി വുച്ചതി, തം നാഥം.

ഞാതബ്ബന്തി ഞേയ്യം, അതീതാദിഭേദഭിന്നം സബ്ബം സങ്ഖതം, അസങ്ഖതഞ്ച. സങ്ഗരണട്ഠേന സാഗരോ, പതിതപതിതാനം അത്തനോ പുഥുലഗമ്ഭീരഭാവേഹി സംസീദനം നിമ്മുജ്ജനം കരോതീതി അത്ഥോ. സം-സദ്ദസ്സ ചേത്ഥ ‘‘സാഭാവോ, സാരാഗോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൩൮൯, ൩൯൧) വിയ നിരുത്തിനയേന ദട്ഠബ്ബോ. സങ്ഗരണട്ഠേനാതി വാ സങ്ഗരകരണട്ഠേന, ഠിതധമ്മതായ ‘‘അയം മേ മരിയാദാ, ഇമം വേലം നാതിക്കമാമീ’’തി ലോകേന സങ്ഗരം സങ്കേതം കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. സങ്ഗരണം വാ സമന്തതോ ഗലനം സന്ദനം ഉദകേന കരോതീതി സാഗരോ. കപ്പവുട്ഠാനകാലേ ഹി മഹാസമുദ്ദോ ഇതോ ചിതോ ച പഗ്ഘരിത്വാ സകലം ലോകധാതും ഏകോഘം കരോതീതി. ലോകിയാ പന വദന്തി ‘‘സാഗരസ്സ രഞ്ഞോ പുത്തേഹി സാഗരേഹി നിബ്ബത്തിതോ ഖതോതി സാഗരോ, പുരത്ഥിമോ സമുദ്ദപ്പദേസോ, തംസമ്ബന്ധതായ രുള്ഹിവസേന സബ്ബോപി സമുദ്ദോ തഥാ വോഹരീയതീ’’തി. സാഗരസദിസത്താ സാഗരോ, ഞേയ്യമേവ സാഗരോതി ഞേയ്യസാഗരോ. സദിസതാ ചേത്ഥ പുഥുലദുത്തരഗമ്ഭീരാനാദികാലികതാഹി വേദിതബ്ബാ, നിഹീനം ചേതമോപമ്മം. തഥാ ഹി ഞേയ്യസ്സേവ സാതിസയാ പുഥുലതാ അപരിമാണലോകധാതുബ്യാപനതോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവ തരണീയതായ ദുത്തരതാ, ഗമ്ഭീരതാ, ആദികോടിരഹിതാ ച പവത്തി, ന ഇതരസ്സ പരിച്ഛിന്നദേസത്താ ബാഹിരകവീതരാഗേഹിപി ഇത്തരേന ഖണേന അതിക്കമിതബ്ബത്താ, പരിമിതഗമ്ഭീരത്താ, പരിമിതകാലത്താ ച. ഞേയ്യസാഗരസ്സ പാരം പരിയന്തം ഗതോതി ഞേയ്യസാഗരപാരഗൂ, തം ഞേയ്യസാഗരപാരഗും.

ഗമനഞ്ചേത്ഥ ഞാണഗമനമേവ, ന ഇതരം ഞേയ്യഗ്ഗഹണതോ, തം പന ഞാണം ദുവിധം സമ്മസനപടിവേധഭേദതോ, തഥാ ഹേതുഫലഭേദതോ. തത്ഥ ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪, ൧൦; പേടകോ. ൨൩) കരുണായനവസേനേവ അഭിനിവിസിത്വാ അനേകാകാരവോകാരേ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തം ഭഗവതോ സമ്മസനഞാണം ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന ഞേയ്യസാഗരം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തസ്സ പാരം പരിയന്തം അഗമാസി, യം ‘‘മഹാവജിരഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. പടിവേധഞാണം പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം ആസവക്ഖയഞാണം, ആസവക്ഖയഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, യം ‘‘മഹാബോധീ’’തി വുച്ചതി. പാരഗമനഞ്ച തസ്സ കിച്ചസിദ്ധിയാ, സമത്ഥതായ ച വേദിതബ്ബം. തഥാ യഥാവുത്തം സമ്മസനഞാണം ഹേതു, ഇതരം ഫലം. സഹ സമ്മസനഞാണേന വാ ആസവക്ഖയഞാണം ഹേതു, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഫലം തദാനിസംസഭാവതോതി വേദിതബ്ബം.

വന്ദേതി നമാമി, അഭിത്ഥവാമി വാ. സണ്ഹട്ഠേന നിപുണാ, അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരാനം അഗാധട്ഠേന ഗമ്ഭീരാ, ഏകത്താദിഭേദതോ നന്ദിയാവട്ടാദിവിഭാഗതോ ച വിചിത്രാ വിസിട്ഠാ നാനാവിധാ നയാ ഏതിസ്സാതി നിപുണഗമ്ഭീരവിചിത്രനയാ, നിപുണഗമ്ഭീരവിചിത്രനയാ ദേസനാ അസ്സാതി നിപുണഗമ്ഭീരവിചിത്രനയദേസനോ, തം നിപുണ…പേ… ദേസനം. നയതീതി വാ നയോ, പാളിഗതി, സാ ച വുത്തനയേന അത്ഥതോ നിപുണാ, അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച ഗമ്ഭീരാ, സങ്ഖേപവിത്ഥാരാനുലോമാദിപ്പവത്തിയാ നാനാവിധതായ വിചിത്രാ. തഥാ ഹി പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിആദിവസേന, സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സതാദിവസേന, കുസലാദിഖന്ധാദിസങ്ഗഹാദിസമയവിമുത്താദിഠപനാദികുസലമൂലാദിതികപട്ഠാനാദിവസേന ച അനേകവിധാ പാളിഗതീതി.

തത്ഥ (ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ) ദ്വീഹാകാരേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാ വേദിതബ്ബാ അത്തഹിതസമ്പത്തിതോ, പരഹിതപ്പടിപത്തിതോ ച. തേസു അത്തഹിതസമ്പത്തി അനാവരണഞാണാധിഗമതോ, സവാസനാനം സബ്ബേസം കിലേസാനം അച്ചന്തപ്പഹാനതോ ച വേദിതബ്ബാ, പരഹിതപ്പടിപത്തി ലാഭസക്കാരാദിനിരപേക്ഖചിത്തസ്സ സബ്ബദുക്ഖനിയ്യാനികധമ്മദേസനതോ, പടിവിരുദ്ധേസുപി നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയഞാണപരിപാകകാലാഗമനതോ ച വേദിതബ്ബാ. സാ പനേത്ഥ പയോഗതോ, ആസയതോ ച ദുവിധാ, പരഹിതപ്പടിപത്തി, യഥാവുത്തഭേദാ ദുവിധാ ച അത്തഹിതസമ്പത്തി പകാസിതാ ഹോതി. കഥം? ‘‘മഹാകാരുണിക’’ന്തി ഇമിനാ ആസയതോ, ‘‘നിപുണ…പേ… ദേസന’’ന്തി ഇമിനാ പയോഗതോ, ‘‘നാഥ’’ന്തി ഇമിനാ പന ഉഭയഥാപി ഭഗവതോ പരഹിതപ്പടിപത്തി പകാസിതാ കരുണാകിച്ചദീപനതോ, ‘‘ഞേയ്യസാഗരപാരഗു’’ന്തി ഇമിനാ സാതിസയം അത്തഹിതസമ്പത്തി പരമുക്കംസഗതഞാണകിച്ചദീപനതോ.

അഥ വാ തീഹാകാരേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാ വേദിതബ്ബാ ഹേതുതോ, ഫലതോ, ഉപകാരതോ ച. തത്ഥ ഹേതു മഹാകരുണാ, സാ പന പഠമപദേന സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. ഫലം ചതുബ്ബിധം ഞാണസമ്പദാ പഹാനസമ്പദാ ആനുഭാവസമ്പദാ രൂപകായസമ്പദാ ചാതി. താസു പധാനഭൂതാ ഞാണപഹാനസമ്പദാ ‘‘ഞേയ്യസാഗരപാരഗു’’ന്തി ഇമിനാ പദേന പകാസിതാ. പധാനേ ഹി ദസ്സിതേ അവിനാഭാവതോ ഇതരമ്പി ദ്വയം ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ന ഹി ബുദ്ധാനം ആനുഭാവരൂപകായസമ്പത്തീഹി വിനാ കദാചിപി ധമ്മകായസിരീ വത്തതീതി. ഉപകാരോ അനന്തരം അബാഹിരം കത്വാ തിവിധയാനമുഖേന വിമുത്തിധമ്മദേസനാ, സാ ‘‘നാഥം, നിപുണ…പേ… ദേസന’’ന്തി പദദ്വയേന പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ (ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ) ‘‘മഹാകാരുണിക’’ന്തി ഏതേന സമ്മാസമ്ബോധിയാ മൂലം ദസ്സേതി. മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ ഹി ഭഗവാ സംസാരപങ്കതോ സത്താനം സമുദ്ധരണത്ഥം കതാഭിനീഹാരോ അനുപുബ്ബേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗതോതി കരുണാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ മൂലം. ‘‘ഞേയ്യസാഗരപാരഗു’’ന്തി ഏതേന പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തിയാ സദ്ധിം സമ്മാസമ്ബോധിം ദസ്സേതി. അനാവരണഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച അനാവരണഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. വുത്തപ്പഭേദം പന സമ്മസനഞാണം സഹ പഞ്ഞാപാരമിയാ തസ്സാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. തസ്സാ ഹി ആനുഭാവേന ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖല്ലികത്തകിലമഥാനുയോഗസസ്സതുച്ഛേദാദിഅന്തദ്വയവിരഹിതാ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്താ മജ്ഝിമാ പടിപദാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതാ. ‘‘നാഥ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ ഫലം ദസ്സേതി ലോകത്തയനായകഭാവദീപനതോ. തഥാ ഹി സബ്ബാനത്ഥപരിഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ, സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തുപകാരിതായ അപരിമിതനിരുപമഭാവഗുണവിസേസസമങ്ഗിതായ ച സബ്ബസത്തുത്തമോ ഭഗവാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം അനുത്തരഗാരവട്ഠാനഭൂതതായ ച ‘‘നാഥോ’’തി വുച്ചതീതി. ‘‘നിപുണ…പേ… ദേസന’’ന്തി ഇമിനാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പയോജനം ദസ്സേതി. സംസാരമഹോഘതോ സത്തസന്താരണത്ഥഞ്ഹി ഭഗവതാ സമ്മാസമ്ബോധി അഭിപത്ഥിതാ, തഞ്ച സത്തസന്താരണം യഥാവുത്തദേസനാസമ്പത്തിയാ സമിജ്ഝതി തദവിനാഭാവതോ. ഇമിനാ ഭഗവതോ സാതിസയാ പരഹിതപ്പടിപത്തി ദസ്സിതാ, ഇതരേഹി അത്തഹിതസമ്പത്തീതി തദുഭയേന അത്തഹിതായ പടിപന്നാദീസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ഭഗവതോ ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവം ദീപേതി, തേന ച അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവം, ഉത്തമവന്ദനീയഭാവം, അത്തനോ ച വന്ദനകിരിയായ ഖേത്തങ്ഗതഭാവം ദീപേതി.

ഏത്ഥ ച യഥാ ‘‘മഹാകാരുണിക’’ന്തി ഇമിനാ പദേന ഭഗവതോ മഹാകരുണാ ദസ്സിതാ, ഏവം ‘‘ഞേയ്യസാഗരപാരഗു’’ന്തി ഏതേന മഹാപഞ്ഞാ ദസ്സിതാ. തേസു കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകിയേസു മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താസാധാരണഗുണദീപനതോ ഭഗവതോ സബ്ബലോകിയഗുണസമ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനമഗ്ഗഞാണദീപനതോ സബ്ബലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തി. തദുഭയഗ്ഗഹണസിദ്ധോ ഏവ ചത്ഥോ നാഥസദ്ദേന പകാസീയതി. കരുണാവചനേന ഉപഗമനം നിരുപക്കിലേസം ദസ്സേതി, പഞ്ഞാവചനേന അപഗമനം. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകസമഞ്ഞാനുരൂപം ഭഗവതോ പവത്തിം ദസ്സേതി ലോകവോഹാരവിസയത്താ കരുണായ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സമഞ്ഞായ അനതിധാവനം. സഭാവാനവബോധേന ഹി ധമ്മാനം സമഞ്ഞം അതിധാവിത്വാ സത്താദിസമ്മസനം ഹോതീതി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന മഹാകരുണാസമാപത്തിവിഹാരം ദസ്സേതി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണം, ചതുസച്ചഞാണം, ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണം, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം. കരുണാഗ്ഗഹണേന മഹാകരുണാസമാപത്തിഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ സേസാസാധാരണഞാണാനി, ഛ അഭിഞ്ഞാ, അട്ഠസു പരിസാസു (മ. നി. ൧.൧൫൧, ൧൭൮) അകമ്പനഞാണാനി, ദസ ബലാനി, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, സോളസ ഞാണചരിയാ, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ (മഹാനി. ൬൯, ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫; ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫; വിഭ. മൂലടീ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ; ദീ. നി. ടീ. ൩.൧൪൧), ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനീതി (സം. നി. ൨.൩൪) ഏവമാദീനം അനേകേസം പഞ്ഞാപ്പഭേദാനം വസേന ഞാണചാരം ദസ്സേതി.

തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന ചരണസമ്പത്തി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന വിജ്ജാസമ്പത്തി. കരുണാഗ്ഗഹണേന സത്താധിപതിതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ധമ്മാധിപതിതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകനാഥഭാവോ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അത്തനാഥഭാവോ. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന പുബ്ബകാരിഭാവോ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന കതഞ്ഞുതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന അപരന്തപതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അനത്തന്തപതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന വാ ബുദ്ധകരധമ്മസിദ്ധി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന പരേസം താരണം, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സയം താരണം. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന സബ്ബസത്തേസു അനുഗ്ഗഹചിത്തതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. സബ്ബേസഞ്ച ബുദ്ധഗുണാനം കരുണാ ആദി തംനിദാനഭാവതോ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനം തതോ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ, ഇതി ആദിപരിയോസാനദസ്സനേന സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തഥാ കരുണാവചനേന സീലക്ഖന്ധപുബ്ബങ്ഗമോ സമാധിക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ ഹോതി. കരുണാനിദാനഞ്ഹി സീലം തതോ പാണാതിപാതാദിവിരതിപ്പവത്തിതോ, സാ ച ഝാനത്തയസമ്പയോഗിനീതി. പഞ്ഞാവചനേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. സീലഞ്ച സബ്ബബുദ്ധഗുണാനം ആദി, സമാധി മജ്ഝേ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനന്തി ഏവമ്പി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി നയതോ ദസ്സിതത്താ. ഏസോ ഏവ ഹി നിരവസേസതോ ബുദ്ധഗുണാനം ദസ്സനുപായോ, യദിദം നയഗ്ഗാഹണം, അഞ്ഞഥാ കോ നാമ സമത്ഥോ ഭഗവതോ ഗുണേ അനുപദം നിരവസേസതോ ദസ്സേതും. തേനേവാഹ –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം, കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ, വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; അപ. അട്ഠ. ൨.൭.൨൦; ബു. വം. അട്ഠ. ൪.൪; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ, പകിണ്ണകകഥാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ; മ. നി. ടീ. ൧.൧; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧; വജിര. ടീ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ);

തേനേവ ച ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേനാപി ബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദനം പതി അനുയുത്തേന ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൫) പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അപിച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬) വുത്തം.

ഏവം സങ്ഖേപേന സകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണേഹി ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവിത്വാ ഇദാനി സദ്ധമ്മം ഥോമേതും ‘‘വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ ഹുത്വാതി വചനസേസോ. വിന്ദിയം ധമ്മാനം സലക്ഖണം, സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച വിന്ദതീതി വിജ്ജാ, ലോഭക്ഖന്ധാദീനി വാ വിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ, ചതുന്നം വാ അരിയസച്ചാനം വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാതി ഏവം താവേത്ഥ വചനത്ഥതോ വിജ്ജാ വേദിതബ്ബാ. പഭേദതോ പന തിസ്സോപി വിജ്ജാ വിജ്ജാ ഭയഭേരവസുത്തേ ആഗതനിയാമേനേവ, അട്ഠപി വിജ്ജാ വിജ്ജാ അമ്ബട്ഠസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൭൮ ആദയോ) ആഗതനിയാമേനേവ. ചരന്തി തേഹീതി ചരണാനി, സീലസംവരാദയോ പഞ്ചദസ ധമ്മാ, ഇതി ഇമാഹി വിജ്ജാഹി, ഇമേഹി ച ചരണേഹി സമ്പന്നാ സമ്പന്നാഗതാതി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ.

യേനാതി യേന ധമ്മേന കരണഭൂതേന, ഹേതുഭൂതേന ച. തത്ഥ മഗ്ഗധമ്മസ്സ കരണത്ഥോ വേദിതബ്ബോ നിയ്യാനകിരിയാസാധകതമഭാവതോ, നിബ്ബാനധമ്മസ്സ ഹേതുഅത്ഥോ ആരമ്മണപച്ചയഭാവതോ. പച്ചയത്ഥോ ഹി അയം ഹേത്വത്ഥോ. പരിയത്തിധമ്മസ്സപി ഹേതുഅത്ഥോ യുജ്ജതേവ പരമ്പരായ ഹേതുഭാവതോ. ഫലധമ്മേ പന ഉഭയമ്പി സമ്ഭവതി. കഥം? ‘‘തായ സദ്ധായ അവൂപസന്തായാ’’തി വചനതോ മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നാനം കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനകിച്ചതായ ഫലസ്സ നിയ്യാനാനുഗുണതാ, നിയ്യാനപരിയോസാനതാ ചാതി ഇമിനാ പരിയായേന സിയാ കരണത്ഥോ നിയ്യാനകിരിയായ. സകദാഗാമിമഗ്ഗവിപസ്സനാദീനം പന ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവതോ സിയാ ഹേതുഅത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ അഗ്ഗപ്പസാദസുത്താദീസു (ഇതിവു. ൯൦) അഗ്ഗാദിഭാവേന അഗ്ഗഹിതാപി ഫലപരിയത്തിധമ്മാ ഛത്തമാണവകവിമാനാദീസു (വി. വ. ൮൮൬ ആദയോ) സരണീയഭാവേന ഗഹിതാതി തേസം മഗ്ഗനിബ്ബാനാനം വിയ മഹാഅട്ഠകഥായം സരണഭാവോ ഉദ്ധടോ. വിസേസതോ ചേത്ഥ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ വിജ്ജാചരണധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി നിപ്പരിയായേന നിയ്യാനകിരിയായ സാധകതമഭൂതാ, ന ഇതരേ. ഇതരേസം പന നിയ്യാനത്ഥതായ നിയ്യാനതാ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ ഹുത്വാ’’തി വുത്തം, നിയ്യാനസമകാലമേവ ഹി യഥാവുത്തവിജ്ജാചരണസമ്പത്തിസമധിഗമോതി? നായം വിരോധോ സമാനകാലതായ ഏവ അധിപ്പേതത്താ യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; ൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭). സമ്പന്നാതി വാ പദസ്സ വത്തമാനകാലത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ ‘‘ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൭) ഏത്ഥ ഉപ്പന്നസദ്ദസ്സ വിയ. ഏവഞ്ച കത്വാ വചനസേസമന്തരേനേവ പദയോജനാ സിദ്ധാ ഹോതി. ‘‘യേനാ’’തി ച പദം ഉഭയത്ഥ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘യേന ധമ്മേന വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ, യേന ധമ്മേന നിയ്യന്തീ’’തി.

ലോകതോതി ഖന്ധാദിലോകതോ, വട്ടതോതി അത്ഥോ. ന്തി തം മഗ്ഗനിബ്ബാനഫലപരിയത്തിഭേദം ധമ്മം. ഉത്തമന്തി സേട്ഠം. തഥാ ഹേസ അത്തനാ ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവേന ‘‘അനുത്തരോ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനഹേതുആദിഅത്ഥേന, നിബ്ബാനസ്സ നിസ്സരണവിവേകാദിഅത്ഥേന, ഫലസ്സ അരിയസന്തഭാവാദിഅത്ഥേന ച സേട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ. സ്വായമത്ഥോ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) ആദിസുത്തപദാനുസാരേന വിഭാവേതബ്ബോ.

ധമ്മന്തി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായതോ, സംസാരതോ ച അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സമ്മാ, സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞുതാഅനാവരണഞാണോ സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ, തേന യഥാ സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമേനേവ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ സമ്പാപുണീയന്തി, ഏവം സമ്മദേവ ആസേവനായ ഭാവനായ ബഹുലീകിരിയായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സമ്മദേവ പച്ചവേക്ഖണായ സക്കച്ചം ധമ്മദേസനായ വേനേയ്യസന്താനേസു പതിട്ഠാപനേന –

‘‘അരിയം, വോ ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി (മ. നി. ൩.൧൩൬; പേടകോ. ൨൪). മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ (ധ. പ. ൨൭൩; നേത്തി. ൧൭൦; പേടകോ. ൩൦). യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪). ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൬൭, ൩൮൪). ധമ്മം, വോ ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൪൨൦; നേത്തി. ൫) –

ആദിവചനേഹി, അഭിത്ഥവനേന ച പൂജിതോ മാനിതോ അപചിതോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിതോ, തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിതം ധമ്മം വന്ദേതി സമ്ബന്ധോ.

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്സ ധമ്മസ്സ അധിഗമനേ വിജ്ജാസമ്പന്നാ ചേവ ഹോന്തി ചരണസമ്പന്നാ ച, സബ്ബവട്ടദുക്ഖതോ ച നിയ്യന്തി, തമേവ അരിയാനം സകലഗുണസമങ്ഗിഭാവനിമിത്തം, അനവസേസദുക്ഖനിസ്സരണഹേതുഭൂതഞ്ച ഉത്തമം പവരം സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മേന നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മം ഭഗവതാപി സമ്മാപടിപത്തിആദിവിധിനാ പൂജിതം നമാമി, അഭിത്ഥവാമി വാതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘യേന ലോകതോ നിയ്യന്തി, വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ ച ഹോന്തീ’’തി പദദ്വയേന യഥാക്കമം ധമ്മസ്സ ഭാവേതബ്ബഭാവോ, സച്ഛികാതബ്ബഭാവോ ച വുത്തോ. തേസു പഠമേന വിജ്ജാസമ്പത്തിയാ ധമ്മം ഥോമേതി, ദുതിയേന വിമുത്തിസമ്പത്തിയാ. തഥാ പഠമേന ഝാനസമ്പദായ, ദുതിയേന വിമോക്ഖസമ്പദായ. പഠമേന വാ സമാധിസമ്പദായ, ദുതിയേന സമാപത്തിസമ്പദായ. പഠമേന വാ ഖയഞാണഭാവേന, ദുതിയേന അനുപ്പാദഞാണഭാവേന. അഥ വാ പുരിമേന വിജ്ജൂപമതായ, ദുതിയേന വജിരൂപമതായ. പുരിമേന വാ വിരാഗസമ്പത്തിയാ, ദുതിയേന നിരോധസമ്പത്തിയാ. തഥാ പഠമേന നിയ്യാനഭാവേന, ദുതിയേന നിസ്സരണഭാവേന. പഠമേന വാ ഹേതുഭാവേന, ദുതിയേന അസങ്ഖതഭാവേന. പഠമേന വാ ദസ്സനഭാവേന, ദുതിയേന വിവേകഭാവേന. പഠമേന വാ അധിപതിഭാവേന, ദുതിയേന അമതഭാവേന ധമ്മം ഥോമേതി. അഥ വാ പഠമേന നിയ്യാനികഭാവദസ്സനതോ സ്വാക്ഖാതതായ ധമ്മം ഥോമേതി, ദുതിയേന സച്ഛികാതബ്ബഭാവതോ സന്ദിട്ഠികതായ. തഥാ പുരിമേന അകാലികതായ, പച്ഛിമേന ഏഹിപസ്സികതായ. പുരിമേന വാ ഓപനേയ്യികതായ, പച്ഛിമേന പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതായ ധമ്മം ഥോമേതി.

‘‘ഉത്തമ’’ന്തി ച ഏതേന അഞ്ഞസ്സ വിസിട്ഠസ്സ അഭാവദീപനേന പരിപുണ്ണതായ ധമ്മം ഥോമേതി, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിത’’ന്തി ഏതേന പരിസുദ്ധതായ. സബ്ബദോസാപഗമേന ഹിസ്സ പൂജനീയതാ. പരിസുദ്ധതായ ചസ്സ പഹാനസമ്പദാ, പരിപുണ്ണതായ പഭവസമ്പദാ. പഹാനസമ്പത്തിയാ ച ഭാവനാപാരിപൂരീ അനവസേസദോസസമുഗ്ഘാടനതോ, പഭവസമ്പത്തിയാ സച്ഛികിരിയനിബ്ബത്തി തതുത്തരി കരണീയാഭാവതോ. അനഞ്ഞസാധാരണതായ ഹി ഉത്തമോതി. തഥാ ഭാവേതബ്ബഭാവേനസ്സ സഹ പുബ്ബഭാഗസീലാദീഹി സേക്ഖാ സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധാ, സച്ഛികാതബ്ബഭാവേന സഹ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ അസേക്ഖാ സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധാ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി.

ഏവം സങ്ഖേപേന സബ്ബസദ്ധമ്മഗുണേഹി സദ്ധമ്മം ഥോമേത്വാ ഇദാനി അരിയസങ്ഘം ഥോമേതും ‘‘സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിയാദിഗുണേഹി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ, സമ്പന്നസീലാദിഗുണോ വാ. അരിയാനഞ്ഹി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസപ്പഹാനേന ഹതപടിപക്ഖാ സുവിസുദ്ധാ സീലാദയോ ‘‘സമ്പന്നാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി, ന പുഥൂജ്ജനാനം, യതോ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൭൪; അ. നി. ൬.൧൦; ഉദാ. ൧൮) അരിയസങ്ഘോ ഥോമീയതി. അഥ വാ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോതി പരിപുണ്ണസീലാദിഗുണോ. അരിയപുഗ്ഗലാനഞ്ഹി അരിയസച്ചപ്പടിവേധേന സഹേവ യഥാരഹം സേക്ഖാസേക്ഖാ സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി. ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസൂതി മഗ്ഗേസു, ഫലേസു ച ഠിതോ, മഗ്ഗട്ഠോ, ഫലട്ഠോ ചാതി അത്ഥോ. യോതി അനിയമതോ അരിയസങ്ഘം നിദ്ദിസതി, തസ്സ ‘‘ത’’ന്തി ഇമിനാ നിയമം വേദിതബ്ബം.

നനു ച അരിയസങ്ഘേ ന സബ്ബേ അരിയപുഗ്ഗലാ മഗ്ഗട്ഠാ, നാപി സബ്ബേ ഫലട്ഠാതി? സച്ചമേതം, അവയവധമ്മേന പന സമുദായം നിദ്ദിസന്തോ ഏവമാഹ യഥാ ‘‘സമം ചുണ്ണ’’ന്തി. യഥാ ഹി യോഗചുണ്ണസ്സ അവയവേസു ലബ്ഭമാനോ സമഭാവോ സമുദായേ അപദിസീയതി ‘‘സമം ചുണ്ണ’’ന്തി, ഏവം അരിയസങ്ഘസ്സ അവയവഭൂതേസു അരിയപുഗ്ഗലേസു ലബ്ഭമാനോ മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠഭാവോ സമുദായഭൂതേ അരിയസങ്ഘേ ഠിതോ ‘‘മഗ്ഗഫലേസൂ’’തി അപദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബം.

ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന ‘‘സരണ’’ന്തി അരണീയതോ അരിയോ, ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സങ്ഘോ, അരിയോ ച സോ സങ്ഘോ ചാതി അരിയസങ്ഘോ, തം അരിയസങ്ഘം. പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനതോ അത്തനോ സന്താനം പുനാതീതി വാ പുഞ്ഞം, ഖിത്തം വുത്തം ബീജം വിരുഹനട്ഠാനതായ തായതി രക്ഖതീതി ഖേത്തം കേദാരാദി, ഖേത്തം വിയാതി ഖേത്തം, സത്താനം പുഞ്ഞസ്സ മഹപ്ഫലഭാവകരണേന വിരുഹനട്ഠാനതായ ഖേത്തന്തി പുഞ്ഞക്ഖേത്തം. അനുത്തരം വന്ദേതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ’’തി ഏതേന അരിയസങ്ഘസ്സ ഭഗവതോ അനുജാതപുത്തതം ദസ്സേതി, തേനസ്സ പഭവസമ്പദാ ദീപിതാ ഹോതി. ‘‘ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസൂ’’തി ഏതേന പഹാനസമ്പദം, ഞാണസമ്പദഞ്ച ദസ്സേതി കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനദീപനതോ, മഗ്ഗഫലഞാണാധിഗമദീപനതോ ച. ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഏതേന പഭവസമ്പദം സബ്ബസങ്ഘാനം അഗ്ഗഭാവദീപനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയഭാവദീപനതോ. ‘‘പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തര’’ന്തി ഏതേന ലോകസ്സ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേതി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവദീപനതോ.

തഥാ ‘‘സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ’’തി ഇദം അരിയസങ്ഘസ്സ സമ്മാഉജുഞായസാമീചിപ്പടിപന്നഭാവദീപനം. ‘‘ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസൂ’’തി ഇദം സതിപി സന്താനവിഭാഗേന അനേകഭാവേ ചതുപുരിസയുഗഅട്ഠപുരിസപുഗ്ഗലഭാവദീപനം. ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഇദം ആഹുനേയ്യാദിഭാവദീപനം. ‘‘പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തര’’ന്തി ഇദം ലോകസ്സ ഹിതസുഖായ പടിപന്നതാദീപനം. തഥാ ‘‘ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസൂ’’തി ഇദം അരിയസങ്ഘസ്സ ലോകുത്തരസരണഗമനസബ്ഭാവദീപനം, തേനസ്സ ഭഗവതോ ഓരസപുത്തഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ‘‘സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ’’തി ഇമിനാ പനസ്സ വിഹതവിധസ്തകിലേസാ അനവസേസാ സേക്ഖാസേക്ഖാ സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധാ ദസ്സിതാ. ‘‘അരിയസങ്ഘം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തര’’ന്തി ഇമിനാ തേസം തേസഞ്ഞേവ യഥാവുത്തഗുണവിസേസാനം സുപരിസുദ്ധതം ദീപേതി. തേനസ്സ മഹാനുഭാവതം, അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവം, വന്ദനാരഹഭാവം, അത്തനോ ച വന്ദനാകിരിയായ ഖേത്തങ്ഗതഭാവം ദീപേതി. സരണഗമനഞ്ച സാവകാനം സബ്ബഗുണാനം ആദി, സപുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ സേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ മജ്ഝേ, അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ പരിയോസാനന്തി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ സബ്ബേ അരിയസങ്ഘഗുണാ ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഗാഥാത്തയേന സങ്ഖേപതോ സകലഗുണസംകിത്തനമുഖേന രതനത്തയസ്സ പണാമം കത്വാ ഇദാനി തം നിപച്ചകാരം യഥാധിപ്പേതേ പയോജനേ പരിണാമേന്തോ ‘‘വന്ദനാജനിത’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ വന്ദനാജനിതന്തി വന്ദനാകാരേന നിബ്ബത്തിതം, രതനത്തയഗുണാഭിത്ഥവനവസേന, നിപച്ചകാരവസേന വാ ഉപ്പാദിതന്തി അത്ഥോ. ഇതീതി ഏവം ‘‘മഹാകാരുണിക’’ന്തിആദിപ്പകാരേന. രതിജനനട്ഠേന രതനം, ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാ, ചിത്തീകതാദിഭാവോ വാ രതനട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. ൫.൨൨൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦; ദീ. നി. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; മ. നി. ടീ. ൧.൪; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൪; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൪; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ);

ചിത്തീകതഭാവാദയോ ച അനഞ്ഞസാധാരണാ ബുദ്ധാദീസു ഏവ ലബ്ഭന്തി, രതനാനം തയം രതനത്തയം, തസ്മിം രതനത്തയേ. ഹതന്തരായോതി വിധസ്തഉപദ്ദവോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ, ഏതേന അത്തനോ പസാദസമ്പത്തിയാ, രതനത്തയസ്സ ച ഖേത്തഭാവസമ്പത്തിയാ തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനായ ഉപഘാതകഉപദ്ദവാനം വിഹനനേ സമത്ഥതം ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം അന്തോ ചേവ ബഹി ച, അജ്ഝത്തികബാഹിരവത്ഥൂസൂതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥാതി വാ സബ്ബസ്മിം കാലേ, സംവണ്ണനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകാലേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ഹുത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാ, തസ്സ ‘‘കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി യം രതനത്തയേ വന്ദനാജനിതം പുഞ്ഞം, തസ്സ. തേജസാതി ആനുഭാവേന ബലേന.

ഏവം രതനത്തയവന്ദനായ പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നേത്തിപ്പകരണസ്സ ഗമ്ഭീരത്ഥത്താ അത്ഥസംവണ്ണനായ ദുക്കരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഠിതി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠിതിന്തി ഠാനം അനന്തരധാനം അവിച്ഛേദപ്പവത്തിം. ആകങ്ഖമാനേനാതി ഇച്ഛമാനേന പത്ഥയന്തേന, ‘‘അഹോവതായം സദ്ധമ്മനേത്തി ചിരം തിട്ഠേയ്യാ’’തി ഏവം പത്ഥയന്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ചിരന്തി ദീഘകാലം, പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണം കാലന്തി അത്ഥോ. സദ്ധമ്മനേത്തിയാതി സദ്ധമ്മസങ്ഖാതായ നേത്തിയാ. സദ്ധമ്മോ ഹി വേനേയ്യസന്താനേസു അരിയഗുണാനം നയനതോ നേത്തി, സദ്ധമ്മസ്സ വാ നേത്തി സദ്ധമ്മനേത്തി, തസ്സാ സദ്ധമ്മനേത്തിയാ, സ്വായമത്ഥോ അട്ഠകഥായം വിചാരിതോ ഏവ. ഥേരേനാതി ഥിരഗുണയുത്തേന. അഭിയാചിതോതി ആദരഗാരവേന യാചിതോ. അഭിമുഖം വാ യാചിതോ, അനുത്തരം കത്വാ യാചിതോതി അത്ഥോ. ഉദ്ദിസ്സ വാ യാചിതോ, ഗരുതരം കത്വാ യാചിതോതി അത്ഥോ, ‘‘കരോതു ആയസ്മാ നേത്തിപ്പകരണസ്സ കഞ്ചി അത്ഥസംവണ്ണന’’ന്തി ഏവം നേത്തിയാ അത്ഥസംവണ്ണനം പതി അജ്ഝേസിതോതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച സദ്ധമ്മസ്സ ചിരം ഠിതികാമേന അജ്ഝാസയസമ്പന്നേന സാസനേ ഥിരഗുണയുത്തേന സബ്രഹ്മചാരിനാ ആദരഗാരവേന, അഭിമുഖം വാ യാചിതേന മേ ന സക്കാ തസ്സ അഭിയാചനം പടിക്ഖിപിതുന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഠിതിം ആകങ്ഖമാനേനാ’’തി ഗാഥായ.

പദുമുത്തരനാഥസ്സാതി പദുമുത്തരസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. പസ്സതാതി പുബ്ബേനിവാസചക്ഖുനാ, സമന്തചക്ഖുനാ ഏവ വാ ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകം വിയ അഭിനീഹാരം പസ്സന്തേന. താദിനാതി താദിഭാവയുത്തേന, സബ്ബത്ഥ വാ നിബ്ബികാരേന, ‘‘അമ്ഹാകം ഭഗവതാ’’തി വചനസേസോ. യസ്സാതി ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനത്ഥേരസ്സ. ഠപിതോതി –

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം യദിദം മഹാകച്ചാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮, ൧൯൭) –

ഏവം ഠപിതോ. സീലാദിഗുണവിസേസേഹി മഹന്താ സാവകാതി മഹാസാവകാ (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൧൨൮൮; അ. നി. ടീ. ൨.൩.൫൯), മഹാകസ്സപാദയോ, തേസു അയമായസ്മാ അഞ്ഞതരോതി, മഹാസാവകോ ച സോ ഗുണവിസേസയോഗതോ ഉത്തമോ ചാതി മഹാസാവകുത്തമോ.

ഝാനാദീസു സാതിസയാനം ആവജ്ജനാദിവസീഭാവാനം, അരിയിദ്ധിവസേന പരമസ്സ ച ചേതോവസീഭാവസ്സ അധിഗതത്താ വസിപ്പത്തോ. അത്ഥാദീസു സവിസേസഭേദഗതപടിസമ്ഭിദാഞാണത്താ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ. ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ, മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൦൫) അനേകേസു ഠാനേസു ഭഗവതാ പസംസിതത്താ സമ്ബുദ്ധേന പസംസിതോ. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സംഭാവിതോ, വിഞ്ഞൂനഞ്ച സബ്രഹ്മചാരിന’’ന്തി.

അനുമോദിതാതി ‘‘സാധു സാധു, കച്ചാന, സാധു ഖോ, ത്വം കച്ചാന, ഇമം ധമ്മസംവണ്ണനം അഭാസീ’’തി ഏവം അനുമോദിതാ. ഏകസ്മിം കിര സമയേ അയം മഹാഥേരോ ജമ്ബുവനസണ്ഡേ വിഹരന്തോ അത്തനോ സന്തികാവചരാനം ഭിക്ഖൂനം ഇമം ഹാരനയപടിമണ്ഡിതം പകരണം അഭാസി. ഭാസിത്വാ ച ഭഗവതോ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ യഥാഭാസിതം ഇമം പകരണം ഭഗവതോ നിവേദേസി. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തിആദിനാ അനുമോദിത്വാ ‘‘തസ്മാതിഹ, ത്വം കച്ചാന, ഇമം ധമ്മസംവണ്ണനം ധമ്മനേത്തിത്വേവ ധാരേഹീ’’തി നാമഗ്ഗഹണം അകാസീതി വദന്തി. ദേസനാഹാരാദിനന്ദിയാവട്ടനയാദിഹാരനയാനുസാരേനേവ സബ്ബധമ്മസംവണ്ണനാനം ഗതിയോതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ സദായത്താ, നവങ്ഗസ്സത്ഥവണ്ണനാ’’തി.

ഗമ്ഭീരഞാണേഹീഹി ഗമ്ഭീരേഹി ഞാണേഹി, ന സദ്ധാമത്തകേന, ഗമ്ഭീരഞാണേഹി വാ മഹാപഞ്ഞേഹി അരിയേഹി. പകരണസ്സ ഗമ്ഭീരത്ഥതം, അത്തനോ ച ഞാണസ്സ നാതിവിസയതം വിദിത്വാ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ സംസീദന്തമ്പി മം സാസനഗുണാദിഉപനിസ്സയസമ്പദാ ഉസ്സാഹേസീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദിനാ.

‘‘പഞ്ചപി നികായേ ഓഗാഹേത്വാ’’തി ഇമിനാ നേത്തിയാ പഞ്ചപി മഹാനികായേ അനുപവിസിത്വാ അവട്ഠാനം, തേസം സംവണ്ണനാഭാവഞ്ച ദീപേതി. തത്ഥ ‘‘കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ചാ’’തിആദിപേടകോപദേസപാളിം (പേടകോ. ൨൩) ആനേത്വാ ഇധ ദേസനാഹാരാദീനം പദത്ഥവിനിച്ഛയോ പേടകേന സംസന്ദനം നാമ. ‘‘യഥാബല’’ന്തി ഇമിനാ സബ്ബഥാ സബ്ബഭാഗേനാപി നേത്തിയാ സംവണ്ണനാ മയാ ന സുകരാ കാതും, അത്തനോ പന ഞാണബലാനുരൂപം കരിസ്സാമീതി നിരതിമാനതം ദീപേതി.

സുവിസുദ്ധന്തി സുട്ഠു വിസുദ്ധം, നികായന്തരലദ്ധിദോസേഹി അന്തരന്തരാ അനുപ്പവേസിതേഹി അസമ്മിസ്സന്തി അധിപ്പായോ. അസംകിണ്ണന്തി സനികായേപി പദത്ഥന്തരപരികപ്പനാദിനാ അസംകിണ്ണം താദിസസങ്കരരഹിതം അനാകുലം സുപരിച്ഛിന്നം. വിവിധേഹി ആകാരേഹി നിച്ഛിനോതീതി വിനിച്ഛയോ. അത്ഥാനം വിനിച്ഛയോ അത്ഥവിനിച്ഛയോ. ഗണ്ഠിട്ഠാനഭൂതേസു അത്ഥേസു ഖിലമദ്ദനാകാരേന പവത്താ വിമതിച്ഛേദകഥാ, നിപുണോ സുഖുമോ സണ്ഹോ അത്ഥവിനിച്ഛയോ ഏതസ്സാതി നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയോ. അഥ വാ അത്ഥേ വിനിച്ഛിനോതീതി അത്ഥവിനിച്ഛയോ, യഥാവുത്തഅത്ഥവിസയഞാണം, നിപുണോ ഛേകോ അത്ഥവിനിച്ഛയോ ഏതസ്സാതി നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയോ, തം നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയം. സമയന്തി സിദ്ധന്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാവിഹാരവാസീനം സിദ്ധന്തോ വുത്തനയേന സുപരിസുദ്ധോ, അനാകുലോ, സണ്ഹസുഖുമവിനിച്ഛയോ ച, സിദ്ധന്തം തം അവിലോമേന്തോ അനുകൂലതോ തത്ഥ സിദ്ധംയേവ ധമ്മനേത്തിം പകാസയന്തോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം കരിസ്സാമീതി.

പമാദലേഖന്തി അപരഭാഗേ പോത്ഥകാരുള്ഹകാലേ പമജ്ജിത്വാ ലിഖനവസേന പവത്തപ്പമാദപാഠം. വജ്ജേത്വാതി അപനേത്വാ. പാളിം സമ്മാ നിയോജയന്തി തം തം നേത്തിപാളിം തത്ഥ തത്ഥ ഉദാഹരണഭാവേന ആനീതസുത്തേ സമ്മദേവ നിയോജേന്തോ, അത്ഥസംവണ്ണനായ വാ തം തം ഉദാഹരണസുത്തസങ്ഖാതം പാളിം തസ്മിം തസ്മിം ലക്ഖണഭൂതേ നേത്തിഗന്ഥേ സമ്മദേവ നിയോജേന്തോ. ഉപദേസന്തി നേത്തിഉപനിസം നേത്തിഹദയം. യ്വായം സപട്ഠാനവിഭാഗസ്സ തേത്തിംസവിധസ്സ നേത്തിപദത്ഥസ്സ സഹ നിമിത്തവിഭാഗേന അസങ്കരതോ വവത്ഥിതോ വിസയോ, തം. വിഭാവേന്തോ പകാസേന്തോ. തസ്സാ നേത്തിയാ കരിസ്സാമി അത്ഥവണ്ണനന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അഭിയാചിതോ’’തി ഇമിനാ അത്ഥസംവണ്ണനായ നിമിത്തം ദസ്സേതി, ‘‘ഠിതിം ആകങ്ഖമാനേന ചിരം സദ്ധമ്മനേത്തിയാ’’തി ഇമിനാ പയോജനം, ‘‘കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി ഇമിനാ പിണ്ഡത്ഥം. സംവണ്ണിയമാനാ ഹി പകരണത്ഥാ സംവണ്ണനായ പിണ്ഡത്ഥോ. ‘‘തമുപനിസ്സായാ’’തിആദിനാ കരണപ്പകാരം.

ഇദാനി സംവണ്ണനായ സവനേ നിയോജേന്തോ ‘‘ഇതി അത്ഥ’’ന്തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ ‘‘സക്കച്ച’’ന്തി പദം ഉഭയത്ഥ യോജേതബ്ബം ‘‘സക്കച്ചം വിഭജന്തസ്സ, സക്കച്ചം നിസാമയഥാ’’തി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ

വചനത്ഥജാനനേന വിദിതപ്പകരണത്ഥസാമഞ്ഞത്ഥസ്സ പകരണകഥാ വുച്ചമാനാ സോഭേയ്യാതി നേത്തിപദത്ഥപരിജാനനമേവ ആദിമ്ഹി യുത്തരൂപന്തി തദത്ഥം പുച്ഛതി ‘‘തത്ഥ കേനട്ഠേന നേത്തീ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘തസ്സാ നേത്തിയാ കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി യദിദം വുത്തം, തസ്മിം; യസ്സാ കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനന്തി പടിഞ്ഞാതം, സാ നേത്തി കേനട്ഠേന നേത്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി വാ ‘‘നേത്തിപ്പകരണസ്സാ’’തി ഏതസ്മിം വചനേ യാ നേത്തി വുത്താ, സാ കേനട്ഠേന നേത്തീതി അത്ഥോ. ‘‘നയനട്ഠേനാ’’തി ഇദം കത്തുകരണാധികരണസാധനാനം സാധാരണവചനന്തി ‘‘അരിയധമ്മം നയതീ’’തി കത്തുസാധനവസേന താവ നേത്തിസദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി കരണാധികരണസാധനവസേന വത്തും ‘‘നയന്തി തായാ’’തിആദി വുത്തം.

തഥാ ഹി വുത്തന്തി നേത്തിഉപദേസാധീനത്താ ഏവ സുത്താവബോധസ്സ വുത്തം. പേടകേ ‘‘തസ്മാ നിബ്ബായിതുകാമേന സുതമയേന അത്ഥാ പരിയേസിതബ്ബാ, തത്ഥ പരിയേസനായ അയം അനുപുബ്ബീ ഭവതി സോളസ ഹാരാ പഞ്ച നയാ അട്ഠാരസ മൂലപദാനീ’’തിആദി (പേടകോ. ൩). ഹാരനയവിചാരണാ വിനിമുത്തോ അത്ഥസംവണ്ണനാവിസേസോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ നേത്തിഉപദേസായത്താ’’തി. സ്വായമത്ഥോ പരതോ പകിണ്ണകകഥായം ആവി ഭവിസ്സതി. ഏവം മഹാവിസയാ ചായം നേത്തി കുതോ പഭവാതി ആഹ ‘‘സുത്തപ്പഭവാ’’തി, ഏതേന നേത്തിയാ പമാണഭൂതതം ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച സുത്തസ്സ നേത്തിസന്നിസ്സയതാപരിദീപനപരം, ന ഥേരപ്പഭവതാപടിക്ഖേപപരം. ഥേരോ ഹി പഞ്ച മഹാനികായേ ഓഗാഹേത്വാ തംസന്നിസ്സയേനേവ തേസം സംവണ്ണനാഭൂതം ഇമം പകരണം അഭാസി, തസ്മാ അയമേവ സംവണ്ണനാധമ്മോ, യദിദം സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മസന്നിസ്സയതാ.

പകരണപരിച്ഛേദതോതി പകരണസ്സ വിഭാഗതോ. ഹാരവിചാരാദയോ ഹി തയോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിഭാഗാ, പകരണഭൂതപരിച്ഛേദതോ വാ. തീണി ഹി ഏതാനി പകരണാനി തയോ അധികാരാ, യദിദം ഹാരവിചാരാദയോ. പാളിവവത്ഥാനതോതി പാഠസന്നിവേസതോ.

‘‘സബ്ബോ ഹി പകരണത്ഥോ’’തിആദിനാ സങ്ഗഹവാരസ്സ അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ദസ്സേതി. ‘‘നനു ചേത്ഥ പട്ഠാനം അസങ്ഗഹിത’’ന്തി ചോദകോ ബ്യഭിചാരമാഹ. ഇതരോ യദിപി സരൂപതോ അസങ്ഗഹിതം, അത്ഥതോ പന സങ്ഗഹിതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘നയിദമേവ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. പുന ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം പാളിയാ പാകടതരം കരോതി. അത്ഥനയാ നന്ദിയാവട്ടാദയോ. സങ്ഖാരത്തികാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ, കായസങ്ഖാരാദയോ ച. തേസു അത്ഥനയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഇതരേ പന കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ ച കുസലാ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അകുസലാ ചേതനാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അരൂപാവചരാ കുസലാ ചേതനാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ച അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ച കായദ്വാരപ്പവത്തോ കായസങ്ഖാരോ, സോ ഏവ വചീദ്വാരപ്പവത്തോ വചീസങ്ഖാരോ, മനോദ്വാരപ്പവത്തോ പന തിവിധോപി ചിത്തസങ്ഖാരോ. ഇതി ജാതിവസേന പുരിമത്തികേ വുത്താ ഏവ ധമ്മാ ദ്വാരവസേന ദുതിയത്തികേ വുത്താ, തേ ഏവ ച പുരിമത്തികേതി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

യത്ഥാതി യസ്മിം വാരേ. പേടകേതി പേടകോപദേസേ. സമ്പതമാനാതി സംവണ്ണനാവസേന സന്നിപതന്താ. ‘‘ബ്യഞ്ജനവിധിപുഥുത്താ’’തി ഇദം ഏകസ്മിം സുത്തേ അനേകേസം ഹാരാനം സന്നിപതനസ്സ കാരണവചനം. തഥാ ഹി ‘‘അനേകസാമത്ഥിയനിചിതാ സദ്ദാ’’തി അക്ഖരചിന്തകാ വദന്തി.

‘‘ന സരൂപതോ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗഹവാരേ വിയ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവാരേസുപി പട്ഠാനസ്സ അത്ഥതോ ഉദ്ധടതം ദസ്സേതി. മൂലപദഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ഉദ്ദേസവാരേ താവ ഏവം ഹോതു, നിദ്ദേസവാരേ പന കഥന്തി? തത്ഥാപി നയഗ്ഗഹണേനേവ മൂലപദാനിപി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി മൂലപദേഹി വിനാ കാചി നയയോജനാ സമ്ഭവതി. അപരേ പന ‘‘ഹാരനയാ വിയ പട്ഠാനം ന സുത്തസ്സ സംവണ്ണനാവിസേസോ, അഥ ഖോ തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ സംകിലേസഭാഗിയതാദിലബ്ഭമാനവിസേസമത്തന്തി ന തസ്സ പകരണസ്സ പദത്ഥസങ്ഗഹോ. ഏവഞ്ച കത്വാ തേത്തിംസായ നേത്തിപദത്ഥേസു പട്ഠാനം അസങ്ഗഹിതം, ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവാരേസു ച അനുദ്ധടമേവാ’’തി വദന്തി.

‘‘പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തമത്ഥം സമത്ഥേന്തോ ‘‘തഥാ ഹി…പേ… ആഭത’’ന്തി ആഹ, തേന ഥേരേന ഭാസിതഭാവോ വിയ ഭഗവതാ അനുമോദിതഭാവോപി പാളിഅനുഗതോ ഏവാതി ദസ്സേതി. സാവകഭാസിതത്താ നിദാനം ന വുത്തന്തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ചോദേന്തോ ‘‘സാവക…പേ… ഭാസിത’’ന്തി ആഹ. നയിദം ഏകന്തികന്തി ച സാവകഭാസിതബുദ്ധഭാസിതഭാവോ നിദാനാവചനസ്സ, നിദാനവചനസ്സ ച അകാരണം ഉഭയത്ഥാപി ഉഭയസ്സ ദസ്സനതോ. തസ്മാ നിദാനാവചനേന നേത്തിയാ അസാവകഭാസിതതാ ന സിജ്ഝതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന ച താവതാ താനി അപ്പമാണം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

യേനേവ കാരണേന നിദാനാവചനസ്സ പമാണഭാവസാധനതാ, തേനേവ കാരണേന ഇമസ്സ പകരണസ്സ പമാണഭാവസിദ്ധീതി ദസ്സേതി ‘‘നിദാനഞ്ച നാമാ’’തിആദിനാ. ഇദാനി ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ നേത്തിയാ നിദാനാവചനേന അബ്യഭിചാരഹേതുമാഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ പയോഗോ ന നേത്തിയാ നിദാനം വത്തബ്ബം പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോ. യാ ഹി പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനാ ന തസ്സാ നിദാനവചനം ദിട്ഠം യഥാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗസ്സ, നിദ്ദേസാദീനഞ്ചാതി.

‘‘അയം വിഭാഗോ’’തിആദിനാ ഏകവിധതോ പട്ഠായ യാവ ചതുരാസീതിസഹസ്സപ്പഭേദാ, താവ യഥാദസ്സിതസ്സ പകരണവിഭാഗസ്സ പുന ‘‘ആദിനാ നയേന പകരണവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഇദം നിഗമനം. തത്ഥ ആദിനാ നയേനാതി ആദിസദ്ദേന അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മനിദ്ദേസതോ പഞ്ഞത്തിപഞ്ഞപേതബ്ബധമ്മവിഭജനതോ തിയദ്ധപരിയാപന്നധമ്മവിചാരതോ ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥതോ പഞ്ചാഭിനന്ദനാദിപ്പഹാനതോ ഛതണ്ഹാകായുപസമനതോ സങ്ഗഹവാരാദിസത്തവാരസങ്ഗഹതോ അട്ഠമിച്ഛത്തസമുഗ്ഘാതദീപനതോതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

യന്തി അനിയമത്ഥോ സബ്ബനാമസദ്ദോ കമ്മസാധനവസേന വുത്തോ. അത്ഥാവബോധനത്ഥോ സദ്ദപ്പയോഗോ അത്ഥപരാധീനോ കേവലോ അത്ഥപദത്ഥകോ, സോ പദത്ഥവിപരിയേസകാരിനാ ഇതി-സദ്ദേന പരഭൂതേന സദ്ദപദത്ഥകോ ജായതീതി ആഹ ‘‘യന്തി അനിയമതോ ഉപയോഗനിദ്ദേസോ’’തി. ലോകോതി കത്തുനിദ്ദേസോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം ‘‘യ’’ന്തിആദീനം ഗാഥാപദാനം കമ്മകത്തുകിരിയാകത്തുവിസേസനാദിദസ്സനവസേന അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി അവയവജോതനവസേന പദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ലോകിയന്തി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ലോകസദ്ദോ ഇധ സാമത്ഥിയതോ സത്തലോകവചനോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പൂജനകിരിയായോഗ്യഭൂതതാവസേനാ’’തി. സാസനന്തരധാനതോ പരം പൂജനാ അഞ്ഞബുദ്ധുപ്പാദേന വേദിതബ്ബാ, യഥേതരഹി വിപസ്സീആദിസമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം. ‘‘ദീപങ്കരോ’’തിആദിനാ യദിപി ബുദ്ധവംസദേസനായം (ബു. വം. ൨.൭൫) ഭഗവതാവ വുത്തം, സുമേധപണ്ഡിതത്തഭാവേന പന പവത്തിം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ’’തി.

പരിഞ്ഞാക്കമേനാതി ഞാതപരിഞ്ഞാദിപടിപാടിയാ. ലക്ഖണാവബോധപ്പടിപത്തിയാതി വിപസ്സനായ. തേന വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞതമുഖാദീഹീ’’തി. തഥാ ച വുത്തന്തി വിഞ്ഞൂഹി വേദനീയതായ ഏവ സാസനവരസ്സ വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ഏതു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ അസഠോ അമായാവീ ഉജുജാതികോ, അഹമനുസാസാമി, അഹം ധമ്മം ദേസേമി, യഥാനുസിട്ഠം തഥാ പടിപജ്ജമാനോ ന ചിരസ്സേവ സാമഞ്ഞേവ ഉസ്സതി, സാമം ദക്ഖിതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൨൮൧).

യം-സദ്ദോ സാസനവിസയോ, ലോകപാലസദ്ദോ സത്ഥുവിസയോപി ലോകം പതി ഗുണീഭൂതോതി ‘‘തസ്സാ’’തി പടിനിദ്ദേസസ്സ കഥം സത്ഥുവിസയതാതി ചോദനം മനസികത്വാ ആഹ ‘‘സലോകപാലോതി ചേത്ഥാ’’തിആദി, ഗുണീഭൂതോപി ലോകപാലസദ്ദോ പധാനഭൂതോ വിയ പടിനിദ്ദേസം അരഹതി. അഞ്ഞോ ഹി സദ്ദക്കമോ, അഞ്ഞോ അത്ഥക്കമോതി.

ധമ്മഗാരവേന ഭഗവാ ധമ്മം പൂജേന്തോ വേനേയ്യബന്ധവേ അചിന്തേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനധമ്മപച്ചവേക്ഖണാഹി സത്തസത്താഹം വീതിനാമേസീതി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ…പേ… ദീപേതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ആദിസദ്ദേന സാവകേഹി ധമ്മസ്സവനസ്സ, തേസം പച്ചുഗ്ഗമനാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

ഇച്ചസ്സാതി ഇതി അസ്സ, ഏവം ഭഗവതോ അവിപരീതഅനന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മദേസനായ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഭാവദീപനേനാതി അത്ഥോ. തേനാതി ചതുവേസാരജ്ജയോഗേന. തദവിനാഭാവിനാ ദസബല…പേ… പകാസിതാ ഹോതി. ആവേണികബുദ്ധധമ്മാദീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാനി, ചതുസച്ചഞാണാനി, ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണാനി, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണാനി, ഛ അഭിഞ്ഞാഞാണാനി, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അട്ഠ വിജ്ജാ, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണാനി, അട്ഠ വിമോക്ഖാ, നവ സമാധിചരിയാ, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ, ദസ അരിയവാസാ, ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരാ, തേരസ ധുതധമ്മാ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പന്നരസ ചരണധമ്മാ, സോളസ ഞാണചരിയാ, സോളസ ആനാപാനസ്സതീ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുവീസതി പച്ചയവിഭാവനഞാണാനി, ചതുചത്താരീസ ഞാണവത്ഥൂനി, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനപവിചയദേസനാകാരപ്പവത്തഞാണാനി ചാതി ഏവമാദീനം ഭഗവതോ ഗുണവിസേസാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അപരോ നയോ – ഗുണവിസിട്ഠതം ദീപേതി, സാ ച ഗുണവിസിട്ഠതാ മഹാകരുണാമഹാപഞ്ഞാഹി വേദിതബ്ബാ താഹി സത്ഥുസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ. തത്ഥ മഹാകരുണായ പവത്തിഭേദോ ‘‘ബഹുകേഹി ആകാരേഹി പസ്സന്താനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സത്തേസു മഹാകരുണാ ഓക്കമതീ’’തിആദിനാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൧൧൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. മഹാപഞ്ഞായ പന പവത്തിഭേദോ വുത്തോ ഏവ. തത്ഥ കരുണായ ഭഗവതോ ചരണസമ്പത്തി, പഞ്ഞായ വിജ്ജാസമ്പത്തി. കരുണായ സത്താധിപതിതാ, പഞ്ഞായ ധമ്മാധിപതിതാ. കരുണായ ലോകനാഥതാ, പഞ്ഞായ അത്തനാഥതാ. കരുണായ പുബ്ബകാരിതാ, പഞ്ഞായ കതഞ്ഞുതാ. കരുണായ അപരന്തപതാ, പഞ്ഞായ അനത്തന്തപതാ. കരുണായ ബുദ്ധകരധമ്മസിദ്ധി, പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. കരുണായ പരേസം താരണം, പഞ്ഞായ സയം താരണം. കരുണായ സബ്ബസത്തേസു അനുഗ്ഗഹചിത്തതാ, പഞ്ഞായ സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തതാ പകാസിതാ ഹോതീതി അനവസേസതോ പരഹിതപടിപത്തിയാ, അത്തഹിതസമ്പത്തിയാ ച പാരിപൂരീ വേദിതബ്ബാ. തീസുപി അവത്ഥാസൂതി ഹേതുഫലസത്തൂപകാരാവത്ഥാസു.

അഭിസമയോ പടിവേധസാസനസ്സ, മനസികരണം പടിപത്തിസാസനസ്സ, സവനാദീഹി പരിചയകരണം പരിയത്തിസാസനസ്സാതി തിണ്ണമ്പി വസേന യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി. ‘‘സക്കച്ചം ധമ്മദേസനേനാ’’തി ഇമിനാ ഇധ ‘‘സാസന’’ന്തി വുത്തസ്സ തിവിധസ്സാപി സദ്ധമ്മസ്സ അവിസേസേന ദേസനാപൂജം വത്വാ ഥോമനാപൂജനസ്സ വസേന തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയം, വോ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഥോമനേനാ’’തി പദേനാപി ‘‘സക്കച്ച’’ന്തി പദം യോജേതബ്ബം. പൂജനാദ്വയസ്സാപി വാ വസേന ഇധാപി പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ. അരിയഭാവാദയോതി അരിയസേട്ഠഅഗ്ഗഭാവാദയോ. നിയ്യാനാദയോതി നിയ്യാനഹേതുദസ്സനാദയോ. സ്വാക്ഖാതതാദയോതി സ്വാക്ഖാതസന്ദിട്ഠികതാദയോ.

ഇദാനി അരിയസങ്ഘഗുണാനമ്പി ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ബാല്യാദിസമതിക്കമനതോതി ബാലഅബ്യത്തഭാവാദിസമതിക്കമനതോ.

ഞാണവിസേസോ സുതചിന്താഭാവനാമയഞാണാനി. സോതബ്ബമനസികാതബ്ബപടിവിജ്ഝിതബ്ബാവത്ഥാ അവത്ഥാഭേദോ. ഉഭയന്തി ബ്യഞ്ജനപദം, അത്ഥപദഞ്ച. ഉഭയഥാതി കരണകമ്മസാധനവസേന പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. പടിപജ്ജിതബ്ബത്താതി ഞാതബ്ബത്താ.

‘‘അയഞ്ച ഗാഥാ’’തിആദി കേസഞ്ചി വാദോ. തഥാ ഹി അപരേ ‘‘ഥേരേനേവായം ഗാഥാ ഭാസിതാ’’തി വദന്തി. അത്തൂപനായികാപി ഹി കദാചി ധമ്മദേസനാ ഹോതി ഏവ യഥാ ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൨൧-൨൨). ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

യഥാവുത്തഅത്ഥമുഖേനേവാതി മൂലപദസങ്ഖാതഅത്ഥുദ്ധാരേനേവ. പരതോ ആഗമിസ്സതീതി നിദ്ദേസവാരസ്സ പരിയോസാനേ ആഗമിസ്സതി ‘‘തീണി ച നയാ അനൂനാ’’തിആദിനാ (നേത്തി. ൪ ദ്വാദസപദ).

വുച്ചതീതി കത്തരി കമ്മനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘വദതീ’’തി. അഥ വാ വുച്ചതീതി കമ്മകത്തുനിദ്ദേസോയം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഹാരാ, നയാ ചാതി ഉഭയം പരിഗ്ഗഹിതം സംവണ്ണകേന സബ്ബഥാ ഗഹിതഞ്ചേ, വുച്ചതി സുത്തം, സയമേവ സുത്തം സംവണ്ണേതീതി, ഏതേന ഹാരനയേസു വസീഭാവേന സുത്തസംവണ്ണനായ സുകരതം ദസ്സേതി.

പകാരന്തരേനാതി പുബ്ബേ ‘‘സാസന’’ന്തി വുത്തമത്ഥം ‘‘ദേസനാ, ദേസിത’’ന്തി തതോ അഞ്ഞേന പകാരേന. നിയമേത്വാതി തസ്സ ഏകന്തതോ വിഞ്ഞേയ്യതം അവധാരേത്വാ. വിഞ്ഞേയ്യതാ വിസിട്ഠേസു ദേസനാദേസിതേസു വിഞ്ഞേയ്യപദേ ലബ്ഭമാനാ വിജാനനകിരിയാ.

ദേസനാദേസിതാനി ച യാവദേവ വിജാനനത്ഥാനീതി വിജാനനം പധാനന്തി തമേവ നിദ്ധാരേന്തോ ‘‘തത്രാതി തസ്മിം വിജാനനേ’’തി ആഹ.

ഏത്ഥാഹാതി നവങ്ഗസാസനനവവിധസുത്തന്താതി ഏതസ്മിം അത്ഥവചനേ ആഹ ചോദകോ. തസ്സായം അധിപ്പായോ – നവഹി അങ്ഗേഹി വവത്ഥിതേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരരഹിതേഹി ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി അസുത്തസഭാവാനേവ ഗേയ്യങ്ഗാദീനീതി നവവിധസുത്തന്തവചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. അഥ സുത്തസഭാവാനി ഗേയ്യങ്ഗാദീനി, ഏവം സതി ‘‘സുത്ത’’ന്തി വിസും സുത്തങ്ഗം ന സിയാ, ഏവം സന്തേ അട്ഠങ്ഗസാസനം ആപജ്ജതീതി. തേനാഹ ‘‘കഥം പനാ’’തിആദി. ഗേയ്യങ്ഗാദീസു കതിപയാനമ്പി സുത്തഭാവേ യഥാവുത്തദോസാനതിവത്തി, പഗേവ സബ്ബേസന്തി ദസ്സേതി ‘‘യഞ്ചാ’’തിആദിനാ. സങ്ഗഹേസൂതി അട്ഠകഥാസു. പോരാണട്ഠകഥാനഞ്ഹി സങ്ഖേപഭൂതാ ഇദാനി അട്ഠകഥാ ‘‘സങ്ഗഹാ’’തി വുത്താ. സുത്തം നാമ സഗാഥകം വാ സിയാ, നിഗ്ഗാഥകം വാതി അങ്ഗദ്വയേനേവ തദുഭയങ്ഗം കതന്തി വിസും സുത്തങ്ഗസ്സ അസമ്ഭവോ തദുഭയവിനിമുത്തസ്സ സുത്തസ്സ അഭാവതോ. തേന വുത്തം ‘‘സുത്തങ്ഗമേവ ന സിയാ’’തി. അഥാപി കഥഞ്ചി. സിയാതി വക്ഖമാനം സാമഞ്ഞവിധിം സന്ധായാഹ. ഏവമ്പി അയം ദോസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മങ്ഗലസുത്താദീന’’ന്തിആദിമാഹ.

തബ്ഭാവനിമിത്തന്തി ഗേയ്യങ്ഗഭാവനിമിത്തം. വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ചോദകോ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ’’തി വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം ബ്യാകരണ’’ന്തി വചനമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ പന ഓകാസവിധിതോ അനോകാസോ വിധി ബലവാതി ഞായം ഗാഥാവിരഹിതംയേവ വേയ്യാകരണന്തി, ഇധാധിപ്പേതന്തി ച ദസ്സേന്തോ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. തഥാ ഹീതി തേനേവ കാരണേന, സതിപി സഞ്ഞന്തരനിമിത്തയോഗേ അനോകാസസഞ്ഞാനം ബലവഭാവേനേവാതി അത്ഥോ.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. വിഭാഗേനാതി സരൂപവിഭാഗേന. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ. ദിട്ഠം സംസന്ദീയതി ഏതായാതി ദിട്ഠസംസന്ദനാ, സംസന്ദനം ചേത്ഥ സാകച്ഛാവസേന വിനിച്ഛയകരണം. വിമതി ഛിജ്ജതി ഏതായാതി വിമതിച്ഛേദനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥാ’’തി ഹി കാ തുമ്ഹാകം അനുമതീതി അനുമതി പുച്ഛിതാ. കഥേതുകമ്യതാതി കഥേതുകമ്യതായ.

‘‘ഹരീയന്തി ഏതേഹീ’’തിആദിനാ കരണാധികരണകത്തുഭാവകമ്മസാധനാനം വസേന ഹാര-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ സദിസകപ്പനാവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഹാരാ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. പുന ഗന്ഥകരണാദിഅത്ഥേന ഗന്ഥാദിസദ്ദാനം വിയ ഹാരകരണാദിഅത്ഥേന ഹാരസദ്ദസിദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ഹാരയന്തീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഹരണതോ, രമണതോ ചാ’’തി ഇമിനാ മനോഹരാ മനോരമാ ചേതേ സംവണ്ണനാവിസേസാതി ദസ്സേതി.

ഉപപത്തിസാധനയുത്തീതി ലക്ഖണഹേതു. വുത്തനയേനാതി ‘‘നനു ച അഞ്ഞേപി ഹാരാ യുത്തിസഹിതാ ഏവാ’’തിആദിനാ ദേസനാഹാരേ വുത്തനയാനുസാരേന.

ചതുന്നം ബ്യൂഹോ ഏത്ഥാതി ഭിന്നാധികരണാനമ്പി പദാനം അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ ലബ്ഭതി ‘‘ഉരസിലോമോ’’തിആദീനം (ദീ. നി. ടീ. ൩.൫൪, ൩൦൩) വിയാതി വുത്തം.

സേസന്തി ‘‘വിവചനമേവ വേവചന’’ന്തി ഏവമാദി.

അനുപ്പവേസീയന്തീതി അവഗാഹീയന്തി. സമാധീയന്തീതി പരിഹരീയന്തി. വിനാ വികപ്പേനാതി ജാതി സാമഞ്ഞം, ഭേദോ സാമഞ്ഞം, സമ്ബന്ധോ സാമഞ്ഞന്തിആദിനാ പദത്ഥന്തരഭാവവികപ്പനമന്തരേന.

പദട്ഠാനാദിമുഖേനാതി പദട്ഠാനവേവചനഭാവനാപഹാനമുഖേന. കേചീതി പദട്ഠാനപരിക്ഖാരആവട്ടപരിവത്തനപഞ്ഞത്തിഓതരണേ സന്ധായ വദതി.

൨. സമ്ബന്ധോതി ഹേതുഫലഭാവയോഗോ. തഥാഭൂതാനഞ്ഹി ധമ്മാനം ഏകസന്താനസിദ്ധതാ ഏകത്തനയോ. വിഭാഗോ സതിപി നേസം ഹേതുഫലഭാവേ വിഭത്തസഭാവതാ. അഞ്ഞോ ഏവ ഹി ഹേതു, അഞ്ഞം ഫലന്തി. ബ്യാപാരവിരഹോ നിരീഹതാ. ന ഹി ഹേതുഫലാനം ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഇമം നിബ്ബത്തേമി, ഇമിനാഹം നിബ്ബത്തോ’’തി. അനുരൂപഫലതാ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയാനുകൂലതാ. സമൂഹാദിം ഉപാദായ ലോകസങ്കേതസിദ്ധാ വോഹാരമത്തതാ സമ്മുതിസഭാവോ. പഥവീഫസ്സാദീനം കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസഭാവോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യസ്മിം ഭിന്നേ, ഇതരാപോഹേ വാ ചിത്തേന കതേന തഥാ ബുദ്ധി, ഇദം സമ്മുതിസച്ചം യഥാ ഘടേ, സസമ്ഭാരജലേ ച, തബ്ബിപരിയായേന പരമത്ഥസച്ചന്തി. പരമത്ഥസച്ചപ്പടിവേധായാതി നിബ്ബാനാധിഗമായ.

അന്തോതി അബ്ഭന്തരോ. പധാനാവയവേനാതി മൂലഭാവേന. ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩) തണ്ഹാ ‘‘നന്ദീ’’തി വുത്താ. ‘‘സങ്ഗാമേ ച നന്ദിം ചരതീ’’തിആദീസു പമോദോതി ആഹ ‘‘തണ്ഹായ, പമോദസ്സ വാ’’തി.

൩. ജാതിഭേദതോതി കുസലാ, അകുസലാതി ഇമസ്മാ വിസേസാ. യുജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ ഹേതുഅത്ഥോ അന്തോനീതോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘യോജീയന്തീ’’തി. കേഹി യോജീയന്തി? സംവണ്ണനകേഹീതി അധിപ്പായോ. യുജ്ജന്തീതി വാ യുത്താ ഹോന്തി, തേഹി സമാനയോഗക്ഖമാ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ തദേകട്ഠഭാവതോ. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘നവഹി പദേഹീ’’തി സഹയോഗേ കരണവചനം, പുരിമസ്മിം കരണേ. ‘‘ഏതേ ഖോ’’തി ച പാഠോ. തത്ഥ ഖോ-സദ്ദസ്സ പദപൂരണതാ, അവധാരണത്ഥതാ വാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേ ഏവാതി ഏതേ തണ്ഹാദയോ ഏവ, ന ഇതോ അഞ്ഞേതി അത്ഥോ. അട്ഠാരസേവ ന തതോ ഉദ്ധം, അധോ വാതി. പുരിമസ്മിം പക്ഖേ മൂലപദന്തരാഭാവോ, ദുതിയസ്മിം തേസം അനൂനാധികതാ ദീപിതാ ഹോതി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൪. നിദ്ദേസവാരേ സാമഞ്ഞതോതി സാധാരണതോ. വിസേസേനാതി അസാധാരണതോ. പദത്ഥോതി സദ്ദത്ഥോ. ലക്ഖണന്തി സഭാവോ. കമോതി അനുപുബ്ബീ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകപ്പമാണഭാവോ. ഹേത്വാദീതി ഹേതുഫലഭൂമിഉപനിസാസഭാഗവിസഭാഗലക്ഖണനയാ. വിസേസതോ പന ലക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഹാരസങ്ഖേപവണ്ണനാ

൧. യം, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ യന്തി പച്ചത്തവചനം, തഞ്ച സുഖം, സോമനസ്സന്തി ദ്വയേന സമാനാധികരണന്തി കത്വാ ‘‘അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ, സുഖം, സോമനസ്സഞ്ചാ’’തി വുത്തം. സുഖാദിവേദനാ വിയ മനാപിയരൂപാദിപി അവീതരാഗസ്സ അസ്സാദേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏവം ഇട്ഠാരമ്മണമ്പീ’’തി. ‘‘അസ്സാദേതി ഏതായാതി വാ അസ്സാദോ, തണ്ഹാ’’തി ഏതേന ‘‘യ’’ന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ദസ്സേതി. തത്രായമത്ഥോ – യേന ഹേതുനാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പടിച്ച അസ്സാദനീയഭാവേന ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം തണ്ഹാസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ അസ്സാദനകിരിയായ കാരണന്തി. ഇതി കത്വാ അയമത്ഥോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാദിഭാവതോ വിപല്ലാസേസുപി സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘ഏവം വിപല്ലാസാപീ’’തി. അനിട്ഠമ്പീതി പി-സദ്ദേന ഇട്ഠമ്പീതി യോജേതബ്ബം, അനവസേസാ സാസവാ ധമ്മാ ഇധ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസം തേഭൂമകസങ്ഖാരാന’’ന്തി.

ദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖവേദനാനന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖസഭാവാ ഏവ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഗഹിതാ അനിട്ഠാരമ്മണസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന സുഖസഭാവാ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮; സം. നി. ൪.൨൬൭). ‘‘സുഖപരിയായസബ്ഭാവതോ’’തി ഇമിനാ ഇട്ഠതാമത്തതോപി ലേസേന സത്താനം ആരമ്മണസ്സ അസ്സാദനീയതാ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി.

ആദീനവോ ദോസനിസ്സന്ദനതായ ദോസോ, സ്വായം പീളനവുത്തിയാ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ആദീനവോ ദുക്ഖാ വേദനാ, തിസ്സോപി വാ ദുക്ഖതാ’’തി. ഏവം ദോസത്ഥതം ആദീനവസ്സ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കപണത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. യതോതി യസ്മാ ദോസകപണസഭാവത്താതി വുത്തം ഹോതി.

നിസ്സരതീതി വിവിത്തി, സബ്ബസങ്ഖാരവിവേകോതി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേനാതി നിസ്സരണസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞേന. പുരിമാനന്തി അസ്സാദാദീനവതാനം. ഉപായോ ചാതിആദീസു ച-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘പച്ഛിമാനഞ്ചാ’’തി, ഫലാദീനന്തി അത്ഥോ. തദന്തോഗധഭേദാനന്തി അരിയമഗ്ഗപരിയാപന്നവിസേസാനം.

കാമഭവാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ന രൂപാരൂപഭവാ ഏവ ഗഹിതാ, അഥ ഖോ തേ ച സഞ്ഞീഭവാദയോ ച ഏകവോകാരഭവാദയോ ച ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘തിണ്ണം തിണ്ണം ഭവാന’’ന്തി.

യാവദേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥാ ഭഗവതോ ദേസനാതി ആഹ ‘‘നനു ച…പേ… നിപ്ഫാദീയതീ’’തി. ‘‘വുത്തമേവാ’’തി ഇമിനാ പുനരുത്തിദോസം ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി അനുജാനിത്വാ ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. ‘‘പരമ്പരായാ’’തി ഏതേന അജ്ഝത്തം യോനിസോമനസികാരോ വിയ ന പരതോഘോസോ ആസന്നകാരണം ധമ്മാധിഗമസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചത്തം വേദനീയത്താതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ, പടിപന്നാ പമോക്ഖന്തി, ഝായിനോ മാരബന്ധനാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൬) വുത്തം. തദധിഗമകാരണം അരിയമഗ്ഗാധിഗമകാരണം സിയാ. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിഭവഹേതൂ’’തി, തേന ചരിമത്തഭാവഹേതുഭൂതം പുഞ്ഞസമ്പത്തിം വദതി.

‘‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’തി ഇദം അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ ഫലഭാവസാധനം. യേന ഹി വിധിനാ അത്താനുദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതോ, മച്ചുതരണഞ്ച സിയാ, സോ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ പകാസിതോതി. അത്താനുദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതമച്ചുതരണാനം ഫലഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

‘‘ധമ്മോ ഹവേ’’തി പന ഗാഥായം ലോകിയസ്സ പുഞ്ഞഫലസ്സ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ഇദം ഫല’’ന്തി. യം നിബ്ബത്തേതബ്ബം, തം ഫലം. യം നിബ്ബത്തകം, സോ ഉപായോ. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേന നയേനാ’’തിആദി. ഉപധിസമ്പത്തീതി അത്തഭാവസോഭാ.

വിസുദ്ധീതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ഏത്ഥാപി…പേ… വിഞ്ഞാതു’’ന്തി. ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിനാപി തമേവത്ഥം വചനന്തരേ പാകടതരം കരോതി.

സരൂപതോ ആഗതാനി ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൨൬-൨൮). ഏകദേസേന ആഗതാനി ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ (സം. നി. ൨.൫൩), ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ (മ. നി. ൧.൧൧൭), സങ്ഖാരാനമേതം നിസ്സരണം, യദിദം നിബ്ബാന’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൨൪; ൩.൪൧). ന സരൂപേന ആഗതാനി യഥാ സാമഞ്ഞഫലസുത്താദീസു. അത്ഥവസേനാതി അസ്സാദേതബ്ബാദിഅത്ഥവസേന. ന പപഞ്ചിതോതി ന വിത്ഥാരിതോ.

൨. ഏസേവ നയോതി അതിദേസേന വിചിയമാനവചനസേസോ അതിദിട്ഠോ. ഭാവത്ഥേ തോഹി ആഹ ‘‘വിസ്സജ്ജിതന്തി വിസ്സജ്ജനാ’’തി. സുത്തേ ആഗതം ന അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന അട്ഠകഥായം ആഗതന്തി അധിപ്പായോ. പുച്ഛാനുരൂപതാ ഇധ പുബ്ബാപരന്തി ചതുബ്യൂഹപുബ്ബാപരതോ ഇമം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി. പുച്ഛാനുസന്ധീതി പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേന അനുസന്ധാനം. അട്ഠകഥായം പന ഹേട്ഠിമദേസനായ പുച്ഛാനിമിത്തപവത്തഉപരിദേസനായ സമ്ബന്ധോ ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധീ’’തി വുത്തം. പുബ്ബാപേക്ഖന്തി പുച്ഛിതവിസ്സജ്ജിതപദാപേക്ഖം. ‘‘സുത്തസ്സാ’’തി വാ ഇമിനാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാഅനുഗീതിയോ ഠപേത്വാ സേസോ വിചയഹാരപദത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി പദസ്സാപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ഗാഥായം ച-സദ്ദോ പദപൂരണമത്തേ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘ആമ, ചക്ഖു അനിച്ചമേവാ’’തി ഏകന്തതോ വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം. ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതബ്ബം, സച്ഛികാതബ്ബഞ്ചാ’’തി പുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗപരിയാപന്നം ഭാവേതബ്ബം, ഫലപരിയാപന്നം സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വിസ്സജ്ജനം വിഭജ്ജബ്യാകരണം. ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം കുസല’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘കിം അനവജ്ജട്ഠോ കുസലട്ഠോ, ഉദാഹു സുഖവിപാകട്ഠോ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം. ‘‘സസ്സതോ അത്താ, അസസ്സതോ വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തിആദിനാ അവിസ്സജ്ജനം ഠപനം. ‘‘കിം പനേതേ കുസലാതി വാ ധമ്മാതി വാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തി ഇദം പുച്ഛനം സാവസേസം. വിസ്സജ്ജനസ്സ പന സാവസേസതാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനായം വേദിതബ്ബാ. അപ്പാടിഹീരകം സഉത്തരം. സപ്പാടിഹീരകം നിരുത്തരം. സേസം വിചയഹാരനിദ്ദേസേ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥ ച അസ്സാദോ അസ്സാദഹേതു യാവ ആണത്തിഹേതൂതി ഏവം ഹേതൂനമ്പി അസ്സാദാദയോ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ സുഖസുഖപച്ചയലക്ഖണോ അസ്സാദോ, സോ വിസേസതോ സഗ്ഗസമ്പത്തിയാ ദീപേതബ്ബോ. സാ ഹി തസ്സ ഉക്കംസോ, സേസാ പനേത്ഥ ഭവസമ്പത്തി തദന്വായികാ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ ഹേതു ദാനമയം, സീലമയഞ്ച പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. ദുക്ഖദുക്ഖപച്ചയലക്ഖണോ ആദീനവോ. വിപരിണാമസങ്ഖാരദുക്ഖതാനം തദവരോധതോ വട്ടദുക്ഖസ്സാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹോ. വിസേസതോ പന കാമാനം ഓകാരോതി ദട്ഠബ്ബോ, സ്വായം സംകിലേസവത്ഥുനാ, ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനതാദീഹി ച വിഭാവേതബ്ബോ, തസ്സ ഹേതു ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. നേക്ഖമ്മം നിസ്സരണം, തസ്സ ഹേതു യഥാരഹം തദനുച്ഛവികാ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ. ഫലം ദേസനാഫലമേവ, തസ്സ ഹേതു ദേസനാ. ഉപായോ യഥാവുത്തഉപായോവ, തസ്സ ഹേതു ചത്താരി ചക്കാനി. ആണത്തി ഉപദേസോ, തസ്സ രാഗഗ്ഗിആദീഹി ലോകസ്സ ആദിത്തതാ, സത്ഥു മഹാകരുണായോഗോ ച ഹേതു.

തഥാ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സമുദയേന അസ്സാദോ, ദുക്ഖേന ആദീനവോ, മഗ്ഗനിരോധേഹി നിസ്സരണം, മഗ്ഗോ വാ ഉപായോ, തദുപദേസോ ആണത്തി, അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു ഫലം. ഇതി അനുപുബ്ബകഥായ സദ്ധിം ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ നിദ്ധാരണഭാവേന വിചയോ വേദിതബ്ബോ. പദസ്സ പദത്ഥസമ്ബന്ധോ ഹേതു. സോ ഹി തസ്സ പവത്തിനിമിത്തം, പഞ്ഹസ്സ ഞാതുകാമതാ, കഥേകുകാമതാ ച. അദിട്ഠജോതനാദീനഞ്ഹി ചതുന്നം ഞാതുകാമതാ, ഇതരസ്സ ഇതരാ. വിസ്സജ്ജനസ്സ പഞ്ഹോ ഹേതു. ഏവം സേസാനമ്പി യഥാരഹം വത്തബ്ബം.

൩. ബ്യഞ്ജനത്ഥാനം യുത്തായുത്തപരിക്ഖാതി ബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേന പദം ഗഹിതം, അത്ഥഗ്ഗഹണേന പഞ്ഹാദീഹി സദ്ധിം അസ്സാദാദയോ ഗഹിതാ. വിചയഹാരപദത്ഥാ ഏവ ഹി യുത്തായുത്താദിവിസേസസഹിതാ യുത്തിഹാരാദീനം പദത്ഥാ. തഥാ ഹി പദട്ഠാനപദട്ഠാനികഭാവവിസിട്ഠാ തേയേവ പദട്ഠാനഹാരസ്സ പദത്ഥാ. ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബതാവിസിട്ഠാ, നിദ്ധാരിതാ ച ലക്ഖണഹാരസ്സ, നിബ്ബചനാദിവിഭാവനാവിസിട്ഠാ ചതുബ്യൂഹഹാരസ്സ, സഭാഗധമ്മവസേന, വിസഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനവിസിട്ഠാ ആവട്ടഹാരസ്സ, ഭൂമിവിഭാഗാദിവിസിട്ഠാ വിഭത്തിഹാരസ്സ, പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനവിസിട്ഠാ പരിവത്തനഹാരസ്സ, പരിയായവേവചനവിസിട്ഠാ വേവചനഹാരസ്സ, പഭവാദിപഞ്ഞാപനവിസിട്ഠാ പഞ്ഞത്തിഹാരസ്സ, ഖന്ധാദിമുഖേഹി ഓതരണവിസിട്ഠാ ഓതരണഹാരസ്സ, പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭസോധനവിസിട്ഠാ സോധനഹാരസ്സ, സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണവിസിട്ഠാ അധിട്ഠാനഹാരസ്സ, പച്ചയധമ്മേഹി പരിക്ഖരണവിസിട്ഠാ പരിക്ഖാരഹാരസ്സ, പഹാതബ്ബഭാവേതബ്ബതാനിദ്ധാരണവിസിട്ഠാ സമാരോപനഹാരസ്സ പദത്ഥാ. ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ സഭാവനിരുത്തിതാ, അത്ഥസ്സ സുത്താദീഹി അവിലോമനം യുത്തഭാവോ’’തി ഇമിനാ അസഭാവനിരുത്തിതാ, സുത്താദീഹി വിലോമനഞ്ച അയുത്തഭാവോതി ദീപേതി, തേന യുത്തായുത്തീനം ഹേതും ദസ്സേതി.

൪. യോനിസോമനസികാരാദീതി ആദിസദ്ദേന സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിസാധാരണം, അസാധാരണഞ്ച ദേയ്യപടിഗ്ഗാഹകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സമ്ഭവതോതി യഥാരഹം തസ്സ ധമ്മസ്സ അനുരൂപം. യാവ സബ്ബധമ്മാതി ഏത്ഥ സബ്ബം നാമ പദേസസബ്ബം, ന സബ്ബസബ്ബന്തി. അയഞ്ഹി സബ്ബസദ്ദോ യഥാ പഠമവികപ്പേ സുത്തേ ആഗതധമ്മവസേന പദേസവിസയോ, ഏവം ദുതിയവികപ്പേ പദട്ഠാനപദട്ഠാനികനിദ്ധാരണേന തംതംപകരണപരിച്ഛിന്നധമ്മഗ്ഗഹണതോ പദേസവിസയോ ഏവ, ന അനവസേസധമ്മവിസയോതി. സുത്താഗതധമ്മാനം യാനി പദട്ഠാനാനി, തേസഞ്ച യാനീതി ഏവം കാരണപരമ്പരാനിദ്ധാരണലക്ഖണോ പദട്ഠാനഹാരോ, പരിക്ഖാരഹാരോ പന സുത്താഗതധമ്മാനം തംതംപച്ചയുപ്പന്നാനം പടിഹേതുപച്ചയതാവിസേസവിഭാവനലക്ഖണോതി സതിപി കാരണവിചാരണഭാവേ അയം പദട്ഠാനഹാരപരിക്ഖാരഹാരാനം വിസേസോ.

൫. യഥാ ‘‘സമാനാധികരണസമാനപദേ’’തിആദീസു ഏകസദ്ദസ്സ അത്ഥോ സമാനസദ്ദോ, ഏവം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’തിആദീസു (കഥാ. ൪൭൩) വിയ ഏകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ ഏകസദ്ദോ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമാനലക്ഖണാ’’തി. സംവണ്ണനാവസേനാതി ഏത്ഥ കമ്മത്ഥേ അന-സദ്ദോ, സംവണ്ണേതബ്ബതാവസേനാതി അത്ഥോ. ലക്ഖണാതി ഉപലക്ഖണാ. ‘‘നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിനോ (ദീ. നി. ൩.൩൪൧, ൩൫൭, ൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൪), നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തിആദീസു സഹചാരിതാ ദട്ഠബ്ബാ. സഞ്ഞാസഹഗതാ ഹി ധമ്മാ തത്ഥ സഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൯) സമാനകിച്ചതാ. പിയവചനത്ഥചരിയാ സമാനത്തതാപി ഹി തത്ഥ മിത്തഗന്ഥനകിച്ചേന സമാനകിച്ചാ ഗയ്ഹന്തി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഹേതുതാ. യഥാ ഹി ഫസ്സോ വേദനായ, ഏവം സഞ്ഞാദീനമ്പി സഹജാതാദിനാ പച്ചയോ ഹോതി ഏവാതി തേപി സമാനഹേതുതായ വുത്താ ഏവ ഹോന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തി (ധ. സ. ൫), ‘‘ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൯൩). ഏവം ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) ഏവമാദിപി ഉദാഹരിതബ്ബം. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഫലതാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി സങ്ഖാരാ അവിജ്ജായ ഫലം, ഏവം തണ്ഹുപാദാദീനമ്പീതി തേപി തത്ഥ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ നികന്തി തണ്ഹാ ഉപഗമനം ഉപാദാന’’ന്തി. ‘‘രൂപം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) വുത്തേ തംസമ്പയുത്താ വേദനാദയോ വുത്താ ഏവ ഹോന്തി സമാനാരമ്മണഭാവതോ. ന ഹി തേഹി വിനാ തസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥി. ഏവമാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അത്ഥപ്പകരണലിങ്ഗസദ്ദന്തരസന്നിധാനസാമത്ഥിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥാദിവസേനപി ഹി സുത്തേ അവുത്താനമ്പി വുത്താനം വിയ നിദ്ധാരണം സമ്ഭവതീതി. വുത്തപ്പകാരേനാതി ‘‘വധകട്ഠേന ഏകലക്ഖണാനീ’’തിആദിനാ പാളിയം, ‘‘സഹചാരിതാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തേന പകാരേന.

൬. ‘‘ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ’’തിആദിനാ നിദ്ധാരേത്വാ വചനം നിബ്ബചനം, തം പന പദസ്സേവ, ന വാക്യസ്സാതി ആഹ ‘‘പദനിബ്ബചന’’ന്തി. അധിപ്പായനിദാനാനിപേത്ഥ ബ്യഞ്ജനമുഖേനേവ നിദ്ധാരേതബ്ബാനി. നിബ്ബചനപുബ്ബാപരസന്ധീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘വിസേസതോ ബ്യഞ്ജനദ്വാരേനേവ അത്ഥപരിയേസനാ’’തി. പവത്തിനിമിത്തം അജ്ഝാസയാദി.

൭. ‘‘പദട്ഠാനേ’’തി ഇദം സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം കാരണഭൂതേപി ധമ്മേ നിദ്ധാരേത്വാ സഭാഗതോ, വിസഭാഗതോ ച ആവട്ടനം കാതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന തന്തിവസേന. തസ്മാ പദട്ഠാനനിദ്ധാരണായ വിനാപി ആവട്ടനം യുത്തമേവാതി സിദ്ധം ഹോതി. പദസ്സ വാ സദ്ദപവത്തിട്ഠാനം പദട്ഠാനം പദത്ഥോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി (സം. നി. ൧.൧൮൫; നേത്തി. ൨൯; പേടകോ. ൩൮; മി. പ. ൫.൧.൪) വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി (നേത്തി. ൨൯) ഏത്ഥ യ്വായമാരമ്ഭധാതുആദികോ അത്ഥോ വുത്തോ, തം വീരിയസദ്ദസ്സ പവത്തിട്ഠാനം വീരിയസദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസകം നാമഗഹിതതോ ഇതരം, തം പന തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം വാ സിയാ, അഞ്ഞം വാതി ആഹ ‘‘വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹണേന വാ’’തി. സംവണ്ണനായ യോജേന്തോതി യഥാവുത്തവിസഭാഗധമ്മനിദ്ധാരണഭൂതേന അത്ഥകഥനേന പാളിയം യോജേന്തോ. തേനാഹ ‘‘ദേസന’’ന്തി. ‘‘പടിപക്ഖേ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം സഭാഗധമ്മവസേനപി ആവട്ടനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ.

൮. നാമവസേനാതി സാധാരണനാമവസേന. പാളിയം പന ‘‘മിച്ഛത്തനിയതാനം സത്താനം, അനിയതാനഞ്ച സത്താനം ദസ്സനപഹാതബ്ബാ കിലേസാ സാധാരണാ’’തിആഗതത്താ (നേത്തി. ൩൪) ‘‘ദസ്സനപഹാതബ്ബാദിനാമവസേനാ’’തി വുത്തം. വത്ഥുവസേനാതി സത്തസന്താനവസേന. സോ ഹി ധമ്മാനം പവത്തിട്ഠാനതായ ഇധ ‘‘വത്ഥൂ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ – ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സ, സോതാപന്നസ്സ ച കാമരാഗബ്യാപാദാ സാധാരണാ’’തിആദി (നേത്തി. ൩൪). വുത്തവിപരിയായേനാതി നാമതോ, വത്ഥുതോ ച ആവേണികതായ. തംതംമഗ്ഗഫലട്ഠാനഞ്ഹി തംതംമഗ്ഗഫലട്ഠതാ, ഭബ്ബാനം ഭബ്ബതാ, അഭബ്ബാനം അഭബ്ബതാ അസാധാരണാ.

൯. ‘‘ഭാവിതേ’’തി ഇദം ഭാവനാകിരിയായ ഉപലക്ഖണം, ന ഏത്ഥ കാലവചനിച്ഛാതി ആഹ ‘‘ഭാവേതബ്ബേതി അത്ഥോ’’തി. ഭാവനാ ചേത്ഥ ആസേവനാതി, കുസലസദ്ദോപി അനവജ്ജട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. പടിപക്ഖതോതി വിപക്ഖതോ. വിസദിസൂദാഹരണേന ബ്യതിരേകതോ യഥാധിപ്പേതധമ്മപ്പതിട്ഠാനാ ഹേസാ.

൧൦. പദത്ഥസ്സാതി പദാഭിധേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ, സഭാവധമ്മസ്സ വാ.

൧൧. നിക്ഖേപോ ദേസനാ. പഭവോ സമുദയോ.

൧൨. ‘‘അവുത്താനമ്പി സങ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ ച-സദ്ദോതി ദസ്സേതി.

൧൩. ‘‘ഗാഥാരുള്ഹേ’’തി ഇമിനാ പാളിആഗതോവ പഞ്ഹോ വേദിതബ്ബോ, ന ഇതരോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാദീഹി ബ്യാകതേ’’തി. തസ്സ അത്ഥസ്സാതി ആരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ, തേന ആരമ്ഭസോധനസ്സ വിസയമാഹ. ഏത്ഥ ച അത്ഥദ്വാരേനേവ പദപുച്ഛാസോധനമ്പി കരീയതീതി പുന ‘‘തസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തി വുത്തം. അഥ വാ വിസ്സജ്ജിതമ്ഹീതി വിസ്സജ്ജനേ. വിസ്സജ്ജനസോധനേന ഹി പഞ്ഹാസോധനം. പഞ്ഹേതി പുച്ഛായം. ഗാഥായന്തി ഉപലക്ഖണം, തേന ഗാഥായം, സുത്തഗേയ്യാദീസു ചാതി വുത്തം ഹോതി. യമാരബ്ഭാതി യം സീലാദിമാരബ്ഭ ഗാഥാദീസു ദേസിതം, തസ്മിം ആരമ്ഭേതി അത്ഥോ. പുച്ഛിതാതി പുച്ഛാകാരിനീ, ‘‘കാ ഏത്ഥ പദസുദ്ധി, കാ പഞ്ഹാസുദ്ധി, കാ ആരമ്ഭസുദ്ധീ’’തി ഏവം പുച്ഛാകാരിനീ പുച്ഛം കത്വാ പവത്തിതാ സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാതി യോജനാ.

൧൪. ന വികപ്പയിതബ്ബാതി യഥാ ലോകേ ‘‘ജാതി സാമഞ്ഞം, ഭേദോ സാമഞ്ഞം, സമ്ബന്ധോ സാമഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ സാമഞ്ഞം ജാതിആദിം, തബ്ബിധുരഞ്ച വിസേസം വികപ്പേന്തി പരികപ്പേന്തി, ഏവം ന വികപ്പയിതബ്ബാതി അത്ഥോ. യദാ യോ കാലവിസേസോ ‘‘സ്വേ’’തി ലദ്ധവോഹാരോ, തദാ സോ തംദിവസാതിക്കമേ ‘‘അജ്ജാ’’തി, പുന തംദിവസാതിക്കമേ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വോഹരീയതീതി അനവട്ഠിതസഭാവാ ഏതേ കാലവിസേസാ. ദിസായപി ‘‘ഏകം അവധിം അപേക്ഖിത്വാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ, തതോ അഞ്ഞം അപേക്ഖിത്വാ പച്ഛിമാ നാമ ഹോതീ’’തിആദിനാ അനവട്ഠിതസഭാവതാ വേദിതബ്ബാ. ജാതിആദിഅപേക്ഖായാതി ജാതിആദിദുക്ഖവിസേസാപേക്ഖായ. സച്ചാപേക്ഖായാതി സച്ചസാമഞ്ഞാപേക്ഖായ. ‘‘തണ്ഹാ’’തി വുച്ചമാനം കാമതണ്ഹാദിഅപേക്ഖായ സാമഞ്ഞമ്പി സമാനം സച്ചാപേക്ഖായ വിസേസോ ഹോതീതി ഏവമാദിം സന്ധായാഹ ‘‘ഏസ നയോ സമുദയാദീസുപീ’’തി.

൧൬. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ബുദ്ധവചനേ. തേനാഹ ‘‘സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. യഥാരുതം യഥാകഥിതം സദ്ദതോ അധിഗതം നിദ്ധാരിതം, ന അത്ഥപ്പകരണലിങ്ഗസദ്ദന്തരസന്നിധാനാദിപ്പമാണന്തരാധിഗതം. ‘‘അത്ഥതോ ദസ്സിതാ’’തി ഇദം യസ്മിം സുത്തേ ഭാവനാവ കഥിതാ, ന പഹാനം, തം സന്ധായ വുത്തം.

നയസങ്ഖേപവണ്ണനാ

൧൭. തണ്ഹാവിജ്ജാഹി കരണഭൂതാഹി. സംകിലേസോ പക്ഖോ ഏതസ്സാതി സംകിലേസപക്ഖോ, സംകിലേസപക്ഖികോ സുത്തത്ഥോ, തസ്സ നയനലക്ഖണോതി യോജനാ. വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ, ബലവവിപസ്സനായ ച ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞേയ്യതാദീനി മഗ്ഗാനുഗുണോ ഗഹണാകാരോ അനുഗാഹണനയോ. യദി ഏവം കഥം നയോതി ആഹ ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘നയവോഹാരോ’’തി ഇമിനാ നയാധിട്ഠാനം നയോതി വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

൧൮. ബാധകാദിഭാവതോതി ബാധകപഭവസന്തിനിയ്യാനഭാവതോ. അഞ്ഞഥാഭാവാഭാവേനാതി അബാധകഅപ്പഭവഅസന്തി അനിയ്യാനഭാവാഭാവേന. സച്ചസഭാവത്താതി അമുസാസഭാവത്താ. അവിസംവാദനതോതി അരിയസഭാവാദിഭാവസ്സ ന വിസംവാദനതോ ഏകന്തികത്താതി അത്ഥോ.

൧൯. സംകിലിട്ഠധമ്മാതി സംകിലേസസമന്നാഗതാ ധമ്മാ സദ്ധമ്മനയകോവിദാതി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിധമ്മനയകുസലാ, ഏകത്താദിനയകുസലാ വാ.

൨൦. അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസൂതി ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) സുത്തേ കതപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേസു ചേവ അട്ഠകഥായ കതഅത്ഥസംവണ്ണനാസു ച. ‘‘വോദാനിയാ’’തി ഇമിനാ അനവജ്ജധമ്മാ ഇധ കുസലാതി അധിപ്പേതാ, ന സുഖവിപാകാതി ദസ്സേതി. തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം മനസാ വോലോകയതേതി യോജനാ.

൨൧. യദി കരണഭൂതം, കഥം തസ്സ അത്ഥന്തരാഭാവോതി ആഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. ദിസാഭൂതധമ്മാനം വോലോകയനസമാനയനഭാവതോ വോഹാരഭൂതോ, കമ്മഭൂതോ ച നയോ, ന നന്ദിയാവട്ടാദയോ വിയ അത്ഥഭൂതോതി ‘‘വോഹാരനയോ, കമ്മനയോ’’തി ച വുച്ചതി.

ദ്വാദസപദവണ്ണനാ

൨൩. അപരിയോസിതേ പദേതി ഉച്ചാരണവേലായം പദേ അസമത്തേ, വിപ്പകതേതി അത്ഥോ. പരിയോസിതേ ഹി ‘‘പദ’’ന്ത്വേ സമഞ്ഞാ സിയാ, ന ‘‘അക്ഖര’’ന്തി അധിപ്പായോ. പദസ്സ വേവചനതായ അത്ഥവസേന പരിയായം ഖരന്തം സഞ്ചരന്തം വിയ ഹോതി, ന ഏവം വണ്ണോ അവേവചനത്താതി ആഹ പരിയായവസേന അക്ഖരണതോ’’തി. ന ഹി വണ്ണസ്സ പരിയായോ വിജ്ജതീ’’തി ഇദം അകാരാദിവണ്ണവിസേസം സന്ധായ വദതി, ന വണ്ണസാമഞ്ഞം. തസ്സ ഹി വണ്ണോ അക്ഖരന്തി പരിയായോ വുത്തോ ഏവാതി.

അക്ഖരസദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ തപ്പസങ്ഗേന വണ്ണസദ്ദസ്സപി വത്തും ‘‘കേനട്ഠേന വണ്ണോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നനു പദേന, വാക്യേന വാ അത്ഥോ സംവണ്ണീയതി, ന അക്ഖരേനാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘വണ്ണോ ഏവ ഹീ’’തിആദി. പദാദിഭാവേനാതി പദവാക്യഭാവേന. യഥാസമ്ബന്ധന്തി യഥാസങ്കേതം. അയം-സദ്ദോ ഇമസ്സത്ഥസ്സ വാചകോ, അയം അത്ഥോ ഇമസ്സ സദ്ദസ്സ വചനീയോതി യഥാഗഹിതസങ്കേതാനുരൂപം സദ്ദത്ഥാനം വാചകവചനീയഭാവോ. അഥ വാ യ്വായം സദ്ദത്ഥാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവോ, സോ സമ്ബന്ധോ. തദനുരൂപം ഏകക്ഖരം നാമപദം ‘‘മാ ഏവം മഞ്ഞസീ’’തിആദീസു മാ-കാരാദി. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തേ ഹി അഭിധമ്മദേസനം ‘‘മനസാദേസനാ’’തി വദന്തി, യതോ രാഹുലാചരിയോ ‘‘വിസുദ്ധകരുണാനം മനസാദേസനാ വാചായ അക്ഖരണതോ അക്ഖരസഞ്ഞിതാ’’തി ആഹ.

സത്വപ്പധാനന്തി ദ്രബ്യപ്പധാനം. നാമപദേ ഹി ദ്രബ്യമാവിഭൂതരൂപം, കിരിയാ അനാവിഭൂതരൂപാ യഥാ ‘‘ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪). ആഖ്യാതപദേ പന കിരിയാ ആവിഭൂതരൂപാ, ദ്രബ്യമനാവിഭൂതരൂപം യഥാ ‘‘ഫുസതീ’’തി. തേന നേസം സത്വകിരിയാപ്പധാനതാ വുത്താ. കിരിയാവിസേസഗ്ഗഹണനിമിത്തന്തി കിരിയാവിസേസാവബോധഹേതു കിരിയാവിസേസദീപനതോ, യഥാ ‘‘ചിരപ്പവാസി’’ന്തി (ധ. പ. ൨൧൯) ഏത്ഥ പ-സദ്ദോ വസനകിരിയായ വിയോഗവിസിട്ഠതം ദീപേതി. ‘‘ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥാ’’തിആദീസു കിരിയാവിസേസസ്സ ജോതകോ ഏവം-സദ്ദോ. ‘‘ഏവംസീലാ (ദീ. നി. ൩.൧൪൨) ഏവംധമ്മാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩. ൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) സത്വവിസേസസ്സ. ഏവം സേസനിപാതപദാനമ്പീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കിരിയായ…പേ… നിപാതപദ’’ന്തി.

സങ്ഖേപതോ വുത്തം, കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘പദാഭിഹിത’’ന്തി. അഥ വാ സങ്ഖേപതോ വുത്തം, യോ അക്ഖരേഹി സങ്കാസിതോതി വുച്ചതി. പദാഭിഹിതം പദേഹി കഥിതം, യോ പദേഹി പകാസിതോതി വുച്ചതി. തദുഭയം, യദി പദസമുദായോ വാക്യം, തസ്സ കോ പരിച്ഛേദോ. യാവതാ അധിപ്പേതത്ഥപരിയോസാനം, താവതാ ഏകവാക്യന്തിപി വദന്തി, ബഹൂപേത്ഥ പകാരേ വണ്ണേന്തി. കിം തേഹി, സാഖ്യാതം സാബ്യയം സകാരകം സവിസേസനം ‘‘വാക്യ’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം. നനു ച പദേനപി അത്ഥോ ബ്യഞ്ജീയതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘പദമത്തസവനേപി ഹീ’’തിആദി. ആകാരേസു വാക്യവിഭാഗേസു അഭിഹിതം കഥിതം നിബ്ബചനം ആകാരാഭിഹിതം നിബ്ബചനം. ‘‘അഭിഹിതന്തി ച പാളിആഗത’’ന്തി വദന്തി.

‘‘നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി, കിലേസേ വാ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൬) നിബ്ബചനാനം വിത്ഥാരോ. തംനിദ്ദേസകഥനത്താ നിദ്ദേസോതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘നിബ്ബചനവിത്ഥാരോ നിരവസേസദേസനത്താ നിദ്ദേസോ’’തി. പദേഹീതി വാക്യാവയവഭൂതേഹി, വാക്യതോ വിഭജ്ജമാനേഹി വാ ആഖ്യാതാദിപദേഹി. തേനാഹ ‘‘വാക്യസ്സ വിഭാഗോ’’തി, തഥാ ചാഹ ‘‘അപരിയോസിതേ’’തിആദി. അപരേ പന ‘‘പകതിപച്ചയലോപാദേസാദിവസേന അക്ഖരവിഭാഗോ ആകാരോ, നിരുത്തിനയേന പദവിഭാഗോ നിബ്ബചനം, വാക്യവിഭാഗോ നിദ്ദേസോ. വണ്ണപദവാക്യാനി ഹി അവിഭത്താനി, വിഭത്താനി ച ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനീ’’തി വദന്തി. ഛട്ഠം വചനന്തി ഛട്ഠം പദം. കാതബ്ബന്തി ‘‘അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം ആകാരോ തഥേവ നിരുത്തി നിദ്ദേസോ ഛട്ഠവചന’’ന്തി ഗാഥായം ഏവം കത്തബ്ബം, സംവണ്ണനാവസേന വാ ആകാരപദം ചതുത്ഥം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സബ്ബോ സദ്ദവോഹാരോ വിഭത്തേഹി, അവിഭത്തേഹി ച അക്ഖരപദവാക്യേഹേവ, തദഞ്ഞപ്പകാരോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘യാനിമാനീ’’തിആദി.

൨൪. കാസനാസദ്ദോ കമ്മത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘കാസീയതീ’’തിആദി വുത്തം. പദേഹി താവ അത്ഥസ്സ സങ്കാസനാ, പകാസനാ ച ഹോതു, പദാവധികാപി സംവണ്ണനാ ഇച്ഛിതാതി അക്ഖരേഹി പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അക്ഖരേഹി സുയ്യമാനേഹീ’’തിആദി. പദത്ഥസമ്പടിപത്തീതി പദാഭിധേയ്യഅത്ഥാവബോധോ. ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദിനാ അക്ഖരകരണം സങ്കാസനഭൂതം ഉഗ്ഘടനകിരിയം വദന്തേന യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സാധിതോതി ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തീതി ഏകത്തനിദ്ദേസോ സമാഹാരോതി അയം ദ്വന്ദസമാസോ. ഉഭയേനാതി ‘‘വിവരണാ, വിഭജനാ’’തി ഇമിനാ ദ്വയേന. ഏതേഹീതി ഏത്ഥ ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏതേഹി ഏവാ’’തി. ‘‘സങ്കാസനാ…പേ… അഭാവതോ’’തി ഇമിനാ യഥാധിപ്പേതഅനൂനാവധാരണഫലം ദസ്സേതി. ഉഗ്ഘടനാദീതി ആദിസദ്ദേന വിപഞ്ചനനയാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൫. സമ്മാ യുത്തോതി സമ്മാ അവിപരീതം, അനവസേസതോ ച യുത്തോ സഹിതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അനൂനാ’’തി. സബ്ബോ ഹി പാളിഅത്ഥോ അത്ഥപദഅത്ഥനയേഹി അനവസേസതോ സങ്ഗഹിതോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബസ്സ ഹീ’’തിആദി.