സാസനപട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൮൯. സങ്ഗഹവാരാദീസൂതി സങ്ഗഹവാരഉദ്ദേസനിദ്ദേസവാരേസു. സരൂപതോ ന ദസ്സിതം, അത്ഥതോ പന ദസ്സിതമേവാതി അധിപ്പായോ. തമേവ ഹി അത്ഥതോ ദസ്സനത്ഥം ഉദാഹരണഭാവേന നിക്ഖിപതി, യഥാ മൂലപദേഹി പട്ഠാനം നിദ്ധാരേതബ്ബന്തി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോ’’തി ഇദം മൂലപദപട്ഠാനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞതോ നിദ്ധാരേതബ്ബതായ കാരണവചനം ‘‘സതി അനുപ്പവേസേ തതോ വിനിഗ്ഗാമോ സിയാ’’തി. പട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പ-ഇതി ഉപസഗ്ഗപദം, തം പന ‘‘വിഭത്തേസു ധമ്മേസു യം സേട്ഠം, തദുപാഗമു’’ന്തിആദീസു വിയ പകാരത്ഥജോതകന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പകാരേഹി ഠാന’’ന്തിആദീസു വിയ പകാരത്ഥജോതകന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പകാരേഹി ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഇധാതി ഇമസ്മിം നേത്തിപ്പകരണേ. തസ്സാതി ദേസനാസങ്ഖാതസ്സ പരിയത്തിസാസനസ്സ. തഥാഭാവദീപനന്തി വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപേന പവത്തിതത്താ സംകിലേസഭാഗിയതാദിപ്പകാരേഹി ഠിതഭാവേന ദീപേതബ്ബത്താ ‘‘ദീപിസ്സതീതി ദീപന’’ന്തി കത്വാ. പതിട്ഠഹന്തി അധിസീലസിക്ഖാദയോ സമുദായരൂപേന ഗഹിതാ. ഏതേഹി സംകിലേസധമ്മാദീഹി, സംകിലേസധമ്മാദീനം അധിസീലസിക്ഖാദീനം പവത്തനുപായതാ അനുപുബ്ബികഥായ സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ ദീപേതബ്ബാ. തേസന്തി സംകിലേസധമ്മാദീനം. പുന തേസന്തി സുത്താനി സന്ധായാഹ.

ഗോട്ഠാതി വജാ. പട്ഠിതഗാവോതി ഗതഗാവോ. ആഗതട്ഠാനസ്മിന്തി സീഹനാദസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൫൬) വദതി. പവത്തഗമനത്താ ഏത്ഥാതി വചനസേസോ. അഥ വാ ഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി ഗമനം, ദേസനാഞാണസ്സ നിസ്സങ്ഗവസേന പവത്തഗമനദേസഭാവതോ പട്ഠാനം നാമാതി അത്ഥോ. വോമിസ്സാതി ‘‘സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ചാ’’തിആദിനാ ദുകതികചതുക്കഭാവേന മിസ്സിതാ.

സംകിലേസഭാവേ ഞാപേതബ്ബേ പവത്തം, തം വിസയം കത്വാ ദേസിതന്തി അത്ഥോ, അത്ഥമത്തവചനഞ്ചേതം, സംകിലേസഭാഗേ ഭവന്തി സദ്ദനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സംകിലേസഭാഗിക’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ സംകിലേസഭാഗോ ഏതസ്സ അത്ഥി, സംകിലേസഭാഗേ വാ നിയുത്തം, സംകിലേസഭാഗസ്സ വാ പബോധനസീലം സംകിലേസഭാഗികം, തദേവ സംകിലേസഭാഗിയന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദാലനം സമുച്ഛിന്ദനം, പദാലനസന്നിസ്സയതാ ചേത്ഥ പദാലനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അസേക്ഖേതി അസേക്ഖധമ്മേ. തേസം വോമിസ്സകനയവസേനാതി തേസം സംകിലേസഭാഗിയാദീനം ചതുന്നം പടിക്ഖേപാപടിക്ഖേപവോമിസ്സകനയവസേന.

‘‘താനി പന ഛ ദുകാ’’തിആദിനാ പദാനം ഗഹണപരിച്ഛേദതോ വവത്ഥാപനതം വത്വാ പരതോ ‘‘സാധാരണാനി കതാനീ’’തി പദസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനായ സയമേവ സരൂപതോ ദസ്സേസ്സതി. ‘‘അനുദ്ധരണേ കാരണം നത്ഥീ’തി വത്വാ ഉദ്ധരണേ പന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ ഹി വക്ഖതീ’’തിആദിനാ പാളിമാഹരി. വോദാനം നാമ സംകിലേസതോ ഹോതി സംകിലിട്ഠസ്സേവ വോദാനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. യസ്മാ വോദാനം തദങ്ഗാദിവസേന സംകിലേസതോ വിസുജ്ഝനം, തസ്മാ ‘‘തം പന അത്ഥതോ വാസനാഭാഗിയാദി ഏവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനേഹി വോദാനം വാസനാഭാഗിയാദിവസേന ഹോതി, സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധീഹി വോദാനം നിബ്ബേധഭാഗിയവസേന, അസേക്ഖഭാഗിയവസേന വോദാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഏവ വേദിതബ്ബം. യായം ദേസനാ രാഗാദിഭാഗിനീ സിയാ, സാ സംകിലേസഭാഗിയാ. യായം ദേസനാ ചാഗാദിഭാഗിനീ സിയാ, സാ വാസനാഭാഗിയാ. യാ പന ആപത്തിവിച്ഛേദനീ സാവസേസം, അനവസേസഞ്ച, സാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ, അസേക്ഖഭാഗിയാ ച.

‘‘തണ്ഹാസംകിലേസഭാഗിയം സുത്ത’’ന്തിആദിനാ പഠമമേവ സംകിലേസഭാഗസ്സ ദസ്സിതത്താ വുത്തം ‘‘സംകിലേസോ തിവിധോ…പേ… വിസയദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധ’’ന്തി. ഭവരാഗോ ഭവപത്ഥനാ. ഉപ്പജ്ജതീതി ന വിഗച്ഛതി. തത്ര തത്ര ഭവേതി യദി വാ കാമഭവേ, യദി വാ രൂപഭവേ, യദി വാ അരൂപഭവേ. പദന്തരസംയോജനവസേനാതി ദുകനയേനേവ പദന്തരേന യോജനവസേന. മിസ്സിതാനി കതാനീതി സംസട്ഠാനി കതാനി.

ഏകകചതുക്കവസേന ദസ്സിതബ്ബാനി പദാനി ഏവ ഗഹേത്വാ ആവുത്തിനയദസ്സനവസേന മിസ്സേത്വാ അവസിട്ഠദുകവസേന, തികചതുക്കവസേന ച ഇതരേ അട്ഠ പട്ഠാനഭാഗാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘താനിയേവ യഥാവുത്താനി അട്ഠ സുത്താനീ’’തിആദി. ചത്താരോ ഏകകായേവ പാളിയം ആദിതോ ദസ്സിതാ. ഛദുകാ പാളിയം ആഗതാ ചത്താരോ, അട്ഠകഥായം ദ്വേതി. ചത്താരോ തികാ പാളിയം ആഗതാ ദ്വേ, അട്ഠകഥായം ദ്വേതി. ദ്വേ ചതുക്കാ പന അട്ഠകഥായമേവ ആഗതാ. ‘‘പാളിയം അനാഗതാ’’തി ഇദം സരൂപതോ അനാഗമനം സന്ധായ വുത്തം, നയതോ പന ആഗതഭാവോ ദസ്സിതോ ഏവ. യേ പനേത്ഥ പാളിയം അനാഗതാ, തേസം ഉദാഹരണാനി പരതോ ദസ്സയിസ്സാമ.

സോളസഹീതി സോളസവിധേഹി. ന ഹി താനി സുത്താനി സോളസേവ, അഥ ഖോ സോളസപ്പകാരാനീതി മൂലഗണനം ഠപേത്വാ കാരണസുത്തലദ്ധേന സങ്ഖാരഗബ്ഭേന തദനുരൂപോ യോ ഗണനവിത്ഥാരോ, തസ്സ പത്ഥരണവിധി പട്ഠാനനയോ. ഇമിനാ…പേ… നത്ഥീതി യഥാവുത്തപട്ഠാനവിനിമുത്തോ പരിയത്തിസാസനപ്പദേസോ ന വിജ്ജതി യഥാരഹം തംതംപട്ഠാനഭാവേന പവത്തത്താതി ദസ്സേതി. യദി സുത്തഗേയ്യാദി നവവിധം പരിയത്തിസാസനം യഥാവുത്തപട്ഠാനവസേനേവ പവത്തം, തത്ഥ കഥമിധ അനിദസ്സിതാനം ഗാഥാദീനം സംകിലേസഭാഗിയാദിഭാവോ ഗഹേതബ്ബോതി പഞ്ഹം സന്ധായ ‘‘ഗാഥായ ഗാഥാ അനുമിനിതബ്ബാ’’തിആദിപാളി പവത്താതി ദസ്സേതും ‘‘കഥം പനാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ അയം ഗാഥാ വിയാതി ‘‘കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ, മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, ഉദ്ധം അധോ സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ, യസ്സ സേലൂപമം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ഇധ ഉദാഹടഗാഥാ വിയ. ഗാഥാതി അഞ്ഞാപി തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ആഗതാ ഇധ അനുദാഹടാ. സംവണ്ണനാകാലേ സമ്മുഖീഭാവേന ‘‘അയം ഗാഥാ വിയാ’’തി വുത്താ യാ കാചി ഗാഥാ ‘‘സംകിലേസഭാഗിയാ’’തി വാ ‘‘സംകിലേസവാസനാനിബ്ബേധഅസേക്ഖഭാഗിയാ’’തി വാ അനുമിനിതബ്ബാ നയഗ്ഗാഹേന ഞാപേതബ്ബാതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സംകിലേസ…പേ… ജാനിതബ്ബാതി അത്ഥോ’’തി. വാ-സദ്ദോ ഹി ഇധ അവുത്തവികപ്പനത്ഥോ. സേസപദേസൂതി വേയ്യാകരണസുത്തപദേസു.

൯൦. അരിയാനം ധമ്മന്തി ചാരിത്തവാരിത്തഭേദം സീലാചാരം. ഏകന്തകരണീയസ്സ അകരണമ്പി വീതിക്കമോ ഏവ.

അവിജ്ജാദികേ സംകിലേസധമ്മേ തദങ്ഗാദിവസേന ധുനാതീതി ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനപഞ്ഞാതി പന പകരണേന അവച്ഛിന്നത്താ വുത്തം. തം അതിക്കമിത്വാ ചരന്തോതി പച്ചയാനം അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചയപരിഭോഗേ ആദീനവം അപസ്സന്തോ ഇണപരിഭോഗവസേന പരിഭുഞ്ജന്തോ ന പരിമുച്ചതി നിരയാദിദുക്ഖതോ, വട്ടദുക്ഖതോ ച.

കുക്കുജനകം നാമ കദലിയാ പുപ്ഫനാളി. പരാഭവായാതി വിനാസായ. തഥാതി യഥാ ഫലപാകന്താ കദലീ, ഏവം വേളുനളാപി ഓസധിജാതികത്താതി ഉപസംഹാരത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ഫലം വേളും ഫലം നള’’ന്തി.

സുഖേത്തേപീതി പി-സദ്ദേന കോ പന വാദോ ഊസരാദിദോസദുട്ഠേസു ഖേത്തേസൂതി ദസ്സേതി. ‘‘ഛകണ…പേ… അത്ഥോ’’തി ഏതേന യഥാവുത്തഅഭിസങ്ഖരണാഭാവേന ബീജദോസദുട്ഠന്തി ദസ്സേതി.

൯൧. സജ്ജിതന്തി സഞ്ജിതം. അപരിക്ഖതേതി പടിപക്ഖേഹി ധമ്മേഹി അവിക്ഖമ്ഭിതേ അരോഗേ.

യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘കിം സുതം മയാ, കിം വാ സുണാമീ’’തി കുസലം ഗവേസീ ചരതി, സാ ധമ്മോജപഞ്ഞാ കിസ്സവാ നാമ. ദുബ്ഭാസിതാതി ദുട്ഠു ഭാസിതാ, ഇസ്സാമച്ഛരിയദോസാദീഹി ദുട്ഠാ വാ ഭാസിതാ.

൯൨. വിചിനാതീതി വിസേസതോ ചിനാതി പസവതി.

വിഗതഭൂതാതി വിഗതസച്ച. തേനാഹ ‘‘അലീകവാദീ’’തി.

അവജാതപുത്താതി ലാമകപുത്ത. ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ നിഹീനവുത്തിതം സന്ധായ വദതി. നേരയികോതി നിരയേ നിബ്ബത്തനകോ. പാപകമ്മിനോ പപതന്തി ഏത്ഥാതി പപതം, നരകം.

തണ്ഹാദീനം സഭാവഭേദതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതാനം തണ്ഹായനവിപരീതദസ്സനദുട്ഠചരിതതാസങ്ഖാതസഭാവവിഭാഗതോ. അവത്ഥാഭേദതോതി തണ്ഹായ ഛന്ദപേമലോഭരാഗനന്ദീപിപാസാമുച്ഛാദയോ, ദിട്ഠിയാ ഗാഹപരാമാസമിച്ഛാഭിനിവേസവിസുകവിപ്ഫന്ദിതവിപരീതദസ്സനാദയോ, ദുച്ചരിതസ്സ തിരച്ഛാനപേത്തിവിസയഅസുരയോനിഗാമിതാദയോ അവത്ഥാവിസേസാ. ച-സദ്ദേന തേസം കാമതണ്ഹാദിരൂപതണ്ഹാദിഅത്താനുദിട്ഠാദിസസ്സതഗാഹാദികായദുച്ചരിതാദി- പാണാതിപാതാദിപ്പകാരഭേദോ സങ്ഗയ്ഹതി.

൯൩. വിപുലന്തി ഉളാരം, തേലാദീഹി ചേവ ധനധഞ്ഞാദീഹി ച പഹൂതസന്നിചയന്തി അത്ഥോ. സമ്ബാധാതി ജനസംമദ്ദസങ്ഘടാ.

ദണ്ഡേന ന ഹിംസതീതി ഏത്ഥ വുത്തം യം ദണ്ഡനിധാനം, തം വട്ടവിവട്ടനിസ്സിതം. തദുഭയസ്സാപി ഫലം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ.

൯൪. കിഞ്ചതി തംസമങ്ഗിനം വിമദ്ദതീതി കിഞ്ചനം, രാഗാദി, പലിബുന്ധതി കുസലപ്പവത്തിം നിവാരേതീതി പലിബോധോ, രാഗാദിയേവ, കിഞ്ചനമേവ പലിബോധോ കിഞ്ചനപലിബോധോ. അഥ വാ കിഞ്ചനഞ്ച പലിബോധോ ച കിഞ്ചനപലിബോധോ, ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഞ്ച രാഗാദിസംകിലേസോ ചാതി അത്ഥോ.

വിസേസിതന്തി വിലോമം, വിസമം കിരിയന്തി അത്ഥോ. രാജഭണ്ഡന്തി ഓരോധേ സന്ധായ വദന്തി.

യാചയോഗോതി യാചനയോഗോ, യാചകാനം മനോരഥപരിപൂരണതോ. തേനാഹ ‘‘യാചിതബ്ബയുത്തോ’’തി. ദാനയുത്തോതി സതതം ദാനകിരിയാസമങ്ഗീ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ഏത്ഥ ദാനം നാമ അത്ഥികാനം യഥാധിപ്പായപടിയത്തപരിച്ചാഗോ, സംവിഭാഗോ അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ അപ്പമത്തകതോപി സംവിഭജനം. ഇമേഹി ഖോ…പേ… ഹോതീതി ഏത്ഥ ഹോതിസദ്ദേന ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി പദം സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ന ‘‘സോതാപന്നോ’’തി ദസ്സേതും ‘‘സോതാപന്നോ…പേ… ഹോതീ’’തി വുത്തം. തേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗമോ ഹി ഇധ വിധീയതി, ന സോതാപന്നഭാവോ, തേന സോതാപന്നലക്ഖണമേതേ ധമ്മാ, ന സോതാപന്നഭാവലക്ഖണന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘സോതാപന്നേന…പേ… ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം.

൯൫. ലപതി കഥേതി ഏതേനാതി ലപനം, ഓട്ഠം.

൯൭. മുദിതോതി ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ പമുദിതോ.

൯൯. കിഞ്ചാപി ഉദതാരീതി തരണകിരിയാ അതീതഭാവേന വുത്താ, തരണമേവ പന ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘ഓഘതരണസ്സ അരിയമഗ്ഗകിച്ചത്താ’’തി. ഏവം വിപ്പമുത്തോ, വിമുത്തോതി ച ഏത്ഥ മുച്ചനകിരിയായപി വത്തബ്ബം.

൧൦൦. പാതു-സദ്ദപുബ്ബകോ ഭവന്തി-സദ്ദോ സിയാ ഉപ്പാദപരിയായോ സിയാ ആവിഭാവപരിയായോതി ‘‘പാതുഭവന്തീ’’തി പദസ്സ ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തി, പകാസേന്തി ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. പാതുഭൂതധമ്മസ്സാതി ഉപ്പന്നബോധിപക്ഖിയധമ്മസ്സ, വിഭൂതചതുസച്ചധമ്മസ്സ വാ. നോ കല്ലോതി ന യുത്തോ. സഹേതുധമ്മന്തി ഏത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാവ ഗഹിതാ, ന പച്ചയധമ്മാതി? നയിദമേവം ദട്ഠബ്ബം പച്ചയധമ്മാനമ്പി പച്ചയുപ്പന്നഭാവാനതിവത്തനതോ. അഥ വാ സഹേതുധമ്മന്തി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മോ പധാനഭാവേന വുത്തോ, പച്ചയധമ്മോ പന ഗുണഭാവേനാതി ഏവമേത്ഥ ഉഭയേസം വുത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ആരഞ്ഞകന്തി ആരഞ്ഞകങ്ഗസമന്നാഗതം. അഞ്ഞാതോതി പരിചയവസേന ന ഞാതോ, അസംസട്ഠോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചനവോ’’തി.

ബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കവിരഹേ വേരിപരിസങ്കായ അഭാവേ അകിത്തിപരിമുത്തീതി ഏവമാദീഹിപി കാരണേഹി കോധപ്പഹാനേന സുഖം സുപതി. കോധപരിളാഹാഭാവോ പന പാകടതരോതി ആഹ ‘‘കോധ…പേ… സയതീ’’തി. വിസമൂലസ്സാതി ഏത്ഥ വിസസരിക്ഖതായ ‘‘വിസ’’ന്തി ദുക്ഖം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദുക്ഖവിപാകസ്സാ’’തി. സുഖന്തി ചേതസികസുഖം. അക്കുട്ഠസ്സ പച്ചക്കോസിത്വാ ച പച്ചക്കോസനഹേതു ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ.

൧൦൧. സല്ലുബ്ബാഹനം സല്ലുദ്ധരണം.

വിസയഭേദേന, പവത്തിആകാരഭേദേന ച അനേകഭേദത്താ കാമസഞ്ഞായ വുത്തം ‘‘യായ കായചീ’’തി.

ദാനമുഖേനാതി ദാനേന മുഖഭൂതേന, ദാനം പമുഖം കത്വാതി അത്ഥോ.

‘‘അരിയമഗ്ഗസമ്പാപനവസേനാ’’തി ഇമിനാ അനുകമ്പാനുദ്ദയാനം ഏകന്താനവജ്ജതമേവ വിഭാവേതി. ‘‘അനുകമ്പാ’’തി പദസ്സത്ഥവിവരണം ‘‘കരുണായനാ’’തി, ഇതരസ്സ ‘‘മേത്തായനാ’’തി.

൧൦൨. പകതിആദീതി ആദിസദ്ദേന അണുഇസ്സരപജാപതിപുരിസകാലാധിട്ഠായകാരിആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

കാമേസൂതി കാമഗുണേസു രൂപാദിവിസയേസു.

ബഹലകിലേസതായാതി ബഹുലകിലേസഭാവേന. പുബ്ബഹേതുമന്ദതായാതി വിവട്ടൂപനിസ്സയസ്സ കുസലസ്സ അകതത്താ.

ചിത്തവൂപസമഭാവനായാതി ചിത്തവൂപസമകരഭാവനായ സമഥവിപസ്സനായ.

പരിസ്സയാ സീലാദിപരിപൂരണസ്സ പരിബന്ധഭൂതാ കിലേസാ ഏവ. അനരിയാ പഞ്ഞാസീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠാതുമേവ ന സക്കോന്തീതി വുത്തം ‘‘ഞാണസിരേന അധോസിരാ ഹുത്വാ’’തി.

൧൦൩. ഭഗവതോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച വസനയോഗ്യഭാവോ, തേഹി നിവുത്ഥഭാവോ ച തസ്സ സാതിസയോ വണ്ണോതി വുത്തം ‘‘പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി. (ധ. പ. ൯൮; ഥേരഗാ. ൯൯൧);

ഇധ ധമ്മസദ്ദോ സമാധിപരിയായോ ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയാതി ആഹ ‘‘ധമ്മോതി സമാധീ’’തി സമാധിപക്ഖികാ ധമ്മാ സതിവായാമാ.

നാനുഗച്ഛേയ്യാതി നാനുതസേയ്യ. അനുതസനമേവ ഹി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അനുഗമനം. പടിവിപസ്സേയ്യാതി വിപസ്സനാസമ്മസനമാഹ. യമകതോ, ഹി ഖണികതോ, പടിപാടിതോ ച സമ്മസനം വിപസ്സനായപി സമ്മസനതോ പടിവിപസ്സനാ നാമ. സാ ഹി വിപസ്സനായ ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനമാനസമുഗ്ഘാടനനികന്തിപരിയാദാനഹേതുതായ വിസേസതോ പടിപക്ഖേന അസംഹീരഅസംകുപ്പനഹേതുഭൂതാ പരിബ്രൂഹനാ ഹോതി. ‘‘പുനപ്പുനം…പേ… അപ്പേന്തോ’’തി ഏതേന നിബ്ബാനാരമ്മണധമ്മാനുബ്രൂഹനം യഥാ ‘‘ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൬൪) ദസ്സേതി.

യം കിഞ്ചി അപദിസിത്വാ പടിഞ്ഞാദാനം സങ്ഗരോ. സോ പന അത്തനോ കിച്ചവിസേസം അപദിസിത്വാ മിത്തസന്ഥവവസേന വാ കാലാഗമനം അപദിസിത്വാ കിഞ്ചിക്ഖാനുപ്പദാനേന വാ പടിബാഹകരണം അപദിസിത്വാ ബലഗ്ഗബോധവസേന വാ സിയാതി തസ്സ മിത്തകരണാദിപരിയായതം സന്ധായാഹ ‘‘സങ്ഗരോതി…പേ… നാമ’’ന്തി. ഏവം പടിപന്നത്താതി ഏവം അനിച്ചസഞ്ഞാമുഖേന തിയദ്ധകേസു സങ്ഖാരേസു അപ്പമാദപ്പടിപത്തിയാ പടിപന്നത്താ.

ദിബ്ബചക്ഖു സുവിസുദ്ധന്തി സാവസേസാ ദേസനാതി ആഹ ‘‘യം സച്ഛികരോതീ’’തി. രൂപായതനഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പേതം.

൧൦൪. അന്തന്തി സങ്ഖാരാനം പാരിമന്തഭൂതം. വേദാനന്തി മഗ്ഗഞാണവേദാനമേവ. അരഹത്താധിഗമേന അന്തം പരിയോസാനം ഗതത്താ. കമ്മവിപാകവട്ടാനം, കിലേസവട്ടസ്സാപി ച ഉസ്സദേന ഉപചയേന ഉസ്സദാ, രാഗാദയോ.

സുക്കോഭാസതായ സുക്കാ, അഭിവിസിട്ഠഗ്ഗഹാ. സബ്ബാനി വാ താരകരൂപാനി സുക്കാ. വിന്ദതീതി ഉപലഭതി, പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

‘‘അജ്ഝത്തം വിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഹോതീ’’തി ഇദം ‘‘സകേസു ധമ്മേസൂ’’തി പാരഗുഭാവസ്സ വിസേസിതത്താ വുത്തം, തഞ്ച ഖോ അഭിനിവേസേനേവ ദേസിതം. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൬; പടി. മ. ൧.൩) വുത്തം. പാരഗുതാ ച തേസം ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന ഹോതി. തതോ ച നേസം ഹേതുഭൂതസമുദയേ, തദപ്പവത്തിലക്ഖണേ നിരോധേ, നിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ച പഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയപാരിപൂരിവസേന ഇതരസച്ചേസുപി പാരഗുഭാവോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി. സബ്ബസോ ഹി സകഅത്തഭാവബോധേനപി ചതുസച്ചാഭിസമയോ ഹോതിയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേമി, ലോകസമുദയഞ്ചാ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫). അഥ വാ സകേസു ധമ്മേസൂതി അത്തനോ ധമ്മേസു. അത്തധമ്മാ നാമ അത്ഥകാമസ്സ കുലപുത്തസ്സ സീലാദിധമ്മാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാദയോ ഹി വോദാനധമ്മാ ഏകന്തഹിതസുഖസമ്പാദനതോ പുരിസസ്സ സകധമ്മാ നാമ, ന അനത്ഥാവഹാ സംകിലേസധമ്മാ വിയ പരധമ്മാ. തേസം സീലാദീനം പാരിപൂരിയാ പാരം പരിയന്തം ഗതോതി പാരഗൂ. ‘‘അക്കുല പക്കുല’’ഇതി ഏവം വിഹിംസനകപയോഗം. അജകലാപേന (ഉദാ. ൭) ഹി തദാ ഭഗവന്തം ഭീസാപേതുകാമേന കതം യക്ഖഗജ്ജിതം ‘‘അക്കുല പക്കുല’’ ഇതി ഇമിനാ ആകാരേന സത്താനം സോതപഥം അഗമാസി, തസ്മാ തം ‘‘അക്കുലം പക്കുലകരണ’’ന്തി വുത്തം.

നാഭിനന്ദതീതി ‘‘അയം മം ദട്ഠും ആഗതാ’’തി ന തുസ്സതി. യസ്മാ പന ‘‘ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൮) വിയ സമ്പടിച്ഛനത്ഥോപി അഭിനന്ദസദ്ദോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചിത്തേന ന സമ്പടിച്ഛതീ’’തി. ന സോചതീതി ‘‘മയാ അസമ്മോദിതാ ഗച്ഛതീ’’തി ന ചിത്തസന്താപം ആപജ്ജതി. ‘‘സങ്ഗാ സങ്ഗാമജിം മുത്ത’’ന്തി ഇദം അഭിനന്ദസോചനാനം അഭാവസ്സ കാരണവചനം.

തേനാതി ഉദകേ ന്ഹാനേന. തേനേവാഹ ‘‘ന ഉദകേന സുചീ ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ഉദകുമ്മുജ്ജനാദിനാ നേവ സത്താനം സുചി പാപതോ സുദ്ധി നാമ ഹോതീതി. ഉദകുമ്മുജ്ജനാദീനി ഹി ഇധ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘ഉദക’’ന്തി വുത്തം. ഉദകേനാതി വാ ഉമ്മുജ്ജനാദികിരിയാസാധനഭൂതേന ഉദകേന സത്താനം സുചി പാപസുദ്ധി ന ഹോതീതി. അഥ വാ സുചിതേന യഥാവുത്തേന ഉദകേന പാപമലതോ സുദ്ധോ നാമ സത്തോ ന ഹോതീതി. യദി സിയാ, സബ്ബേസമേവ മച്ഛബന്ധാനം പാപസുദ്ധി സിയാ. തേനാഹ ‘‘ബഹ്വേത്ഥ ന്ഹായതീ ജനോ’’തി. മാതുഘാതാദിപാപകമ്മകാരീനം, അഞ്ഞേസഞ്ച ഗോമഹിംസാദീനം ഉദകം ഓരോഹന്താനം അന്തമസോ മച്ഛകച്ഛപേ ഉപാദായ സബ്ബേസമ്പി പാപസുദ്ധി സിയാ, ന പനേവം ഹോതി. കസ്മാ? ന്ഹാനീയപാപഹേതൂനം അപ്പടിപക്ഖഭാവതോ. യഞ്ഹി യം വിനാസേതി, സോ തസ്സ പടിപക്ഖോ. യഥാ ആലോകോ അന്ധകാരസ്സ, വിജ്ജാ അവിജ്ജായ, ന ഏവം ന്ഹാനം പാപസ്സ, തസ്മാ നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം ‘‘ന ഉദകേന സുചീ ഹോതീ’’തി. യേന പന സുചി ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യമ്ഹി സച്ചഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സച്ചന്തി വചീസച്ചഞ്ച വിരതിസച്ചഞ്ച. അഥ വാ സച്ചന്തി ഞാണസച്ചഞ്ചേവ പരമത്ഥസച്ചഞ്ച. ധമ്മോതി സേസോ അരിയധമ്മോ. സച്ചസ്സ പനേത്ഥ വിസും ഗഹണം തസ്സ ബഹുകാരതാദസ്സനത്ഥം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ജാതിബലനിസേധകന്തി ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാനം ഭോവാദികാനം പടിസേധകം. ജാതിവാദസ്സ വാ നിസേധകം, ‘‘ന ജച്ചാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതീ’’തി (സു. നി. ൬൫൫) ഹി വുത്തം. ഥേരോ ഹി തഥാവാദേന തേ അനിഗ്ഗണ്ഹന്തോപി നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

൧൦൫. വിമുത്തിയന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയം.

സവാസനന്തി ഏത്ഥ ഖീണാസവസ്സാപി അഖീണാസവസദിസകായവചീപയോഗഹേതുഭൂതാ സന്താനേ കിലേസഭാവനാ വാസനാ നാമ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൫; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരവത്ഥു) വസലവോഹാരോ വിയ, സഹ വാസനായാതി സവാസനം, ഭാവനപുംസകഞ്ചേതം ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. യഥാവുത്തവാസനമ്പി അസേസേത്വാതി അത്ഥോ. കുമ്മഗ്ഗപരിഹരണവസേന മഗ്ഗസമ്പടിപത്തീതി മഗ്ഗേ കുസലോ അമഗ്ഗേപി കുസലോ ഏവ ഹോതി. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതായ സബ്ബത്ഥേവ കുസലോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേ ച അമഗ്ഗേ ച കോവിദോ’’തി.

൧൦൬. തമേന യുത്തോതി യഥാവുത്തതമോ തസ്സ അത്ഥീതി തമോ, പുഗ്ഗലോ. അപ്പകാസഭാവേന ഠിതാ ഖന്ധാവ തമോ. ആലോകഭൂതോതി ജാതിഗുണാലോകോ, പാകടഗുണോതി അത്ഥോ.

കിലേസമയം ബന്ധനം ‘‘ദള്ഹ’’ന്തി വദന്തി. യതോ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്താ ബുദ്ധാവ നം ഛിന്ദന്തി, ന അഞ്ഞേ.

ദുച്ഛേദനത്ഥേന സതിപി ദള്ഹഭാവേ സിഥിലവുത്തിതം തസ്സ ദീപേതും ‘‘ബന്ധനഭാവമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തേന ‘‘അഹോ സുഖുമതരം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരബന്ധന’’ന്തി വുത്തം.

൧൦൭. യദിപി ചേതനാ കുസലാകുസലസാധാരണാ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ഇധാധിപ്പേതോതി തസ്സ വസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അകുസലചേതനാവസേന ചേതേതീ’’തി ആഹ. ചേതനം അഭിസന്ദഹനം, ചിത്തസ്സ ബ്യാപാരാപത്തിഭാവേന പവത്തീതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന ചേതനാ യദാ വിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേതി, തദാ ദിഗുണുസ്സാഹാദിഗുണവായാമാ വിയ ഹുത്വാ പാകടം പയോഗം നിപ്ഫാദേതി, തസ്മാ ‘‘പകപ്പേതീ’’തി വുത്താ. പാകടപ്പയോഗകപ്പനഞ്ഹേത്ഥ പകപ്പനം അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘തമേവ പകപ്പേതീ’’തി. പച്ചയട്ഠോ ഇധ ആരമ്മണത്ഥോതി വുത്തം ‘‘പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി.

൧൦൮. യഥാ ജലസമുദ്ദസ്സ വീചിസമുട്ഠാനവസേന ലബ്ഭമാനോ വേഗോ ‘‘വീചിമയോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ചക്ഖുസമുദ്ദസ്സാപി രൂപാവഭാസനവസേന ലബ്ഭമാനോ വേഗോ ‘‘രൂപമയോ’’തി വുത്തോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ആവിഞ്ഛനതോതി ആകഡ്ഢനതോ, ആകഡ്ഢനഞ്ചേത്ഥ സന്താനസ്സ തന്നിന്നഭാവഹേതുതായ ദട്ഠബ്ബം.

സമുദനം കിലേസതേമനം, അവസ്സവഹേതുതാ, കിലേസാനം ഊമിആദിസദിസതാ സമാവട്ടനേന സത്താനം അനത്ഥാവഹതായ വേദിതബ്ബാ. ഉപരൂപരിവേഗുപ്പത്തിയാ ഉപഗതസ്സ ഉട്ഠാതും അപ്പദാനേന, ഗുണസാരവിനാസനേന ച കോധുപനാഹാദീനം ഊമിആദിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അഭിമുഖോ നന്ദതീതി തദാരമ്മണം സുഖം സോമനസ്സം സാദിയന്തോ സമ്പടിച്ഛതി. അഭിവദതീതി തണ്ഹാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിസ്സ വദതി. തഞ്ഹിസ്സ അഭിനിവേസം ദീപേതും ‘‘അഹോ സുഖ’’ന്തിആദി വുത്തം. അജ്ഝോസാനം അധിമുച്ചനഭൂതായ തണ്ഹായ തണ്ഹാവത്ഥുകസ്സ അനുപവിസിത്വാ ആവേണികതാകരണന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ’’തി.

൧൦൯. ‘‘കസ്മാ’’തിആദിനാ സന്താപദുക്ഖാനം അസുപ്പതികാരതം ആഹ ‘‘യേന വാ പകാരേനാ’’തി. യേനാതി യേന വാ കാമജ്ഝോസാനദിട്ഠിജ്ഝോസാനഭൂതേന മിച്ഛാഭിനിവേസപ്പകാരേന. ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാ തഥാരൂപം കത്വാ അത്തനോ വഡ്ഢിഞ്ച മഞ്ഞന്തി. അവഡ്ഢി ഏവ പന ഹോതി തസ്സ പകാരസ്സ വഡ്ഢിയം അനുപായഭാവതോ ച ഉപായഭാവതോ ച അവഡ്ഢിയം. തഥാപീതി തത്ഥ തത്ഥ ഇച്ഛാവിഘാതം പാപുണന്തോപി. യസ്മാ ഇതോ ബാഹിരകാ സബ്ബേന സബ്ബം ഭവനിസ്സരണം അപ്പജാനന്തോ മന്ദകിലേസം ദീഘായുകം സുഖബഹുലം ഏകച്ചം ഭവം തേനേവ മന്ദകിലേസാദിഭാവേന ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി സമനുപസ്സന്തി, തസ്മാ ഭവേന ഭവവിപ്പമോക്ഖം വദന്തീതി.

ഭവദിട്ഠിസഹഗതാ തണ്ഹാ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന ഭവതണ്ഹാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഭവതണ്ഹാതിആദീസു വിയാ’’തി.

യത്ഥാതി യസ്മിം ഭവേ.

തതോ ഏവാതി ഭൂതരതിയാ ഏവ. അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ഹി സത്താനം ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി. അനവസേസതോതി അനവസേസേന, ന കിഞ്ചി സേസേത്വാ.

സംസാരസോതസ്സ അനുകൂലഭാവേന ഗച്ഛതീതി അനുസോതഗാമീ. തസ്സേവ പടിക്കൂലവസേന നിബ്ബിദാനുപസ്സനാദീഹി പവത്തതീതി പടിസോതഗാമീ, അചലപ്പസാദാദിസമന്നാഗമേന ഠിതസഭാവോതി അത്ഥോ.

൧൧൦. ‘‘പലബ്ഭതി, നിഖജ്ജതീ’’തിആദീസു വിയ ഉപസഗ്ഗോ പദവഡ്ഢനമത്തന്തി ആഹ ‘‘അഭിജാതികോതി ജാതിയോ’’തി. കണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതത്താ വാ കണ്ഹോ. പഠമവയേപി മജ്ഝിമവയേപി പാപസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ഠിതോ കണ്ഹധമ്മേ അഭിജായതി, പച്ഛാപി പാപം പസവതീതി അത്ഥോ. സുക്കോതി വാ ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൧൧. പുരിമസ്മിന്തി പുരിമസ്മിം പദേ. വിസയേ ഭുമ്മം തത്ഥ ദേയ്യധമ്മസ്സ പതിട്ഠാപനതോ. ദുതിയേ അധികരണേ, തദധികരണഞ്ഹി നിബ്ബാനന്തി. ഗഹട്ഠപബ്ബജിതകിച്ചേസു വാ വിസിട്ഠധമ്മദസ്സനത്ഥം പച്ചയദാനാരഹത്താനം സമധുരതാനിദ്ദേസോ. അഥ വാ യേന യേന പന വത്ഥുനാതി രൂപാരൂപനിരോധാദിനാ തണ്ഹാവത്ഥുനാ. അമരാവിക്ഖേപവത്ഥുആദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സുഭസുഖാദിമിച്ഛാഭിനിവേസവത്ഥും സങ്ഗണ്ഹാതി. യഥാ വാ തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതാനം വസേന സംകിലേസഭാഗിയസ്സ സുത്തസ്സ വിഭാഗോ, ഏവം സമഥവിപസ്സനാസുചരിതവസേന തണ്ഹാവോദാനഭാഗിയാദിസുത്തവിഭാഗോതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘തണ്ഹാ…പേ… നിദ്ദിസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഇദം ഏവം പവത്തന്തി യഥാ ദുചിന്തിതാദിവസേന ബാലോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ, ഏവം തസ്സ ദുചിന്തിതചിന്തിതാദിഭാവനാവസേന പവത്തം ഇദം സംകിലേസഭാഗിയം നാമ സുത്തന്തി പുബ്ബേ സംകിലേസധമ്മവിഭാഗേന വുത്തം ഇദാനി സാമഞ്ഞതോ സങ്ഗഹേത്വാ വദതി. ഇദം വാസനാഭാഗിയം സുത്തന്തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കിലേസട്ഠാനേഹീതി കിലേസാനം പവത്തിട്ഠാനേഹി. കിലേസാവത്ഥാഹീതി കിലേസാനം പവത്തിആകാരവിസേസേഹി. കാമരാഗാദീഹി സംയുജ്ജതി കാമരാഗാദിഹേതു കമ്മവിപാകാദിനാ. സതിപി തേസം കാലന്തരവുത്തിയം സംയുത്തോ നാമ ഹോതി, യതോ കാമരാഗാദയോ ‘‘സംയോജന’’ന്തി വുച്ചന്തി. ഉപാദിയതീതി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി പവത്തേതി. സേസം വുത്തനയത്താ, ഉത്താനത്താ ച സംവണ്ണിതം.

൧൧൨. ഉദാഹരണവസേനാതി നിദസ്സനവസേന, ഏകദേസദസ്സനവസേനാതി അത്ഥോ. സകലസ്സ ഹി പരിയത്തിസാസനസ്സ സോളസഹി പട്ഠാനഭാഗേഹി ഗഹിതത്താ. യഥാ തദേകദേസാനം സോളസന്നമ്പി പട്ഠാനഭാഗാനം ഗഹണം ഉദാഹരണമത്തം, തേസം പന സോളസന്നം ഏകദേസഗ്ഗഹണം ഉദാഹരണന്തി കിമേത്ഥ വത്തബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഏകദേസദസ്സനവസേനാതി അത്ഥോ’’തി. കസ്മാ പനേത്ഥ പാളിയം പട്ഠാനസ്സ ഏകദേസോവ ഉദാഹടോ, ന അവസേസോതി? നയനിദസ്സനത്ഥം. ഇമിനാ നയേന അവസേസോപി പട്ഠാനഭാവോ വേദിതബ്ബോതി.

തത്ഥ ‘‘അപ്പമ്പി ചേ സംഹിത ഭാസമാനോ…പേ… സ ഭാഗവാ സാമഞ്ഞസ്സ ഹോതീ’’തി (ധ. പ. ൨൦) ഇദം വാസനാഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച. ഏത്ഥ ഹി ‘‘അപ്പമ്പി ചേ സംഹിത ഭാസമാനോ’’തി ഇദം വാസനാഭാഗിയം, ‘‘സ ഭാഗവാ സാമഞ്ഞസ്സ ഹോതീ’’തി ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയം.

തഥാ മഘദേവസുത്തം. തത്ഥ ഹി ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, ഇമിസ്സായേവ മിഥിലായം മഘദേവോ നാമ രാജാ അഹോസി ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാധമ്മരാജാ, ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജനപദേസു ച, ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം, പഞ്ചദസിം, അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൩൦൮), ഇദം വാസനാഭാഗിയം. ‘‘ഇദം ഖോ പനാനന്ദ, ഏതരഹി മയാ കല്യാണം വത്തം നീഹരിതം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൮൯) ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയം. ‘‘പമാദം അപ്പമാദേന, യദാ നുദതി പണ്ഡിതോ’’തി (ധ. പ. ൨൮) ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം. ‘‘പഞ്ഞാപാസാദ…പേ… അവേക്ഖതീ’’തി (ധ. പ. ൨൮) ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയന്തി ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച.

തഥാ ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി (സം. നി. ൫.൪൯൩) സുത്തം. തത്ഥ ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണീതി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തി ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം, ‘‘അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൯൩) ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയം.

രട്ഠപാലസുത്തം (മ. നി. ൨.൨൯൩ ആദയോ) സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച. തത്ഥ ഹി ‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൩൦൬) സംകിലേസോ വിഭത്തോ, ‘‘ഏകോ വൂപകട്ഠോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൨൯൯) അസേക്ഖധമ്മാ, ഇതരേന വാസനാധമ്മാതി.

‘‘ധമ്മേ ച യേ അരിയപവേദിതേ രതാ, അനുത്തരോ തേ വചസാ മനസാ കമ്മുനാ ച;

തേ സന്തിസോരച്ചസമാധിസണ്ഠിതാ, സുതസ്സ പഞ്ഞായ ച സാരമജ്ഝഗൂ’’തി. (സു. നി. ൩൩൨);

ഇദം വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ധമ്മേ ച യേ അരിയപവേദിതേ രതാ’’തി അയം വാസനാ, ‘‘അനുത്തരാ…പേ… സണ്ഠിതാ’’തി അയം നിബ്ബേധോ, ‘‘സുതസ്സ പഞ്ഞായ ച സാരമജ്ഝഗൂ’’തി അസേക്ഖധമ്മാ.

തഥാ ‘‘സദ്ധോ സുതവാ നിയാമദസ്സീ’’തി ഗാഥാ (സു. നി. ൩൭൩). തത്ഥ ഹി ‘‘സദ്ധോ സുതവാ’’തി വാസനാ, ‘‘നിയാമദസ്സീ വഗ്ഗഗതേസു ന വഗ്ഗസാരി ധീരോ, ലോഭം ദോസം വിനേയ്യ പടിഘ’’ന്തി നിബ്ബേധോ, ‘‘സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യാ’’തി അസേക്ഖധമ്മാ.

സബ്ബാസവസംവരോ പരിസ്സയാദീനം വസേന സബ്ബഭാഗിയം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഹി സംകിലേസധമ്മാ, ലോകിയസുചരിതധമ്മാ, സേക്ഖധമ്മാ, അസേക്ഖധമ്മാ ച വിഭത്താ. അസബ്ബഭാഗിയം പന ‘‘പസ്സം പസ്സതീ’’തിആദികം (മ. നി. ൧.൨൦൩) ഉദകാദിഅനുവാദനവചനം വേദിതബ്ബം. ഏവമേതസ്മിം സോളസവിധേ സാസനപട്ഠാനേ ഏതേ തണ്ഹാദിവസേന തയോ സംകിലേസഭാഗാ, വോദാനാദിവസേന തയോ വാസനാഭാഗാ, സേക്ഖാനം സീലക്ഖന്ധാദീനം വസേന തയോ നിബ്ബേധഭാഗാ, അസേക്ഖാനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏവ വസേന തയോ അസേക്ഖഭാഗാ, തേസം വസേന മൂലപട്ഠാനാനി ഏവ ദ്വാദസ ഹോന്തി. താനി പന വിത്ഥാരനയേന വിഭജിയമാനാനി ഛന്നവുതാധികാനി ചത്താരി സഹസ്സാനി ഹോന്തി. യഥാദസ്സനം പനേതാനി ഉദ്ധരിതബ്ബാനി. താനി പന യസ്മാ സങ്ഗഹതോ കാമതണ്ഹാദിവസേന തയോ തണ്ഹാസംകിലേസഭാഗാ, സസ്സതുച്ഛേദവസേന ദ്വേ ദിട്ഠിസംകിലേസഭാഗാ, കായദുച്ചരിതാദിവസേന തയോ ദുച്ചരിതസംകിലേസഭാഗാതി അട്ഠ സംകിലേസഭാഗാ. ധമ്മാമിസാഭയദാനവസേന തിവിധം ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, കായസുചരിതാദിവസേന തിവിധം സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സമഥവിപസ്സനാവസേന ദുവിധം ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി അട്ഠേവ വാസനാഭാഗാ.

സദ്ധാനുസാരീ സദ്ധാവിമുത്തോ ധമ്മാനുസാരീ ദിട്ഠിപ്പത്തോ കായസക്ഖീതി (പു. പ. മാതികാ ൭.൩൨-൩൬; പു. പ. ൨൬-൩൦) പഞ്ചന്നം സേക്ഖാനം പച്ചേകം തയോ സീലാദിക്ഖന്ധാതി പന്നരസ നിബ്ബേധഭാഗാ, സുഞ്ഞതാനിമിത്താപണിഹിതഭേദാ പഞ്ഞാവിമുത്താനം തയോ അഗ്ഗഫലധമ്മാ, തേസു പച്ചേകം തയോ തയോ സീലാദിക്ഖന്ധാ, തഥാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താനന്തി അട്ഠാരസ, സിക്ഖിതബ്ബാഭാവസാമഞ്ഞേന അസങ്ഖതധാതും പക്ഖിപിത്വാ ഏകൂനവീസതി അസേക്ഖഭാഗാ, ഇതി പുരിമാനി ഏകതിംസ, ഇമാനി ഏകൂനവീസതീതി സമപഞ്ഞാസ സംകിലേസഭാഗിയാദിധമ്മാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഇമേസം സമപഞ്ഞാസായ സംകിലേസഭാഗിയാദിധമ്മാനം വസേന സമപഞ്ഞാസ സുത്താനി ഹോന്തി.

യസ്മാ ച തേ പഞ്ഞാവിമുത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തവിഭാഗം അകത്വാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ അഗ്ഗഹണേന നിപ്പരിയായേന അസേക്ഖഭാഗാഭാവതോ നവേവ അസേക്ഖഭാഗാതി സമചത്താലീസ ഹോന്തി, തസ്മാ പേടകേ ‘‘ചത്താരീസായ ആകാരേഹി പരിയേസിതബ്ബം, പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി സാസനപട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തി (പേടകോ. ൨൧) ച വുത്തം. സങ്ഗഹതോ ഏവ പന പുബ്ബേ വുത്തവിത്ഥാരനയേന സോളസ ഹോന്തി, പുന തിവിധസംകിലേസഭാഗിയാദിവസേന ദ്വാദസ ഹോന്തി, പുന തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതസംകിലേസതണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതവോദാനഭാവേന ഛ ഹോന്തി, പുന സംകിലേസഭാഗിയം വാസനാഭാഗിയം ദസ്സനഭാഗിയം വാസനാഭാഗിയം അസേക്ഖഭാഗിയന്തി പഞ്ച ഹോന്തി, പുന മൂലപട്ഠാനവസേന ചത്താരി ഹോന്തി, പുഥുജ്ജനഭാഗിയസേക്ഖഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയഭാവേന തീണി ഹോന്തി, പുന സംകിലേസഭാഗിയവോദാനഭാഗിയഭാവേന ദ്വേ ഏവ ഹോന്തി. പട്ഠാനഭാവേന പന ഏകവിധമേവ, ഇതി പട്ഠാനഭാവേന ഏകവിധമ്പി സംകിലേസവോദാനഭാഗിയഭാവേന ദുവിധന്തി വിഭാഗതോ യാവ ഛന്നവുതാധികം ചതുസഹസ്സപ്പഭേദം ഹോതി, താവ നേതബ്ബം. ഏവമേതം പട്ഠാനം സങ്ഗഹതോ, വിഭാഗതോ ച വേദിതബ്ബം.

ഇമസ്സാപി പട്ഠാനവിഭാഗസ്സ, ന പുരിമസ്സേവാതി അധിപ്പായോ. ലോകികം അസ്സത്ഥീതി, ലോകികസഹചരണതോ വാ ലോകിയം, സുത്തം പദേസേനാതി ഏകദേസേന. സബ്ബപദേസൂതി തംതംതികാനം തതിയപദേസു. ബുദ്ധാദീനന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം. ധമ്മോ പനേത്ഥ ബുദ്ധാദിഗ്ഗഹണേന വേദിതബ്ബോ, ആദിസദ്ദേന വാ.

പരിണമതീതി പരിപച്ചതി. ധരന്തീതി പബന്ധവസേന പവത്തന്തി. ന്തി പാപകമ്മം. തേതി കുസലാഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധാ. രക്ഖന്തി വിപാകദാനതോ വിപച്ചിതും ഓകാസം ന ദേന്തീതി അത്ഥോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപപജ്ജവേദനീയേസു യുജ്ജതി, ഇതരസ്മിമ്പി യഥാരഹം ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ’’തി.

൧൧൩. അത്തനോ അനവജ്ജസുഖാവഹം പടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തോ പരമത്ഥതോ അത്തകാമോ നാമാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ സുഖകാമോ’’തി. സുഖാനുബന്ധഞ്ഹി സുഖം കാമേന്തോ സുഖമേവ കാമേതീതി ച സുഖകാമോതി.

വിത്ഥതട്ഠേനാതി സുവിപ്ഫാരദിട്ഠീനം പവത്തനട്ഠാനതാസങ്ഖാതേന വിത്ഥാരട്ഠേന.

൧൧൪. ദിട്ഠേ ദുക്ഖാദിധമ്മേതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, ദുക്ഖാദിധമ്മേ ദിട്ഠേ ഞാതേതി അത്ഥോ.

‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി കാലദേസാനം അനവസേസപരിയാദാനന്തി ആഹ ‘‘ഉദ്ധന്തി അനാഗതം, ഉപരി ചാ’’തിആദി. ഗമനേനാതി ചുതൂപപാതഗമനേന.

൧൧൫. നഗരദ്വാരഥിരകരണത്ഥന്തി നഗരസ്സ ദ്വാരബാഹഥിരകരണത്ഥം. ഗമ്ഭീരനേമതായാതി ‘‘നേമം’’വുച്ചതി നിഖാതഥമ്ഭാദീനം പഥവിം അനുപവിസിത്വാ ഠിതപ്പദേസോ, ഗമ്ഭീരം നേമം ഏതസ്സാതി ഗമ്ഭീരനേമോ, തസ്സ ഭാവോ ഗമ്ഭീരനേമതാ, തായ. കമ്പനം യഥാഠിതസ്സ ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചോപനം, ചാലനം ഠിതട്ഠാനതോ ചാവനം. അജ്ഝോഗാഹേത്വാതി അവിപരീതസഭാവാഭിസമയവസേന അനുപവിസിത്വാ, അനുപവിട്ഠോ വിയ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

സംയോജനാനം പജഹനവസേനാതി ഗാഥായ വചനസേസം ആനേത്വാ ദസ്സേതി. അഥ വാ പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനേന വിനാ ന ഭാവനാസിദ്ധീതി അത്ഥസിദ്ധം പഹാതബ്ബപഹാനം അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാതി പദദ്വയേന യോജേത്വാ ദസ്സേതും അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാതി ഓരമ്ഭാഗിയഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം വിസംയോഗഗഹിതോതി ഇമമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘തേനാഹ സബ്ബലോകേ’’തി വുത്തം.

അലോഭസീസേനാതി അലോഭേന പുബ്ബങ്ഗമേന, യതോ യോഗാവചരോ ‘‘നേക്ഖമ്മച്ഛന്ദോ’’തി വുച്ചതി. അസുഭസഞ്ഞാ രാഗപ്പടിപക്ഖതായ ‘‘വിസേസതോ അലോഭപ്പധാനാ’’തി വുത്താ, ദസാസുഭവസേന വാ. അധിഗതജ്ഝാനാദീനീതി ആദിസദ്ദേന വിപസ്സനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. വിഹിംസാരതിരാഗാനം ബ്യാപാദഹേതുകതോ ചത്താരോപി ബ്രഹ്മവിഹാരാ അബ്യാപാദപധാനാതി ആഹ ‘‘ചതു…പേ… അബ്യാപാദോ ധമ്മപദ’’ന്തി. അധിഗതാനി ഝാനാദീനീതി യോജനാ. ദസാനുസ്സതി…പേ… അധിഗതാനി സമ്മാസതി ധമ്മപദം സതിസീസേന തേസം അധിഗന്തബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. ആനാപാനഭാവനായം സമാധിപി പധാനോ, ന സതി ഏവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദസകസിണ…പേ… സമ്മാസമാധി ധമ്മപദ’’ന്തി വുത്തം. ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന അധിഗതാനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧൬. ഉപലക്ഖണകാരണാനീതി സഞ്ജാനനനിമിത്താനി.

പാപമേവ പാപിയോതി ആഹ ‘‘പാപം ഹോതീ’’തി, ‘‘പാപിയോ’’തി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തം. ഏകവചനേ ബഹുവചനന്തി ഏകവചനേ വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം വുത്തം.

൧൧൭. ഓലീയനതണ്ഹാഭിനിവേസവസേനാതി ഭവതണ്ഹാഭവദിട്ഠിവസേന. താ ഹി ഭവേസു സത്തേ അല്ലീയാപേന്തി. അതിധാവനാഭിനിവേസവസേനാതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിവസേന. സാ ഹി അവട്ടുപച്ഛേദമേവ വട്ടുപച്ഛേദം കത്വാ അഭിനിവിസനതോ അതിധാവനാഭിനിവേസോ നാമ. ഓലീയന്തീതി സമ്മാപടിപത്തിതോ സങ്കോചം ആപജ്ജന്തി. അഭിധാവന്തീതി സമ്മാപടിപത്തിം അതിക്കമന്തി.

തേസഞ്ചാതി തേസം ഉഭിന്നം അഭിനിവേസാനം, തദഞ്ഞേസഞ്ച സബ്ബമഞ്ഞിതാനം.

൧൧൮. ഇദം ഇട്ഠവിപാകം അനിട്ഠവിപാകന്തി ഇദം ഇട്ഠവിപാകസങ്ഖാതം അനിട്ഠവിപാകസങ്ഖാതം ഫലം.

‘‘അകങ്ഖതോ ന ജാനേയ്യു’’ന്തി ഏതേന ‘‘ആകങ്ഖതോ’’തി ഇമിനാ പദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധദസ്സനമുഖേന ‘‘ന ജഞ്ഞാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി.

ന ഉപലബ്ഭതീതി നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൧൨൦. താനീതി കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനി. പത്ഥരണാകാരോയേവ ഹേസ, യദിദം ഛായാനം വോലമ്ബനം. ഏവം ഹോതീതി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിപ്പകാരേന വിപ്പടിസാരോ ഹോതി.

൧൨൨. ഏസകേഹീതി ഗവേസകേഹി സപരസന്താനേ സമ്പാദകേഹി. ദുക്ഖുദ്രയന്തി ദുക്ഖഫലം. തീഹി കാരണേഹീതി കായവാചാചിത്തേഹി. താനി ഹി തംതംസംവരാനം ദ്വാരഭാവേന കാരണാനീതി വുത്താനി. തീഹി ഠാനേഹീതി വാ തീഹി ഉപ്പത്തിട്ഠാനേഹി. പിഹിതന്തി പിധായകം.

‘‘ഉട്ഠാനട്ഠാനസങ്ഖാത’’ന്തി ഇദം പാസാണഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വുത്തം.

൧൨൩. രജമിസ്സകന്തി പുപ്ഫരജമിസ്സകം. തസ്സാതി തസ്സ സേക്ഖാസേക്ഖമുനിനോ. മഹിച്ഛാദീനം വിയ ഗാമേ ചരണപ്പച്ചയാ ഗാമവാസീനം സദ്ധാഹാനി വാ ഭോഗഹാനി വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ഉപരൂപരി വുദ്ധിയേവ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പാകതികമേവ ഹോതീ’’തി ആഹ. അജ്ഝത്തികകമ്മട്ഠാനന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം.

തേനാതി കുസലേന കായവചീകമ്മേന. ഥിരഭാവോ ഥാമം നാമാതി തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥാമവാതി ഠിതിമാ’’തി ആഹ.

അത്തസംനിസ്സയം പേമം അത്താതി ഗഹേത്വാ ‘‘അത്തസമ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അത്തപേമേന സമം പേമം നത്ഥീ’’തി. ഭഗവതോ വിപസ്സനാഞാണോഭാസപ്പവത്തിം സന്ധായാഹ ‘‘പഞ്ഞാ പന…പേ… സക്കോതീ’’തി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, പന അഭിഞ്ഞാഞാണാനി ച അനന്താപരിമാണം ലോകധാതും ഓഭാസേന്തി.

൧൨൪. കിസ്സ ഭീതാതി കേന കാരണേന ഭീതാ.

ഠപേത്വാതി പവത്തേത്വാ. വചനീയോ യാചകാനന്തി യോജനാ, യാചിതബ്ബയുത്തോതി അത്ഥോ. യഞ്ഞഉപക്ഖരോതി യഞ്ഞോപകരണം. ‘‘ഏതേസു ധമ്മേസു ഠിതോ ചതൂസൂ’’തി വുത്തം ചതുക്കം വവത്ഥപേതും ‘‘സദ്ധോതി ഏകം അങ്ഗ’’ന്തിആദി വുത്തം.

ഗാഥായം വുത്തധമ്മേ ദ്വേ ദ്വേ ഏകം കത്വാ അങ്ഗകരണം ദുകനയോ.

ജാതിധമ്മന്തി പവത്തിധമ്മം സന്ധായ വദതി.

൧൨൫. സച്ചേകദേസതോ സച്ചസമുദായോ അനവസേസപരിയാദാനതോ വിസിട്ഠോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പരമത്ഥസച്ചം വാ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ചതുരോ പദാതി ചത്താരി പദാനി, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ചത്താരോ ധമ്മകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. കേവലം സത്തവിഭാഗദസ്സനത്ഥമേവ ചതുപദഗ്ഗഹണം, ന അധിഗതധമ്മാനുരൂപതായ.

നിമ്മദാതി ന മദാ.

‘‘സച്ചവാദീ ജിനോ രോമോ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ രോമോതി ദിട്ഠിരാഗരത്താനം തിത്ഥിയാനം, തിത്ഥകരാനഞ്ച അധമ്മവാദീനം രാഗവിപരീതധമ്മദേസനതോ ഭയജനകോ, അധമ്മവാദീനം വാ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ഭായിതബ്ബോ, അപ്പഹീനാസംവരാനം വാ ദുരുപസങ്കമനതോ ദുരാസദോതി അത്ഥോ.

സച്ചോ ച സോ ധമ്മോ ചാതി സച്ചധമ്മോ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിസ്സരണഭാവേനാ’’തിആദി.

ഏകായനഭാവന്തി ഏകമഗ്ഗഭാവം, അഞ്ഞമഗ്ഗഭാവന്തി അത്ഥോ.

ദസ്സനഭാഗിയം ഭാവനാഭാഗിയന്തി നിബ്ബേധഭാഗിയമേവ ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സംകിലേസഭാഗിയാദീഹി ചതൂഹി പദേഹീ’’തി. സേസത്തികാനന്തി സത്താധിട്ഠാനത്തികാദീനം അട്ഠന്നം തികാനം. സേസപദാനഞ്ചാതി സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ചാതിആദിമിസ്സകപദാനഞ്ച. ച-സദ്ദേന സംകിലേസഭാഗിയാദിപദാനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ലോകിയത്തികസ്സേവ ഹി ‘‘സേസപദാനീ’’തി വുത്തേഹി മിസ്സകപദേഹി ഏവം സംസന്ദനേ നയദസ്സനം, ഇതരേസം പന തികാനം സംകിലേസഭാഗിയാദിപദേഹി ചേവ സേസപദേഹി ച സംസന്ദനേ ഇദം നയദസ്സനന്തി ‘‘വുത്തനയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. സമതിക്കമനന്തി പഹാനം. സതിപി വാസനാഭാഗിയസംകിലേസഭാഗിയധമ്മാനം ലോകിയഭാവേ പുരിമേഹി പന പച്ഛിമാ പഹാതബ്ബാ തദങ്ഗവസേന, വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച. ഏവം പജഹനസമത്ഥതായ പഹാനന്തി വുത്തം ‘‘വാസനാഭാഗിയം സുത്തം സംകിലേസഭാഗിയസ്സ സമതിക്കമായ ഹോതീ’’തി. സംകിലേസധമ്മാനം സമതിക്കമേന അധിഗന്തബ്ബാ വോദാനധമ്മാ വിയാതി യോജനാ. ഭാവനാ നാമ തിവിധാ ഝാനഭാവനാ, വിപസ്സനാഭാവനാ, മഗ്ഗഭാവനാതി. താസു മഗ്ഗഭാവനായ ഗഹിതായ വിപസ്സനാഭാവനാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോതീതി തം അനാമസിത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഏവ ഗഹിതാ. തഥാപി ‘‘ഭാവനാഭാഗിയസ്സ സുത്തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായാ’’തി വുത്തേ കിം സബ്ബേന സബ്ബം അസേക്ഖസ്സ ഝാനഭാവനാപി പടിനിസ്സട്ഠാതി ചോദനം മനസി കത്വാ പാളിയം ‘‘അസേക്ഖഭാഗിയം സുത്തം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസേക്ഖധമ്മേസു ഉപ്പന്നേസു മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ഝാനഭാവനാപി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥാ ഏവാ’’തി ആഹ.

ഏകം ഏവ ഭവബീജം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം ഏകബീജം, തം അസ്സ അത്ഥീതി ഏകബീജീ. സന്ധാവിത്വാ സമാഗന്ത്വാ, നിബ്ബത്തനവസേന ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. സംസരിത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം. കുലം കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. പുരിമപദേ അനുനാസികലോപം അകത്വാ നിദ്ദേസോ.

തേസം സോതാപന്നാനം. ഏതം പഭേദന്തി ഏകബീജിആദിവിഭാഗം. പുരിമഭവസിദ്ധം വിവട്ടൂപനിസ്സയപുഞ്ഞകമ്മം ഇധ പുബ്ബഹേതു നാമ. യോ ‘‘കതപുഞ്ഞതാ’’തി വുച്ചതി, സോ പഠമമഗ്ഗേ സാധിതേ ചരിതത്ഥതായ വിപക്കവിപാകം വിയ കമ്മം ഉപരിമമഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയോ ന സിയാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഉപരി…പേ… ആപജ്ജതീ’’തി. തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി പഠമമഗ്ഗേനേവ തേഹി കാതബ്ബകിച്ചസ്സ സാധിതത്താ. പഠമമഗ്ഗേ…പേ… ആപജ്ജതീതി അനുപ്പന്നസ്സ അത്ഥകിരിയാസമ്ഭവതോ. ഏവം തിണ്ണം വാദാനം യുത്തിഅഭാവം ദസ്സേത്വാ ചതുത്ഥവാദോ ഏവേത്ഥ യുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… യുജ്ജതീ’’തി. ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദിനാ തം യുത്തിം വിഭാവേതി. വിമുത്തിപരിപാചനീയാനം ധമ്മാനം പരിപക്കതായ ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖതായ ഞാണസ്സ വിസദതായ വിപസ്സനായ ബലവഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി വോമിസ്സകനയേന സംസരണകോ ഇധാധിപ്പേതോ ‘‘ദേവേ ചേവ മാനുസേ ച സന്ധാവിത്വാ’’തി വുത്തത്താ. ഇധ കാമഭവേ ഠിതോ ഇധട്ഠകോ. മനുസ്സദേവലോകൂപപജ്ജനതോ ഓകാരേന വോകിണ്ണോ. അരിയസാവകസ്സ തംതംസത്തനികായുപപത്തി തസ്സ തസ്സ സോധനസദിസം കിലേസമലാദിഅനത്ഥാപനയനതോതി ആഹ ‘‘ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ’’തി. ‘‘അകനിട്ഠേ ഠത്വാ’’തി ഏതേന ഹേട്ഠാബ്രഹ്മലോകസോധനം വുത്തമേവാതി വേദിതബ്ബം.

സദ്ധം ധുരം കത്വാതി സദ്ധം ധുരം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. സദ്ധായ അനുസ്സതി പടിപത്തി, സദ്ധം വാ പുബ്ബഭാഗിയം അനുസ്സതി, സദ്ധായ വാ അനുസരണസീലോതി സദ്ധാനുസാരീ. ധമ്മാനുസാരീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മോതി പനേത്ഥ പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. യദിപി സബ്ബഥാ അവിമുത്തോ, സദ്ധാമത്തേന പന വിമുത്തോതി അത്ഥോ. സദ്ധായ വാ അധിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. വുത്തനയേനാതി ഉപരിമഗ്ഗവിപസ്സനായ ബലവമന്ദമന്ദതരഭാവേന. ദിട്ഠിയാ പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ, ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധപ്പത്തോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠന്തം വാ പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ, ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരപ്പവത്തോതി വുത്തം ഹോതി. പഠമഫലതോ പട്ഠായ ഹി യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ ദിട്ഠിപ്പത്താതി. ഇദന്തി യഥാവുത്തസോതാപന്നാനം സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്തതാവചനം. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനന്തി ചതസ്സോ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ, ചതസ്സോ അരൂപാവചരസമാപത്തിയോതി അട്ഠ വിമോക്ഖാ, തേസം.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീ, ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി, ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ വാ ഭാവനപുംസകന്തി ഏതം ദട്ഠബ്ബം. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ, നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന കായേന സച്ഛികതോ, നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി. തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി ‘‘കായസക്ഖീ’’തി വുച്ചതി, ന തു വിമുത്തോ ഏകച്ചാനം ഏവ ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ.

അഭേദേനാതി അന്തരാപരിനിബ്ബായിആദിഭേദേന വിനാ. ‘‘അഭേദേനാ’’തി ച ഇദം ‘‘സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്തകായസക്ഖിനോ’’തി ഇധാപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. യഥേവ ഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായിആദിഭേദാനാമസനേനേവ ഏകോ അനാഗാമീ ഹോതി, ഏവം യഥാവുത്തഭേദആമസനേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, കായസക്ഖീതി തയോ അനാഗാമിനോ ഹോന്തി. അയഞ്ച അനാഗാമിനോ താദിസമവത്ഥാഭേദം ഗഹേത്വാ ഗണനാ കതാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘അവിഹാദീസൂ’’തിആദി സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഞ്ഞായ ഏവ വിമുത്തോ, ന ചേതോവിമുത്തിഭൂതേന സാതിസയേന സമാധിനാപീതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ഉഭോഹി ഭാഗേഹി ഉഭതോഭാഗതോ വിമുത്തോ. കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛിന്നേഹി രൂപകായനാമകായതോ വിമുത്തോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിക്ഖമ്ഭന…പേ… വിമുത്തോ നാമാ’’തി ആഹ. അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ, അഗ്ഗമഗ്ഗേന അരൂപകായതോ വിമുത്തം. യഥാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൨).

യം പന മഹാനിദാനസുത്തേ ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ (ദീ. നി. ൨.൧൨൯) നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ –

‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ അനുലോമമ്പി സമാപജ്ജതി…പേ… അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, ഇമായ ച, ആനന്ദ, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തിയാ അഞ്ഞാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തി ഉത്തരിതരാ വാ പണീതതരാ വാ നത്ഥീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൩൦) –

വുത്തം, തം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ആരുപ്പസമാപത്തീസു ഏകായപി രൂപകായോ വിക്ഖമ്ഭിതോ ഏവ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ചതുന്നം ആരുപ്പസമാപത്തീനം, നിരോധസമാപത്തിയാ ച ലാഭീനം വസേന പഞ്ച ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ കായസക്ഖിമ്ഹിപി. അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേപി ഹി അട്ഠവിമോക്ഖസമഞ്ഞാ യഥാ ‘‘ലോകേ സത്താ’’തി.

തേരസസു സീസേസു പലിബോധസീസാദീനി, പവത്തസീസഞ്ച പരിയാദിയിതബ്ബാനി, അധിമോക്ഖസീസാദീനി പരിയാദകാനി, ഗോചരസീസം പരിയാദകഫലം. തഞ്ഹി വിസയജ്ഝത്തം ഫലം, വിമോക്ഖോ പരിയാദകസ്സ മഗ്ഗസ്സ, ഫലസ്സ ച ആരമ്മണം. സങ്ഖാരസീസം സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോതി പരിയാദിയിതബ്ബാനം, പരിയാദകഫലാനഞ്ച സഹ വിസയസംസിദ്ധിദസ്സനേന സമസീസിഭാവം ദസ്സേതും പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൮൭) തേരസ സീസാനി വുത്താനി. ഇധ പന ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ചാ’’തി (പു. പ. ൧൬) പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം ആഗതത്താ തേസു കിലേസപവത്തസീസാനം ഏവ വസേന യോജനം കരോന്തോ ‘‘കിലേസസീസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പവത്തസീസമ്പി മഗ്ഗോ പവത്തിതോ വുട്ഠഹന്തോ ചുതിതോ ഉദ്ധം അപ്പവത്തികരണേന യദിപി പരിയാദിയതി, യാവ പന ചുതി, താവ പവത്തിസമ്ഭവതോ ‘‘പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതീ’’തി ആഹ.

കിലേസപരിയാദാനേന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ, പച്ചവേക്ഖണവാരാ ച കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൭൮; സം. നി. ൩.൧൨, ൧൪) ഹി വചനതോ പച്ചവേക്ഖണപരിസമാപനേന കിലേസപരിയാദാനം സമാപിതം നാമ ഹോതി. തം പന പരിസമാപനം യദി ചുതിചിത്തേന ഹോതി, തേനേവ ജീവിതപരിസമാപനഞ്ച ഹോതീതി ഇമായ വാരചുതിസമതായ കിലേസപരിയാദാനജീവിതപരിയാദാനാനം അപുബ്ബാചരിമതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വാരസമതായാ’’തി. ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതോതി ഏത്ഥ പരിനിബ്ബാനചിത്തമേവ ഭങ്ഗോത്തരണഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ചരിതന്തി ചരിതാ കായവചീമനപ്പവത്തി. ഏത്ഥ ച യേന രാഗാധികഭാവേന പുഗ്ഗലോ ‘‘രാഗചരിതോ’’തി ലക്ഖീയതി, തയിദം ലക്ഖണം. തേനാഹ ‘‘രാഗജ്ഝാസയോ രാഗാധികോതി അത്ഥോ’’തി, തേന അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ ഥാമഗതസ്സ രാഗസ്സ ബലഭാവോ ലക്ഖീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി.

സീലവന്തേഹീതി ആദിസദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ കതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സീലവന്താദീഹീ’’തി. ആദിസദ്ദേന ദായകാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആരമ്മണഭൂതാ ഞേയ്യന്തി ആരമ്മണഭൂതാവ ഞേയ്യം.

പുഥുജ്ജനഭൂമിആദീസൂതി പുഥുജ്ജനസേക്ഖാസേക്ഖഭൂമീസു. തത്ഥ പുഥുജ്ജനഭൂമിവസേന സംവരോ, സേക്ഖഭൂമിവസേന പഹാനഭാവനാ, അസേക്ഖഭൂമിവസേന സച്ഛികിരിയാ, പുഥുജ്ജനഭൂമിസേക്ഖഭൂമിവസേന വാ യഥാരഹം സംവരപഹാനഭാവനാ. പുബ്ബഭാഗിയാ ഹി സംവരപഹാനഭാവനാ പുഥുജ്ജനസ്സ സമ്ഭവന്തി, ഇതരാ സേക്ഖസ്സ, അസേക്ഖഭൂമിവസേന സച്ഛികിരിയാ. നയതോ ദസ്സിതന്തി ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം ന കപ്പതീ’തി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തം ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൦൫) നയദസ്സനവസേന പകാസിതം. സരാഗാദിസംവത്തനന്തി സരാഗാദിഭാവായ സംവത്തനം.

അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസഗ്ഗതോതി ‘‘സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ചാ’’തിആദിനാ സംകിലേസഭാഗിയാദീനം പദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസംസഗ്ഗതോ. അനേകവിധോതി ദ്വാദസവിധോ യാവ ദ്വാനവുതാധികചതുസഹസ്സവിധോപി അനേകപ്പകാരോ. ലോകിയസത്താധിട്ഠാനാദിസംസഗ്ഗതോതി ആദിസദ്ദേന ലോകിയം ഞാണം, ലോകുത്തരം ഞാണം, ലോകിയഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച ഞാണം, ലോകിയം ഞേയ്യം, ലോകുത്തരം ഞേയ്യം, ലോകിയഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച ഞേയ്യം, ലോകിയം ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച, ലോകുത്തരം ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച, ലോകിയഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ചാതിആദികോ സമ്ഭവന്തോ പട്ഠാനഭേദോ സങ്ഗഹിതോ. ഉഭയത്ഥാതി സംകിലേസഭാഗിയാദികേ, ലോകിയാദികേ ച. യഥാരഹന്തി യോ യോ സംസഗ്ഗവസേന യോജനം അരഹതി, സോ സോ ധമ്മോ. സമ്ഭവാവിരോധേനേവ ഹി യോജനാ. ന ഹി ‘‘ലോകിയം നിബ്ബേധഭാഗിയ’’ന്തിആദിനാ യോജനാ സമ്ഭവതി.

തീസു പിടകേസു ലബ്ഭമാനസ്സാതി തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഉപലബ്ഭമാനസ്സ വിജ്ജമാനസ്സ, ഏതേന ന കേവലം സങ്ഗഹോ ഏവ യഥാവുത്തഭേദാനം പട്ഠാനഭാഗാനം നിദ്ധാരണായ കാരണം, അഥ ഖോ പാളിയം ദസ്സനഞ്ചാതി വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘യം ദിസ്സതി താസു താസു ഭൂമീസൂ’’തി. ‘‘തേനേവ ഹീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പാഠാനുഗമം ദസ്സേതി.

സാസനപട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

സദ്ധമ്മാവതരട്ഠാനേതി ദേസന്തരതോ ആഗന്ത്വാ സദ്ധമ്മസ്സ അവതരണോകാസഭൂതേ സദ്ധമ്മസ്സവനധാരണപരിചയപരിപുച്ഛാമനസികാരബഹുലാനം നിവാസട്ഠാനതം സന്ധായേതം വുത്തം, അത്തനോ വാ സന്താനേ പരിയത്തിസദ്ധമ്മസ്സ അനുപ്പവേസനട്ഠാനതായ ഏവം വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

നേത്തിഅട്ഠകഥായ ലീനത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നേത്തിപ്പകരണ-ടീകാ നിട്ഠിതാ.