നയസമുട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൭൯. ‘‘വിസയഭേദതോ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ വിവരിതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നയതോതി നയഗ്ഗാഹതോ. ന ഹി പടിവേധഞാണം വിയ വിപസ്സനാഞാണം പച്ചക്ഖതോ പവത്തതീതി. അനുബുജ്ഝിയമാനോതി അഭിസമയഞാണസ്സ അനുരൂപം ബുജ്ഝിയമാനോ. യഥാ ഏകപടിവേധേനേവ മഗ്ഗഞാണം പവത്തതി, ഏവം തദനുച്ഛവികം വിപസ്സനാഞാണേന ഗയ്ഹമാനോതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ നന്ദിയാവട്ടാദീനം തിണ്ണം അത്ഥനയഭാവോ സമത്ഥിതോ ഹോതീതി. തഥാ ഹി അത്ഥവിസേസസരൂപതായ തയോ നയാ ‘‘സുത്തത്ഥോ’’തി വുത്താ, പദത്ഥവിചാരഭാവേപി പന ഹാരാ ‘‘ബ്യഞ്ജനവിചയോ’’തി. യദി ഏവം കഥം തയോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പടിവിജ്ഝന്താനം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏകമേകോ സംകിലേസവോദാനാനം വിഭാഗതോ ദ്വിസങ്ഗഹോതി യോജനാ. ചതുഛഅട്ഠദിസോ ചാതി ന പച്ചേകം തേ നന്ദിയാവട്ടാദയോ ചതുഛഅട്ഠദിസാ, അഥ ഖോ യഥാക്കമന്തി. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം.

തഥാ ചാതി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപചയേന സമത്ഥനാ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ പട്ഠാനകഥായം ആവി ഭവിസ്സതി. ‘‘അന്ധം തമം തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നര’’ന്തിആദി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൮) വചനതോ കാമതണ്ഹാപി പടിച്ഛാദനസഭാവാ, യതോ കാമച്ഛന്ദം ‘‘നീവരണ’’ന്തി വുത്തം. അവിജ്ജായ പന ഭവേസു ആദീനവപ്പടിച്ഛാദനം സാതിസയന്തി. തഥാ അവിജ്ജാപി സംയോജനസഭാവാ, യതോ സാ ബഹിദ്ധാ സംയോജനഭാവേന വുത്താ. ഏവം സന്തേപി തണ്ഹായ ബന്ധനട്ഠോ സാതിസയോ അപേക്ഖിതഭാവതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാപി…പേ… വുത്ത’’ന്തി ആഹ.

‘‘സംയുത്താ’’തി പദസ്സ സമ്പയുത്താതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘മിസ്സിതാ’’തി. ‘‘അവിജ്ജാഭിഭൂതാ…പേ… അഭിനിവിസന്താ’’തി ഏതേന അവിജ്ജായ അയാഥാവഗഹണഹേതുതം ദസ്സേതി, തതോ സോ അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാതി വുച്ചതി. കിലിസ്സനം ഉപതാപനന്തി ആഹ ‘‘കിലിസ്സനപ്പയോഗം അത്തപരിതാപനപടിപത്തി’’ന്തി. അല്ലീയനം സേവനം.

ദുക്ഖന്തി …പേ… ജാനന്തീതി അത്തനാ അനുഭൂയമാനം തഥാ തഥാ ഉപട്ഠിതം കായികചേതസികദുക്ഖം, ഇതരമ്പി വാ ഏകദേസം ജാനന്തി. തണ്ഹായപി ഏസേവ നയോ. സഭാഗവിസഭാഗപടിപജ്ജിതബ്ബാകാരതോ തത്ഥ തേസം ഞാണം നത്ഥേവാതിദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിമാഹ. പവത്തിപവത്തിഹേതുമത്തമ്പീതി ‘‘പവത്തി പവത്തിഹേതൂ’’തി ഏത്തകമ്പി. കാ പന കഥാതി പചുരജനസാധാരണേ ലോകിയേപി നാമ അത്ഥേ യേസം ഞാണസ്സ പടിഘാതോ, പരമഗമ്ഭീരേ അരിയാനം ഏവ വിസയഭൂതേ ലോകുത്തരേ നിവത്തിനിവത്തിഹേതുസങ്ഖാതേ അത്ഥേ കാ നാമ കഥാ, ഛിന്നാ കഥാതി അത്ഥോ. അട്ഠസമാപത്തിപഭേദസ്സ കേവലസ്സ സമഥസ്സ താദിസേ കാലേ ബാഹിരകാനഞ്ച ഇജ്ഝനതോ ‘‘വിപസ്സനാധിട്ഠാന’’ന്തി വിസേസിതം. വൂപസമോ സമുച്ഛേദോ, പടിപ്പസ്സദ്ധി ച.

‘‘സംസാരസ്സ അനുപച്ഛേദനതോ’’തി ഇദം ദിട്ഠിഗതാനം ദിട്ഠിഗതികമതദസ്സനം. സോ ഹി പുത്തമുഖദസ്സനേ അസതി സംസാരോ ഉച്ഛിജ്ജേയ്യാതി ഭായതി. യതോ വുത്തം –

‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദോ കികീ ചേവ, കുന്തീ ബ്രാഹ്മണധമ്മികോ;

ഏതേ അഭയം ഭായന്തി, സമ്മൂള്ഹാ ചതുരോ ജനാ’’തി. (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൩; അ. നി. ടീ. ൩.൫.൧൯൨);

തദഭിഞ്ഞാതി തം യഥാവുത്തഅന്തദ്വയം അഭിജാനന്തി ഗുണം ആരോപേത്വാ ജാനന്തീതി തദഭിഞ്ഞാ. അത്ഥഭഞ്ജനതോ, രോഗഗണ്ഡസല്ലസദിസതായ അത്തഭാവസംകിലേസാനഞ്ച രോഗഗണ്ഡസല്ലതാ.

സക്കായദസ്സനേതി ഏത്ഥ ദിട്ഠിദസ്സനം, സക്കായോവ ദസ്സനം സക്കായദസ്സനന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേസന്തി ദിട്ഠിചരിതാനം. അത്താഭിനിവേസോ ബലവാ. തസ്മാ യഥാഉപട്ഠിതം രൂപം ‘‘അത്താ’’ഇച്ചേവ ഗണ്ഹന്തീതി അധിപ്പായോ. തഥാ വേദനാദിം. തണ്ഹാചരിതോ പന യഥാഉപട്ഠിതം രൂപം തണ്ഹാവത്ഥും കത്വാ അത്തനിയാഭിനിവേസേന അഭിനിവിസന്താ തദഞ്ഞമേവ അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി. ഏവം വേദനാദീസു. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാചരിതാ’’തിആദി. വിജ്ജമാനേതി പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭമാനേ. കായേതി സമൂഹേ. ദിട്ഠിയാ പരികപ്പിതോ അത്താദി ഏവ പരമത്ഥതോ നുപലബ്ഭതി, ദിട്ഠി പന ലബ്ഭതേവാതി ആഹ ‘‘സതീ വാ വിജ്ജമാനാ’’തി.

സക്കായദസ്സനമുഖേനാതി സക്കായദിട്ഠിമുഖേന.

ഉച്ഛേദസസ്സതന്തി തംസഹചരണതോ ഉച്ഛേദസസ്സതദിട്ഠി വുത്താ. ‘‘ഉച്ഛേദസസ്സതവാദാ’’തിപി പാഠോ.

കസിണായതനാനീതി കസിണജ്ഝാനാനി.

തേജേത്വാതി നിസാനേത്വാ.

൮൧. ഏത്താവതാ നന്ദിയാവട്ടസ്സ ഭൂമിരചനവസേന സംകിലേസപക്ഖോ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതോതിആദിനാ വോദാനപക്ഖം ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘യസ്മാ സല്ലേഖേ തിബ്ബഗാരവോ’’തി ഇമിനാ തത്ഥ തിബ്ബഗാരവത്താ സംലേഖാനുസന്തതവുത്തിനാ ഭവതീതി ദസ്സേതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മിച്ഛാധിമോക്ഖോ സദ്ധാപതിരൂപകോ അവത്ഥുസ്മിം പസാദോ.

പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ധമ്മമേവ വിഭജതീതി ആഹ ‘‘സത്താപി…പേ… ദസ്സേതീ’’തി.

യേ ഹി കേചീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ നിപാതമത്തം. ‘‘ഇമാഹി ഏവ ചതൂഹി പടിപദാഹീ’’തിപി പാളി. ദുക്ഖാപടിപദാദിവിഭാഗേന മഗ്ഗോ ഏവ ഇധ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പടിപദാ ഹി മഗ്ഗോ’’തി ചതുദ്ദിസാസങ്ഖാതം മഗ്ഗന്തി ചതുദ്ദിസാസങ്ഖാതം പവത്തനുപായം. ദ്വേ ദിസാ ഏതിസ്സാതി ദ്വിദിസാ. നന്ദിയാവട്ടസ്സാതി നന്ദിയാവട്ടനയസ്സ.

൮൨. വിവത്തതി വട്ടം ഏത്ഥാതി വിവത്തം, വിവത്തം ഏവ വിവട്ടം, അസങ്ഖതധാതു, നിബ്ബുതി ഏവ വാ. തേന വുത്തം ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി.

‘‘കത്ഥ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വാ പാളി. ഉപചയേതി ഉപചയാവത്ഥായന്തി അത്ഥോ. ദസന്നന്തി ലോഭാദികിലേസവത്ഥൂനം. വിപല്ലാസഹേതുഭാവതോതി സുഭസഞ്ഞാദിവിപല്ലാസഹേതുകഭാവതോ. വിപരിയേസഗ്ഗാഹവസേന ഹി ആദീനവേസു ഏവ സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിതാ. ന ഹി യഥാഭൂതഞാണേ സതി തഥാ സമ്ഭവോ. തേന വുത്തം ‘‘ദസന്നം…പേ… ഭാവതോ’’തി. ദസവിധകാരണേതി ദസവിധേ കാരണേ, ദസവിധസ്സ വാ കാരണേ. അയോനിസോമനസികാരപരിക്ഖതാ ധമ്മാ സുഭാരമ്മണാദയോ.

തബ്ബിസയാ കിലേസാതി ആഹാരപരിഞ്ഞാപരിബന്ധഭൂതാ കിലേസാ. വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസുപി ഏസേവ നയോ. കായേ പവത്തമാനോ പഠമോ വിപല്ലാസോ കായസമുദായേ, കായേകദേസേ ച കബളീകാരേ ആഹാരേ പവത്തോ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പഠമേ ആഹാരേ വിസയഭൂതേ പഠമോ വിപല്ലാസോ പവത്തതീ’’തി. തഥാ വേദനായം പവത്തമാനോ ദുതിയവിപല്ലാസോ തപ്പച്ചയേ ഫസ്സാഹാരേ, ചിത്തേ പവത്തമാനോ തതിയവിപല്ലാസോ തപ്പച്ചയേ മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ, ധമ്മേസു പവത്തമാനോ ചതുത്ഥവിപല്ലാസോ തപ്പച്ചയേ വിഞ്ഞാണാഹാരേ പവത്തോ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ ആഹാരേ ചതുത്ഥോ വിപല്ലാസോ’’തി. തേനാഹ ‘‘സേസാഹാരേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. ആഹാരസീസേന വാ ആഹാരപടിബദ്ധോ ഛന്ദരാഗോ ഗഹിതോ. വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസുപി ഏസേവ നയോ. തേനേവാഹ ‘‘ആഹാരസീസേന തബ്ബിസയാ കിലേസാ അധിപ്പേതാ’’തി. പഠമേ ആഹാരേ വിസയഭൂതേതി ച പഠമേ ആഹാരേ ഛന്ദരാഗസ്സ വിസയഭാവം പത്തേ, തബ്ഭാവം അനതിക്കന്തേതി അത്ഥോ. അപ്പഹീനച്ഛന്ദരാഗസ്സ ഹി തത്ഥ വിപല്ലാസാ സമ്ഭവന്തി, ന ഇതരസ്സ. തഥാ ദുതിയവിപല്ലാസാദീസു അപ്പഹീനേസു. ഇതരേ ഉപാദാനാനി പവത്തന്തേവ അപ്പഹീനത്താതി ആഹ ‘‘സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. യസ്മാ ച ഉപാദാനാദീസു അപ്പഹീനേസുപി യോഗാദയോ പവത്തന്തേവ യഥാരഹം തംസഭാവത്താ, തദേകട്ഠസഭാവതോ ച, തസ്മാ വുത്തം പാളിയം ‘‘പഠമേ ഉപാദാനേ പഠമോ യോഗോ’’തിആദി. തേനാഹ ‘‘സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി.

൮൩. അപരിജാനന്തസ്സാതി ഞാതപരിഞ്ഞായ, തീരണപരിഞ്ഞായ, പഹാനപരിഞ്ഞായാതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അജാനന്തസ്സ, തേസം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം അനവബുജ്ഝന്തസ്സാതി അത്ഥോ. തിബ്ബോ ബഹലോ ഛന്ദരാഗോ ഹോതി തണ്ഹാചരിതഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഇതി ഉപക്കിലേസസ്സ ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ ഹേതുഭാവതോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി. സുഭസുഖസഞ്ഞാകാമുപാദാനകാമഭവയോഗഅഭിജ്ഝാകായഗന്ഥകാമഭവാസവ- കാമഭവോഘരാഗസല്ലഛന്ദാഗതിഗമനാനി തണ്ഹാപക്ഖികതായ, തണ്ഹാസഭാവതായ ച തണ്ഹാപധാനാനി. സീലബ്ബതുപാദാനബ്യാപാദകായഗന്ഥദോസസല്ലദോസാഗതിഗമനാനി പന തണ്ഹാഭാവേ ഭാവതോ, വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ തണ്ഹാവിസയതോ, സബ്ബേസം വാ തണ്ഹാവിസയതോ തണ്ഹാപധാനതാ ലബ്ഭതേവ. പച്ഛിമകാനം ദിട്ഠിപധാനതാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

൮൪. കബളീകാരേ ആഹാരേതി കബളീകാരാഹാരവിസയേ ഛന്ദരാഗേ. ‘‘അപ്പഹീനേ’’തിആദികം പരിയായകഥം മുഞ്ചിത്വാ നിപ്പരിയായമേവ ദസ്സേന്തോ കബളീകാരാഹാരസ്സ ‘‘അസുഭസഭാവത്താ, അസുഭസമുട്ഠാനത്താ ചാ’’തി വുത്തം. ലബ്ഭമാനേ ഹി ഉജുകേ അത്ഥേ കിം പരിയായകഥായാതി. ഛന്ദരാഗോ വാ തത്ഥ അത്ഥസിദ്ധോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ. ന ഹി തത്ഥ അസതി ഛന്ദരാഗേ വിപല്ലാസോ സമ്ഭവതി. ദുക്ഖസഭാവത്താതി സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ദുക്ഖസഭാവത്താ. ദുക്ഖപച്ചയത്താതി തിവിധദുക്ഖതാലക്ഖണസ്സ ദുക്ഖസ്സ കാരണതോ. വിഞ്ഞാണേ നിച്ചസഞ്ഞിനോ. തഥാ ഹി സാതി നാമ ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ ‘‘തംയേവ വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതീ’’തി തത്ഥ നിച്ചാഭിനിവേസം സംവേദേസി. യേഭുയ്യേന സങ്ഖാരേസു അത്തസഞ്ഞിതാ ദിട്ഠിഗതികാനം ‘‘ചേതനാ അത്താ’’തിആദിദിട്ഠിപരിദീപനേസു വേദിതബ്ബാ. ‘‘ഭവവിസുദ്ധീ’’തി പദസ്സ അത്ഥവചനം ‘‘നിബ്ബുതിസുഖ’’ന്തി. ‘‘സീലബ്ബതേഹി…പേ… സുഖന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീ’’തി ഇമിനാ സീലബ്ബതുപാദാനം ഇധ ഭവുപാദാനന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സീലബ്ബതുപാദാനസങ്ഖാതേന ഭവുപാദാനേനാ’’തി.

പച്ചയാ ഹോന്തി ഉപനിസ്സയപച്ചയാദിനാ. പഠമേ യോഗേ ഠിതോതി പഠമേ യോഗേ പതിട്ഠിതോ. അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കമ്മവട്ടാദീനം കാരണഭൂതാ തംസമങ്ഗിനോ സത്തസ്സ പതിട്ഠാതി വുച്ചന്തി. പരസ്സ അഭിജ്ഝായനം പരാഭിജ്ഝായനം. ഭവപത്ഥനായ ഭവദിട്ഠിഭവരാഗവസേന പിയായിതസ്സ വത്ഥുനോ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവേ ദോമനസ്സുപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഭവരാഗ…പേ… പദൂസേന്തീ’’തി.

ഗന്ഥിത്വാതി ഗന്ഥിം കത്വാ. ദ്വിധാഭൂതം രജ്ജുആദികേ വിയ ഗന്ഥികരണഞ്ഹി ഗന്ഥനം. ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്താ ആസവാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പരിയുട്ഠാനപ്പത്താ ഏകച്ചേ കിലേസാ വിസേസതോ ആസവുപ്പത്തിഹേതു ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം അട്ഠകഥായം ഉപ്പടിപാടിവചനം. തപ്പടിപക്ഖേ വിസയേ പത്ഥേതീതി യോജനാ. തബ്ബിസയബഹുലേ ഭവേ പത്ഥേതീതി യഥാ മാനുസകേഹി കാമേഹി നിബ്ബിന്നരൂപാ ദേവൂപപത്തി. തംസഭാവത്താതി ദിട്ഠിസഭാവത്താ. അപരാപരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം. ഏകച്ചാ ഹി ദിട്ഠി ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ കാരണം ഹോതി, യഥാ സക്കായദിട്ഠി ഇതരാസം. അഭിനിവിസന്തസ്സാതി അഭിനിവേസനഹേതു. ‘‘അയോനിസോമനസികാരതോ…പേ… അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഇദം സച്ചാഭിനിവേസസ്സ ഫലഭൂതം അവിജ്ജാസവം ദസ്സേതി ഏകന്തവസ്സിമേഘവുട്ഠാനേന വിയ മഹോഘപ്പവത്തി. അവിജ്ജാസവോ സിദ്ധോ ഹോതി വുട്ഠിഹേതുകമഹോഘസിദ്ധിയാ ഉപരിമേഘവുട്ഠാനം വിയ.

‘‘നന്ദീരാഗസഹഗതാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൪) വിയ തബ്ഭാവത്ഥോ സഹഗതസദ്ദോതി ആഹ ‘‘അനുസയ…പേ… ഭൂതാ വാ’’തി. ചിത്തസ്സ അബ്ഭന്തരസങ്ഖാതം ഹദയന്തി വിപാകചിത്തപ്പവത്തിം സന്ധായ വദതി. വിപാകവട്ടേപി കിലേസവാസനാഹിതാ അത്ഥി കാചി വിസേസമത്താ.

ലോഭസഹഗതസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ. ഇതരസ്സ ദോസസഹഗതാദികസ്സ. ബ്യഞ്ജനേന വിയ ഭോജനസ്സ ആരമ്മണസ്സ അഭിസങ്ഖരണം വിസേസാപാദനം ഉപസേചനം, നന്ദീ സപ്പീതികതണ്ഹാ ഉപസേചനം ഏതസ്സാതി നന്ദൂപസേചനം ഉപസേചനഭൂതായപി നന്ദിയാ രാഗസല്ലഉപനിസതോ. ഉപസിത്തേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതും പാളിയാ ‘‘രാഗസല്ലേന നന്ദൂപസേചനേന വിഞ്ഞാണേനാ’’തി വുത്തന്തി തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘കേന പന തം നന്ദൂപസേചന’’ന്തി പുച്ഛതി.

രാഗസല്ലേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘രാഗസല്ലേന ഹേതുഭൂതേനാ’’തി ആഹ. ഉപനിസ്സയപച്ചയത്ഥോ ചേത്ഥ ഹേത്വത്ഥോ. ഉപഗന്തബ്ബതോ വിഞ്ഞാണേനാതി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. ‘‘പതിട്ഠാഭാവതോ’’തി ഇമിനാ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയാദിപച്ചയതം വദതി. തേനാഹ ‘‘രൂപക്ഖന്ധം നിസ്സായ തിട്ഠതീ’’തി. ഏവം ദുതിയാദിവിഞ്ഞാണട്ഠിതീസുപി നിസ്സയാദിപച്ചയതാ വത്തബ്ബാ പതിട്ഠാവചനതോ.

൮൫. യദിപി അകുസലമൂലാദികേ തിപുക്ഖലസ്സ, തണ്ഹാദികേ നന്ദിയാവട്ടസ്സ ദിസാഭാവേന വക്ഖതി, തഥാപി അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപ്പവേസതോ ഏകസ്മിം നയേ സിദ്ധേ ഇതരേപി സിദ്ധാ ഏവ ഹോന്തീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ആഹാരാദയോ…പേ… വവത്ഥപേതു’’ന്തി വുത്തം. വക്ഖമാനേ വാ അകുസലമൂലതണ്ഹാദികേ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആഹാരാദയോ’’തി വദന്തോ ‘‘നയാന’’ന്തി ബഹുവചനമാഹ. ഏകസ്സ അത്ഥസ്സാതി രാഗചരിതസ്സ ഉപക്കിലേസതാസങ്ഖാതസ്സ ഏകസ്സ പയോജനസ്സ. ബ്യഞ്ജനത്ഥോപി ഗഹിതോ, ന ബ്യഞ്ജനമേവ ഗഹിതന്തി സുത്തപദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയായവചനാനി യഥാരഹം തണ്ഹാവത്ഥൂനം തത്ഥ കഥിതത്താ വുത്തം ‘‘സവത്ഥുകാ തണ്ഹാ വുത്താ’’തി. ദോസവത്ഥൂനം, ദിട്ഠിവത്ഥൂനഞ്ച തത്ഥ കഥിതത്താ ‘‘സവത്ഥുകോ ദോസോ, സവത്ഥുകാ ദിട്ഠി ച വുത്താ’’തി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘വുത്തനയാനുസാരേനാ’’തി.

ദുക്ഖാകാരേന സഹ ദുക്ഖാകാരം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ചേതന്തി യദി തംതംഅനുപസ്സനാബഹുലസ്സ വസേന പുരിമാഹാരദ്വയാദീസു വിമോക്ഖമുഖവിസേസനിദ്ധാരണം കതം, ഏതം ഏവമേവ വേദിതബ്ബം, ന അഞ്ഞഥാ. തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ അരിയമഗ്ഗാനം ഓധിസോ കിലേസപ്പജഹനതോ പഹാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിയമോ അത്ഥി, ന ഏവം വിപസ്സനായ പരിഞ്ഞാപഹാനാനം അനിച്ചന്തികത്താതി.

അപരേ പനാഹു – പുരിമേ ആഹാരദ്വയേ പരികിലേസഭാവേന, ദുക്ഖപച്ചയത്താ ച ദുക്ഖലക്ഖണം സുപാകടം. തത്ഥ പുരിമേ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിദ്വയവിഞ്ഞാണാഹാരേ തതിയവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം അനിച്ചലക്ഖണം, മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം അനത്തലക്ഖണം സുപാകടന്തി തിസ്സന്നം അനുപസ്സനാനം പവത്തിമുഖതായ തേഹി അപ്പണിഹിതാദിവിമോക്ഖമുഖേഹി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീതി. തഥാ വിപല്ലാസാദീസു പുരിമദ്വയം ദുക്ഖാനുപസ്സനായ ഉജുവിപച്ചനീകം, ഇതരദ്വയം അനിച്ചാനത്താനുപസ്സനാനം. ഇതി പവത്തിമുഖതായ ച ഉജുവിപച്ചനീകതായ ച ഇമേ ധമ്മാ യഥാരഹം അപ്പണിഹിതാദിവിമോക്ഖമുഖേഹി പരിഞ്ഞേയ്യാ, പഹാതബ്ബാ ച വുത്താ. തത്ഥ സുഭസുഖസഞ്ഞാകാമുപാദാനസീലബ്ബതുപാദാനകാമയോഗഭവയോഗഅഭിജ്ഝാകായ ഗന്ഥകാമാസവകാമോഘ ഭവോഘ രാഗസല്ലഛന്ദഅഗതിഗമനാനി സുഖസ്സാദവസേന പവത്തനതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനായ പടിപക്ഖഭാവതോ ബ്യാപാദകായഗന്ഥദോസസല്ലദോസഅഗതിഗമനാനി പവത്തിമുഖതായ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖേന പഹാതബ്ബാനി. തതിയസഞ്ഞാദയോ നിച്ചാഭിനിവേസതന്നിമിത്താഹി അനിച്ചാനുപസ്സനായ പടിപക്ഖഭാവതോ അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖേന പഹാതബ്ബാ. ചതുത്ഥസഞ്ഞാദയോ അത്താഭിനിവേസതന്നിത്താഹി അനത്താനുപസ്സനായ പടിപക്ഖഭാവതോ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖേന പഹാതബ്ബാ. തത്ഥ മാനസല്ലഭയഅഗതിഗമനാനം നിച്ചാഭിനിവേസനിമിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി അനിച്ചതോ പസ്സതോ മാനജപ്പനം, ഭയം വാ സമ്ഭവതി. അവിജ്ജായോഗാദീനം അത്താഭിനിവേസനിമിത്തതാ പാകടാ ഏവാതി.

൮൬. അപ്പമഞ്ഞാവജ്ജാ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ദിബ്ബവിഹാരാ ‘‘ദേവൂപപത്തിസംവത്തനികകുസലസമാപത്തിയോ ചാ’’തി കത്വാ, സതിപി തബ്ഭാവേ പരഹിതപടിപത്തിതോ, നിദ്ദോസതായ ച സേട്ഠാ വിഹാരാതി ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചതസ്സോ ഫലസമാപത്തിയോ അരിയവിഹാരാ ‘‘ആരകാ കിലേസേഹി അരിയാനം വിഹാരാ’’തി. ചതസ്സോ ആരുപ്പസമാപത്തിയോ ആനേഞ്ജവിഹാരാ, സതിപി ദേവൂപപത്തിസംവത്തനികകുസലസമാപത്തിഭാവേ ആനേഞ്ജസന്തതാഹി ലോകിയേസു സിഖാപ്പത്തിതോ.

അധികരണഭേദേനാതി വത്ഥുഭേദേന.

യം അഭിണ്ഹം ന പവത്തതി, തം അച്ഛരിയന്തി ദസ്സേതും ‘‘അന്ധസ്സ…പേ… ഉപ്പജ്ജനക’’ന്തി വുത്തം. അധിതിട്ഠതി സീലാദി ഏതേന സച്ചേന, ഏത്ഥ വാ സച്ചേ നിമിത്തഭൂതേ, അധിട്ഠാനമത്തമേവ വാ തം സച്ചന്തി ഏവം കരണാധികരണഭാവത്ഥാ പച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാ സമാനാധികരണസമാസപക്ഖേ. തഥാ അഞ്ഞപദത്ഥസമാസപക്ഖേ. ഇതരസ്മിം പന സമാസേ കരണാധികരണത്ഥാ ഏവ, തേ ച ഖോ സീലാദിവസേന ച വേദിതബ്ബാ. സുഖന്തി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖം. ലോകിയവിപാകസുഖമ്പി ലബ്ഭതേവ. ‘‘നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝാ…പേ… പാണിന’’ന്തി (സം. നി. ൧. ൯൮) ഹി ഇമായ ഗാഥായ സങ്ഗഹിതാ അനത്തപരിഹാരമുഖേന സത്താനം അഭയാ നിബ്ബാനസമ്പത്തിസുഖാവഹാ ചത്താരോ ധമ്മാ ഇധ ‘‘സുഖഭാഗിയാ’’തി വുത്താതി. അനവസേസപരിയാദാനതോതി ഫരണവസേന അനവസേസഗ്ഗഹണതോ.

പഠമസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ പഠമപടിപദാവസേന പവത്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തപടിപദാസതിപട്ഠാനാനം നാനന്തരിയകതം ഉപമായ വിഭാവേതി. സതിപി ച സബ്ബാഹി പടിപദാഹി സബ്ബേസം സതിപട്ഠാനാനം നിയമാഭാവേ നാനന്തരികഭാവേന ദേസനാക്കമേനേവേത്ഥ നേസം അയമനുക്കമോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ കായവേദനാസു സുഭസുഖസഞ്ഞാനം ദുബ്ബിനിവേഠിയതായ അസുഭദുക്ഖാനുപസ്സനാനം കിച്ചസിദ്ധിതോ പുരിമേന പടിപദാദ്വയേന പുരിമം സതിപട്ഠാനദ്വയം യോജിതം തദഭാവതോ. ഇതരേന ഇതരം. താനി ഹി പുരിമേസു സതിപട്ഠാനേസു കതകമ്മസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബാനി. അഥ വാ യഥാ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാനം മന്ദതിക്ഖപഞ്ഞാനം വസേന ചതസ്സോ പടിപദാ യോജിതാ, ഏവം ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനി സമ്ഭവന്തീതി ദസ്സേതും പടിപദാസതിപട്ഠാനാനം അയമനുക്കമോ കതോ.

‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ യഥാ സമാനപടിപക്ഖതായ പഠമസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ ഭാവനാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ വിസേസാവഹാ, ഏവം പീതിസഹഗതാദിസമാനതായ ദുതിയസതിപട്ഠാനാദിഭാവനാ ദുതിയജ്ഝാനാദീനം വിസേസാവഹാതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. പീതിപടിസംവേദനാദീതി ആദിസദ്ദേന സുഖപടിസംവേദനം, ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദനം, പസ്സമ്ഭനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദനഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം പടിസംവേദനസമാദഹനവിമോചനാനമ്പി വസേന പവത്തിയാ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. അനിച്ചവിരാഗാദീതി ആദിസദ്ദേന നിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

രൂപാവചരസമാപത്തീനന്തി ഏത്ഥ പടിലദ്ധമത്തം പഠമജ്ഝാനം പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിയാ പഗുണവസീഭാവാപാദനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന ഇതരാസം. ഇതരാസം പന അധിട്ഠാനഭാവേന പരമ്പരായ പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കഅരതിരാഗാ ബ്യാപാദവിതക്കാദയോ. സുഖേനാതി അകിച്ഛേന, അകസിരേനാതി അത്ഥോ.

ദിബ്ബവിഹാരാദികേ ചത്താരോ വിഹാരേ പദട്ഠാനം കത്വാ നാനാസന്താനേസു ഉപ്പന്നായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ യഥാക്കമം അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിവസേന പവത്തവിസയം സന്ധായ പാളിയം ‘‘പഠമോ വിഹാരോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മപ്പധാനസദിസഞ്ഹേത്ഥ സമ്മപ്പധാനം വുത്തം. അരിയവിഹാരേ ച ഹേട്ഠിമേ നിസ്സായ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമായ വായമന്തസ്സ അയം നയോ ലബ്ഭതി. മഗ്ഗപരിയാപന്നസ്സേവ വാ സമ്മപ്പധാനസ്സ നാനാസന്താനികസ്സ യഥാവുത്തവിപസ്സനാഗമനേന തംതംകിച്ചാദികസ്സ വസേനേതം വുത്തം. സക്കാ ഹി വിപസ്സനാഗമനേന സദ്ധിന്ദ്രിയാദിതിക്ഖതാവിസേസോ വിയ വീരിയസ്സ കിച്ചവിസേസവിസയോ മഗ്ഗോ വിഞ്ഞാതും.

തഥാ സിഖാപ്പത്തഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിദിബ്ബവിഹാരം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം പഠമം സമ്മപ്പധാനം മാനപ്പഹാനം ഉക്കംസേതി, ബ്രഹ്മവിഹാരസന്നിസ്സയേ ഉപ്പന്നം ദുതിയം സമ്മപ്പധാനം കാമാലയസമുഗ്ഘാതം, അരിയവിഹാരസന്നിസ്സയേന ഉപ്പന്നം തതിയം സമ്മപ്പധാനം അവിജ്ജാപഹാനം, സന്തവിമോക്ഖസന്നിസ്സയേന ഉപ്പന്നം ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം ഭവൂപസമം ഉക്കംസേതീതി ദസ്സേതും ‘‘പഠമം സമ്മപ്പധാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

പഹീനമാനോ ന വിസംവാദേയ്യാതി മാനപ്പഹാനം സച്ചാധിട്ഠാനം വഡ്ഢേതി വിസംവാദനനിമിത്തസ്സേവ അഭാവതോ. അപ്പഹീനമാനോ ഹി മാനനിസ്സയേന കിഞ്ചി വിസംവാദേയ്യ. കാമാലയേ, ദിട്ഠാലയേ ച സമുഗ്ഘാടിതേ ചാഗപടിപക്ഖസ്സ അവസരോ ഏവ നത്ഥീതി ആലയസമുഗ്ഘാതോ ചാഗാധിട്ഠാനം വഡ്ഢേതി. അവിജ്ജായ സമുച്ഛിന്നായ പഞ്ഞാബുദ്ധിയാ പരിബന്ധോവ നത്ഥി, ഭവസങ്ഖാരേസു ഓസ്സട്ഠേസു അഭവൂപസമസ്സ ഓകാസോവ നത്ഥീതി മാനപ്പഹാനാദയോ സച്ചാധിട്ഠാനാദികേ സംവഡ്ഢേന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘മാനപ്പഹാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

അവിസംവാദനസീലോ ധമ്മച്ഛന്ദബഹുലോ ഛന്ദാധിപതേയ്യം സമാധിം നിബ്ബത്തേതി. ചാഗാധിമുത്തോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയോ അകോസജ്ജബഹുലതായ വീരിയാധിപതേയ്യം, ഞാണുത്തരോ ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേന്തോ ചിത്താധിപതേയ്യം, വൂപസന്തസഭാവോ ഉപസമഹേതുഭൂതായ വീമംസായ വീമംസയതോ വീമംസാധിപതേയ്യം സമാധിം നിബ്ബത്തേതീതി സച്ചാധിട്ഠാനാദിപാരിസുദ്ധിഛന്ദസമാധിആദീനം പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘സച്ചാധിട്ഠാനം ഭാവിത’’ന്തിആദി വുത്തം.

ധമ്മച്ഛന്ദബഹുലോ ഛന്ദസമാധിമ്ഹി ഠിതോ ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാതേ അനവജ്ജസേവീ ഹോതി. ആരദ്ധവീരിയോ വീരിയസമാധിമ്ഹി ഠിതോ സംകിലേസപക്ഖസ്സ സന്തപനവസേനേവ പുഞ്ഞം പരിപൂരേതി. ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേന്തോ ചിത്തസമാധിമ്ഹി ഠിതോ പഞ്ഞായ ഉപകാരാനുപകാരകേ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ബുദ്ധിം ഫാതിം ഗമിസ്സതി. വീമംസാസമാധിമ്ഹി ഠിതോ ധമ്മവിചയബഹുലോ ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗാവഹമേവ പടിപത്തിം ബ്രൂഹേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഛന്ദസമാധി ഭാവിതോ’’തിആദി വുത്തം.

ദൂരാദൂരപച്ചത്ഥികനിവാരണേ ബഹൂപകാരോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ മേത്തായ വിസേസുപ്പത്തിഹേതുതോ മേത്തം വഡ്ഢേതി. തപേന സംകിലേസധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ വീരിയാധികോ പരദുക്ഖാപനയനകാമതം സാഹത്ഥികം കരോതീതി തപോ കരുണം സംവഡ്ഢേതി. പഞ്ഞാ പരിയോദാപിതാ സാവജ്ജാനവജ്ജധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീ പഹാസനിപാതതോ മുദിതം രക്ഖന്തീ പരിബ്രൂഹേതി. ഉപധിനിസ്സഗ്ഗോ പക്ഖന്ദോ നിന്നപോണപബ്ഭാരോവ സമ്മദേവ സത്തസങ്ഖാരേസു ഉദാസിനോ ഹോതീതി സോ ഉപേക്ഖാവിഹാരം പരിവഡ്ഢേതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഭാവിതോ’’തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യോ യസ്സ വിസേസപച്ചയോ, സോ തം പരിപൂരേതീതി വുത്തോ’’തി.

൮൭. ദിസാഭാവേനാതി നയാനം ദിസാഭാവേനാതി യോജേതബ്ബം. അത്ഥോപിസ്സ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യേന ചതുക്കേന യസ്സ രാഗചരിതാദിപുഗ്ഗലസ്സ വോദാനം വിസുദ്ധി. യഥാ അപരിഞ്ഞാതാ, അപ്പഹീനാ ച പഠമാഹാരവിപല്ലാസാദയോ രാഗചരിതാദീനം പുഗ്ഗലാനം ഉപക്കിലേസാ, ഏവം പഠമപടിപദാദയോ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നേസം വിസുദ്ധിയോ ഹോന്തീതി വുത്തനയാനുസാരേന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാ’’തി.

അഥ വാ പുരിമാഹി ദ്വീഹി പടിപദാഹി സിജ്ഝമാനാ വിപസ്സനാ അത്തനോ കിച്ചവുത്തിസങ്ഖാതം പവത്തിദുക്ഖമ്പി സങ്ഗണ്ഹന്തീ ദുക്ഖാനുപസ്സനാബാഹുല്ലവിസേസതോ ദുക്ഖലക്ഖണം പടിവിജ്ഝന്തീ ‘‘അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ. തതിയായ പടിപദായ സിജ്ഝമാനാ സുഖപ്പവത്തികതായ സമ്മദേവ സന്തതിഘനം ഭിന്ദിത്വാ അനിച്ചലക്ഖണം വിഭാവേന്തീ ‘‘അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ. ചതുത്ഥായ പന പടിപദായ സിജ്ഝമാനാ സുഖപ്പവത്തികതായ, വിസദഞാണതായ ച സമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനം ഭിന്ദിത്വാ സമ്മദേവ അനത്തലക്ഖണം വിഭാവേന്തീ ‘‘സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ.

തഥാ കായവേദനാനുപസ്സനാ വിസേസതോ ദുക്ഖലക്ഖണം വിഭാവേന്തീ, ചിത്താനുപസ്സനാ അനിച്ചലക്ഖണം, ധമ്മാനുപസ്സനാ അനത്തലക്ഖണന്തി താ യഥാക്കമം ‘‘അപ്പണിഹിതാദിവിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ.

സപ്പീതികതായ അസ്സാദാനി പഠമദുതിയജ്ഝാനാനി വിരജ്ജനവസേന വിസേസതോ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തിയാ വിപസ്സനായ വസേന ‘‘അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താനി. തതിയം സന്തസുഖതായ ബാഹിരകാനം നിച്ചാഭിനിവേസവത്ഥുഭൂതം സഭാവതോ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പസ്സന്തിയാ വിപസ്സനായ വസേന ‘‘അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്തം. ചതുത്ഥം ഉപക്കിലേസവിഗമാദീഹി പരിസുദ്ധം സുസമാഹിതം യഥാ പരേസം, ഏവം അത്തനോ ച യഥാഭൂതസഭാവാവബോധഹേതുതായ സമ്മദേവ ‘‘സുഞ്ഞ’’ന്തി പസ്സന്തിയാ വിപസ്സനായ വസേന ‘‘സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്തം.

ഏവം വിഹാരാനം വിപസ്സനാവസേനേവ വിമോക്ഖമുഖതാ, തത്ഥ ‘‘ദിബ്ബബ്രഹ്മവിഹാരാനം സന്തസുഖതായ അസ്സാദനീയതാ’’തിആദിനാ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖതാ യോജേതബ്ബാ. അരിയവിഹാരസ്സ പഞ്ഞാധികത്താ വിസേസതോ അനത്താനുപസ്സനാസന്നിസ്സയതായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖതാ. ആനേഞ്ജവിഹാരസ്സ സന്തവിമോക്ഖതായ അനിച്ചലക്ഖണപ്പടിവേധസ്സ വിസേസപച്ചയസഭാവതോ അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖതാ യോജേതബ്ബാ.

തഥാ പുരിമാനം ദ്വിന്നം സമ്മപ്പധാനാനം സംകിലേസവിസയത്താ കിലേസദുക്ഖവീതിക്കമസ്സ ദുക്ഖാനുപസ്സനാബാഹുല്ലത്താ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖതാ. തതിയസ്സ അനുപ്പന്നകുസലുപ്പാദനേന ധമ്മാനം ഉദയവയവന്തതാവിഭാവനതോ അനിച്ചലക്ഖണം പാകടന്തി അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖതാ. ചതുത്ഥസ്സ ഉപ്പന്നാനം ഠിതത്തം ബ്യാപാരാപജ്ജനേന ധമ്മാനം അവസവത്തിതാദീപനതോ അനത്തലക്ഖണം സുപാകടന്തി സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖതാ.

മാനപ്പഹാനാലയസമുഗ്ഘാതാനം സഹായതണ്ഹാപഹാനതായ തണ്ഹാപണിധിവിസോധനതോ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖതാ. അവിജ്ജാപഹാനസ്സ പഞ്ഞാകിച്ചാധികതായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖതാ. ഭവൂപസമസ്സ സങ്ഖാരനിമിത്തപടിപക്ഖതായ അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖതാ.

പകതിയാ ദുക്ഖസഭാവേ സങ്ഖാരേ ഞാണസച്ചേന അവിസംവാദേന്തോ ദുക്ഖതോ ഏവ പസ്സതി, ചാഗാധിവിമുത്തതായ തണ്ഹം വിദൂരീകരോന്തോ രാഗപ്പണിധിം വിസോസേതീതി പുരിമം അധിട്ഠാനദ്വയം ‘‘അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്തം. ഇതരസ്സ പന അധിട്ഠാനദ്വയസ്സ സുഞ്ഞതാനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖതാ വുത്തനയാ ഏവ.

ഛന്ദാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ വിസേസതോ ധമ്മച്ഛന്ദവതോ നേക്ഖമ്മവിതക്കബഹുലസ്സ ഹോതി, വീരിയാധിപതേയ്യാ പന കാമവിതക്കാദികേ വിനോദേന്തസ്സാതി തദുഭയം നിസ്സായ പവത്താ വിപസ്സനാ വിസേസതോ രാഗാദിപ്പണിധീനം വിസോസനതോ ‘‘അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ. ചിത്താധിപതേയ്യം, വീമംസാധിപതേയ്യഞ്ച നിസ്സായ പവത്താ യഥാക്കമം അനിച്ചാനത്താനുപസ്സനാബാഹുല്ലതോ ‘‘അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം, അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി ച വുത്താ.

അഭിജ്ഝാവിനയനോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ, കാമസങ്കപ്പാദിവിനോദനോ തപോ ച വുത്തനയേനേവ പണിധിപടിപക്ഖതോ അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖം, ബുദ്ധി അനത്താനുപസ്സനാനിമിത്തം, ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ നിമിത്തഗ്ഗാഹപടിപക്ഖോതി തദുഭയസന്നിസ്സയാ വിപസ്സനാ യഥാക്കമം ‘‘സുഞ്ഞതം, അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ.

ആസന്നപച്ചത്ഥികരാഗം പടിബാഹന്തീ മേത്താ രാഗപണിധിയാ പടിപക്ഖോ, കരുണാ പരദുക്ഖാപനയനാകാരവുത്തികാ ദുക്ഖസഹഗതായ ദുക്ഖാനുപസ്സനായ വിസേസപച്ചയോതി തദുഭയസന്നിസ്സയാ വിപസ്സനാ ‘‘അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താ. മുദിതാ സത്താനം മോദഗ്ഗഹണബഹുലാ തദനിച്ചതാദസ്സനതോ അനിച്ചാനുപസ്സനായ വിസേസപച്ചയോതി തന്നിസ്സയാ വിപസ്സനാ അനിമിത്തം വിമോക്ഖമുഖം. ഉപേക്ഖാ ഞാണകിച്ചാധികതായ അനത്താനുപസ്സനായ വിസേസപച്ചയോതി തന്നിസ്സയാ വിപസ്സനാ ‘‘സുഞ്ഞതം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി വുത്താതി ഏവമേത്ഥ പവത്തിആകാരതോ വിപസ്സതോ നിസ്സയതോ, കിച്ചതോ ച ഭിന്ദിത്വാ വിമോക്ഖമുഖാനി യോജിതാനീതി.

സമതിക്കമനം പരിഞ്ഞാപഹാനഞ്ച. സപരസന്താനേതി അത്തനോ, പരേസഞ്ച സന്താനേ, തേന കായികോ, വാചസികോ ച വിഹാരോ ‘‘വിക്കീളിത’’ന്തി വുത്തോതി ദസ്സേതി ‘‘വിവിധോ ഹാരോ’’തി കത്വാ. തസ്സ പന വിഭാവനാ ഇധ അധിപ്പേതാ നയസ്സ ഭൂമിഭാവതോ. യേന പടിപക്ഖഭാവേന. തേസം പടിപക്ഖഭാവോതി തേസം ആഹാരാദീനം പടിപക്ഖഭാവോ പഹാതബ്ബഭാവോ പടിപദാദീനം പടിപക്ഖഭാവോ പഹായകഭാവോതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പടിപദാഗ്ഗഹണേന വിപസ്സനാ കഥിതാ. വിപസ്സനാ ച ചത്താരോ ആഹാരേ പരിജാനന്തീ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗം പജഹതീതി ഉജുകമേവ തേസം പടിപക്ഖതാ, ഏവം ഝാനാദീനമ്പി ഉപാദാനാദിപടിപക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ തദുപദേസേന വിപസ്സനായ കഥിതത്താ. വിപല്ലാസസതിപട്ഠാനാനം പടിപക്ഖഭാവോ പാകടോ ഏവ. ന്തി സീഹവിക്കീളിതം. വീസതിയാ ചതുക്കേഹി വിസഭാഗതോ വിത്ഥാരേന വിഭത്തന്തി തീഹി പദേഹി സങ്ഗഹേത്വാ കഥികത്താ വുത്തം ‘‘സങ്ഖേപേന ദസ്സേന്തോ’’തി.

ഇന്ദ്രിയാനന്തി സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാനം. ദസന്നം ചതുക്കാനം നിദ്ധാരണാതി യോജനാ.

൮൮. നിഗ്ഗച്ഛതീതി നിക്ഖമതി. തതോ നിദ്ധാരേത്വാ വുച്ചമാനോ ഹി നിഗ്ഗച്ഛന്തോ വിയ ഹോതീതി. ചത്താരോ പുഗ്ഗലേതി ‘‘തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ’’തിആദിനാ (നേത്തി. ൬) വുത്തേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ചേത്ഥ ധമ്മോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഭൂമിം നിദ്ദിസിത്വാ’’തി. തതോ ഏവാതി യഥാവുത്തപുഗ്ഗലചതുക്കതോ ഏവ. ഇതരത്ഥാപീതി ‘‘സുഖായ…പേ… പുഗ്ഗലാ’’തി ഏത്ഥാപി. സാധാരണായാതി പഠമചതുത്ഥാഹിപി വിമിസ്സായ. യഥാവുത്താസൂതി ദുതിയതതിയാസു.

ഹേട്ഠാതി ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവിചയഹാരസമ്പാതവണ്ണനാസു.

ഏസേവ നയോതി കുസലമൂലാദിദ്വാദസതികസങ്ഗഹോ അനവജ്ജപക്ഖോ. ‘‘വോദായതി സുജ്ഝതി ഏതേനാതി വോദാന’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൧൧) വം നേതബ്ബതം സന്ധായാഹ.

യഥാ ഹാരഉദ്ദേസോ കതോ, ഏവം നയാനം അകരണേ കാരണം, പയോജനഞ്ച വിഭാവേതുകാമോ ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. നയേഹി നയന്തരേഹി. സമ്ഭവദസ്സനത്ഥന്തി ഉപപത്തിദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ സമ്ഭവോ അനുദ്ദേസക്കമേന നിദ്ദിസനേ കരണം ദസ്സനം പയോജനം. യദി ഹി ഇമേ നയാ ഉപ്പത്തിട്ഠാനവസേന അസംകിണ്ണാ ഭവേയ്യും, ഹാരാ വിയ ഉദ്ദേസാനുക്കമേനേവ നിദ്ദിസിതബ്ബാ സിയും. തഥാ ഹി വുത്തം ഹാരാനം ഉദ്ദേസാവസാനേ ‘‘ഏതേ സോളസ ഹാരാ പകിത്തിതാ അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാ’’തി (നേത്തി. ൧).

യസ്മാ പനേതേ മൂലപദേഹി മൂലപദന്തരനിദ്ധാരണേന അഞ്ഞമഞ്ഞം തേ നിഗ്ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഏകസ്മിം നിദ്ദിട്ഠേ ഇതരോപി അത്ഥതോ നിദ്ദിട്ഠോയേവ നാമ ഹോതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉദ്ദേസാനുക്കമേന നിദ്ദേസോ ന കതോ’’തി.

ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേതും ‘‘പഠമനയതോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹാദിട്ഠിചരിതവസേന ദ്വിധാ പുഗ്ഗലേ വിഭജിത്വാ തേസം വസേന നന്ദിയാവട്ടനയം നീഹരിത്വാ പുന തേ ഏവ തണ്ഹാദിട്ഠിചരിതേ ചതുപ്പടിപദാവിഭാഗേന വിഭജിത്വാ സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ സമ്ഭവോ ദസ്സിതോ, തേ ഏവ ചതുപ്പടിപദാഭേദഭിന്നേ പുഗ്ഗലേ പുന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവിഭാഗേന തിധാ വിഭജിത്വാ തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ സമ്ഭവോ ദസ്സിതോ. തം സന്ധായാഹ ‘‘പഠമനയതോ…പേ… നിദ്ദിട്ഠോ’’തി.

യസ്മാ സുഭസുഖസഞ്ഞാഹി ലോഭോ, നിച്ചസഞ്ഞായ ദോസോ ‘‘ഇമിനാ മേ അനത്ഥോ കതോ’’തി ആഘാതുപ്പത്തിതോ, അത്തസഞ്ഞായ മോഹോ ഗഹിതോ ഹോതി. തഥാ അസുഭസഞ്ഞാദീഹി അലോഭാദയോ, തസ്മാ ധമ്മാധിട്ഠാനവസേന തതിയനയതോ ദുതിയനയസ്സ സമ്ഭവോ. യസ്മാ പന ലോഭേ സതി സമ്ഭവതോ ലോഭഗ്ഗഹണേനേവ ദോസോ ഗയ്ഹതി. ലോഭോ ച തണ്ഹാ, മോഹോ അവിജ്ജാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അലോഭാദോസേഹി സമഥോ ഗയ്ഹതി, അമോഹേന വിപസ്സനാ, തസ്മാ ധമ്മാധിട്ഠാനവസേനേവ ദുതിയനയതോ പഠമനയസ്സ സമ്ഭവോതി ഇമം വിസേസം ദീപേതും ഉദ്ദേസാനുക്കമേന നിദ്ദേസോ ന കതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മാധിട്ഠാനവസേന പനാ’’തിആദിമാഹ.

തേനേവാതി തതിയനയതോ ദുതിയനയസ്സ വിയ ദുതിയനയതോ പഠമനയസ്സപി സമ്ഭവതോ. ഏവം പാളിയം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ആഗതം നിസ്സായ അട്ഠകഥായം ധമ്മാധിട്ഠാനവസേനേവ നയനിഗ്ഗമോ നിദ്ധാരിതോതി അയമേവ വിസേസോ. യദി ഏവന്തി പാളിയം ആഗതപ്പകാരതോ അഞ്ഞേനപി പകാരേന നയാ നിദ്ധാരേതബ്ബാ, ഏവം സന്തേ യഥാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന പഠമനയതോ തതിയനയസ്സ, തതിയനയതോ ദുതിയനയസ്സ സമ്ഭവോ ദസ്സിതോ, ഏവം ധമ്മാധിട്ഠാനവസേനേവ പഠമനയതോ തതിയനയദുതിയനയാനം, ധമ്മാധിട്ഠാനവസേനേവ ദുതിയനയതോ തതിയനയസ്സ സമ്ഭവോ ദീപേതബ്ബോതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ദ്വേ ഹുത്വാ…പേ… സിയാ’’തി.

തത്ഥ നയോതി പച്ഛാ വുത്തദുതിയനയോ. അത്ഥതോതി അത്ഥാപത്തിതോ, അത്ഥതോ ലബ്ഭമാനത്താ ഏവ സരൂപേന ന കഥിതോതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം അത്ഥാപത്തിം ഏകന്തികം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. അനുപ്പവേസോ ഇച്ഛിതോ തംതംനയമൂലപദാനം നയന്തരമൂലപദേസു സമവരുജ്ഝനതോ. തഥാ ഹി ‘‘യത്ഥ സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, യത്ഥ സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതീ’’തി (നേത്തി. ൩) ച വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥോതി ‘‘നയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅനുപ്പവേസോ നിഗ്ഗമോ’’തി അയം ദുവിധോ അത്ഥോ. പിടകാനം അത്ഥകഥനം പേടകം, സോ ഏവ ഉപദേസോതി പേടകോപദേസോ, ഉപദേസഭൂതാ പരിയത്തിസംവണ്ണനാതി അത്ഥോ.

ആദിതോ പട്ഠായാതി നയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅനുപ്പവേസനിഗ്ഗമമത്തമേവ അവിഭാവേത്വാ നയവിചാരസ്സ പഠമാവയവതോ പഭുതി വിഭാവനാ ദീപനാ പകാസനാ.

ദോസദിട്ഠീതി അപ്പസ്സാദതാദിദോസഗാഹികദിട്ഠീ, ദോസദസ്സിനോതി അത്ഥോ. തേ ഹി അസമൂഹതാനുസയാ, കാമേസു ച ആദീനവദസ്സിനോ. ഇദഞ്ഹി നേസം അങ്ഗദ്വയം അത്തകിലമഥാനുയോഗസ്സ കാരണം വുത്തം. നത്ഥി അത്ഥോതി യോ രാഗാഭിഭൂതേഹി അന്ധബാലേഹി പരികപ്പിതോ ദിട്ഠധമ്മികോ കാമേഹി അത്ഥോ, സോ മധുബിന്ദുഗിദ്ധസ്സ മധുലിത്തസത്ഥധാരാവലേഹനസദിസോ അപ്പസ്സാദോ ബഹുദുക്ഖോ ബഹുപായാസോ ബഹുആദീനവോ സവിഘാതോ സപരിളാഹോ സമ്പരായികോ തഥേവാതി സബ്ബദാപി വിഞ്ഞൂജാതികസ്സ കാമേഹി പയോജനം ന വിജ്ജതി. അനജ്ഝോസിതാതി അനഭിഭൂതാ വിഹരന്തി. തേന വുച്ചതി സുഖാ പടിപദാതി തേന മന്ദകിലേസഭാവേന തേസം പുഗ്ഗലാനം അകിച്ഛേന സിജ്ഝമാനാ വിപസ്സനാ പടിപദാ ‘‘സുഖാ പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. അജ്ഝോസിതാതി അഭിനിവിട്ഠാ. ഇമേ സബ്ബേ സത്താതി ഇമേ തണ്ഹാദിട്ഠിചരിതഭാവേന ദ്വിധാ വുത്താ അപരിമാണപ്പഭേദാ സബ്ബേപി പടിപജ്ജന്താ സത്താ.

സുഖേന പടിനിസ്സജ്ജന്തീതി കിലേസേ അകിച്ഛേന പജഹന്തി. ‘‘ഇമാ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി പടിപദാനം ഏത്താവതായം, വിസയഭാവകിച്ചേസു ച ബ്യഭിചാരാഭാവദസ്സനം. അയം പടിപദാതി നിഗമനം, അയം പടിപദാ യായ വസേന സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനത്ഥം ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ നിദ്ധാരിതാതി അധിപ്പായോ. ചതുക്കമഗ്ഗേന കിലേസേ നിദ്ദിസതീതി അനന്തരം വക്ഖമാനേന ആഹാരാദിചതുക്കമഗ്ഗേന ദസവത്ഥുകേ കിലേസസമൂഹേ നിദ്ദിസതി. ചതുക്കമഗ്ഗേന അരിയധമ്മേസു നിദ്ദിസിതബ്ബാതി തപ്പടിപക്ഖേന പടിപദാദിചതുക്കമഗ്ഗേന അരിയധമ്മേസു ബോധിപക്ഖിയേസു വിസയഭൂതേസു നിദ്ധാരേത്വാ കഥേതബ്ബാ.

ഇദഞ്ച പമാണം ചത്താരോ ആഹാരാതി ഇമേസം വിപല്ലാസാനം പവത്തിയാ പമാണം, യദിദം ചത്താരോ ആഹാരാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവദേവ ചത്താരോ ആഹാരാ പരിഞ്ഞം ന ഗച്ഛന്തി, താവദേവ ചത്താരോ വിപല്ലാസേ വിഭജന്തി. യാവദേവ ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, താവദേവ ചത്താരി ഉപാദാനാനി പരിബ്രൂഹന്തീതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ യഥാരഹം വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഇമാനി സബ്ബാനി ദസ പദാനീ’’തി. ‘‘യോജേതബ്ബാനീ’’തി ച വചനസേസോ.

‘‘അഭിജ്ഝായ ഗന്ഥതീ’’തി ഇമിനാ അഭിജ്ഝായനമേവ ഗന്ഥനന്തി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പപഞ്ചേന്തോതി ദിട്ഠാഭിനിവേസം വിത്ഥാരേന്തോ.

വിപ്പടിസാരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ കിലേസാനം ആസവനന്തി ആഹ ‘‘ആസവന്തീ’’തി. കിം വിപ്പടിസാരാതി തേന കിലേസാനം വീതിക്കമവത്ഥും വദതി. യസ്മാ അപ്പഹീനാനുസയസ്സേവ വിപ്പടിസാരാ, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ ‘‘യേ വിപ്പടിസാരാ, തേ അനുസയാ’’തി വുത്തം. പദദ്വയേനപി ഫലൂപചാരേന കാരണം വുത്തം.

പഠമേന പദേനാതി യഥാവുത്തേസു ദസസു സുത്തപദേസു പഠമേന പദേന. പഠമായ ദിസായാതി തദത്ഥസങ്ഖാതായ സീഹവിക്കീളിതസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ പഠമായ ദിസായ.

ഇതീതി ഏവം, വുത്തനയേനാതി അത്ഥോ. കുസലാകുസലാനന്തി യഥാവുത്തഅനവജ്ജസാവജ്ജധമ്മാനം. പക്ഖപടിപക്ഖവസേനാതി വോദാനപക്ഖതപ്പടിപക്ഖവസേന. യോജനാതി പഠമദിസാദിഭാവേന യുത്തേ കത്വാ മനസാനുപേക്ഖനാ. ‘‘മനസാ വോലോകയതേ’’തി (നേത്തി. ൪) ഹി വുത്തം.

തസ്സാതി ദിസാലോകനസ്സ. സോതാപത്തിഫലാദീനം പരിയോസാനതാ ഇന്ദ്രിയവസേന വേദിതബ്ബാ. യേസഞ്ഹി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന സതിപട്ഠാനാദീനി സിജ്ഝന്തി, തേസം വസേന സോതാപത്തിഫലാദീനം പരിയോസാനതാ. തത്ഥ സോതാപത്തിഫലേ സദ്ധിന്ദ്രിയം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. സോതാപന്നോ ഹി സദ്ധായ പരിപൂരികാരീ. സകദാഗാമിഫലേ വീരിയിന്ദ്രിയം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. സകദാഗാമീ ഹി ആരദ്ധവീരിയോ ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമായ. അനാഗാമിഫലേ സമാധിന്ദ്രിയം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. അനാഗാമീ സമാധിസ്മിം പരിപൂരികാരീ. അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ സതിന്ദ്രിയഞ്ച പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ച പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. അരഹാ ഹി സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ, പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തോ ചാതി.

അപരേ പനാഹു – സദ്ധാബലേന സുഭസഞ്ഞായ പഹാനം. സദ്ദഹന്തോ ഹി പടിക്കൂലമനസികാരേ കമ്മം കരോതി. വീരിയബലേന സുഖസഞ്ഞായ പഹാനം. വീരിയവാ ഹി സുഖസ്സാദം അഭിഭവിത്വാ യോനിസോമനസികാരമനുയുഞ്ജതി. സമാധിബലേന നിച്ചസഞ്ഞായ പഹാനം. സമാഹിതോ ഹി സങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭതി. പഞ്ഞാബലേന അത്തസഞ്ഞായ പഹാനം. പഞ്ഞവാ ഹി സങ്ഖാരാനം അവസവത്തിതം സല്ലക്ഖേന്തോ അത്തസുഞ്ഞതം പടിവിജ്ഝതി. സതി പന സബ്ബത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സതിം ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪; മി. പ. ൨.൧.൧൩). ഏവം ചതുവിപല്ലാസപ്പഹായീനം ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പാരിപൂരിട്ഠാനം ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ചതുവിപല്ലാസമുഖാനം ചതുന്നം ദിസാനം പരിയോസാനാനി വുത്താനീതി.

‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദി ലോഭാദീനം ഹേതുഫലഭാവേന സമ്പയുത്തതായ ദസ്സനം.

തത്ഥ മനാപികേനാതി യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. അമനാപികേനാപി ഹി ആരമ്മണേന വിപരിയേസവസേന ലോഭോ ഉപ്പജ്ജതി. മനാപികേനാതി വാ മനാപികാകാരേന. ഫസ്സവേദനൂപവിചാരരാഗവിതക്കപരിളാഹാ സഹജാതാപി ലബ്ഭന്തി, അസഹജാതാപി. ‘‘ഉപ്പാദോ’’തി ഏതേന ഉപ്പജ്ജമാനസങ്ഖാരഗ്ഗഹണന്തി ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പാദലക്ഖണസ്സേവ പന ഗഹണേ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. ന ഹി ഉപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജതി, രാഗജപരിളാഹഹേതുകതാ ച തേസം രാഗസ്സ തണ്ഹാസഭാവത്താ. തണ്ഹാ ഹി ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ, യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം ദുക്ഖന്തി. തഥാ ച വുത്തം ‘‘തണ്ഹാസഹജാതവേദനായ പന ലോഭോ സഹജാതാദിപച്ചയേഹി ച പച്ചയോ’’തി. ഏവം ഇട്ഠാരമ്മണേ ഉപ്പന്നലോഭസഹഗതസുഖവേദനായ ഉദയോ ഇധ ‘‘ഉപ്പാദോ സങ്ഖതലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തോ, തസ്സാ വിപരിണാമോ ‘‘വിപരിണാമദുക്ഖതാ’’തി. വിപരിണാമാവത്ഥാ ച ഉദയാവത്ഥം വിനാ ന ഹോതീതി സാ തം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജന്തീ വിയ വുത്താ ‘‘ഉപ്പാദം…പേ… ദുക്ഖതാ’’തി.

ദോസോ അകുസലമൂലന്തിആദീസുപി വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം നാമ ജരാ, തം നിസ്സായ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ വുത്തം ‘‘ഠിതസ്സ…പേ… ദുക്ഖദുക്ഖതാ’’തി. ദോസജപരിളാഹഹേതുകതാ ജരായ ദോസബഹുലസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നചിരേന ജീരണതോ വേദിതബ്ബാ.

വയോതി സങ്ഖാരാനം നിരോധോ. അനിച്ചതാവസേന ച സങ്ഖതധമ്മാനം സങ്ഖാരദുക്ഖതാതി വുത്തം ‘‘വയ…പേ… സങ്ഖാരദുക്ഖതാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬; പടി. മ. ൨.൧൦). മോഹജപരിളാഹഹേതുകതാ വയലക്ഖണസ്സ യേഭുയ്യേന സമ്മോഹനിമിത്തത്താ, മരണസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയത്താ ച സംസാരപ്പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാ.

അലോഭാദീനം പഞ്ഞാദിപാരിപൂരിഹേതുകതാ യഥാരഹം ഉപനിസ്സയകോടിസഹജാതകോടിയാ ച പച്ചയഭാവേന വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേ ഹി കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേസം കുസലാനം ധമ്മാനം യഥാസമ്ഭവം പച്ചയവിസേസാ ഹോന്തി ഏവാതി. അബ്യാപാദവിതക്കസന്നിസ്സയോ ഉപവിചാരോ അബ്യാപാദൂപവിചാരോ. അവിഹിംസൂപചാരേപി ഏസേവ നയോ.

അയം തിപുക്ഖലോ നാമ ദുതിയോ നയോ സദ്ധിം ദിസാലോകനനയേന നിദ്ദിട്ഠോതി വചനസേസോ. ‘‘ഇമേ ചത്താരോ’’തിആദി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേനേവ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ഇമേ യഥാവുത്തപടിപദാചതുക്കസ്സ വസേന ചതുബ്ബിധാ. വിസേസേനാതി ദിട്ഠിതണ്ഹാസന്നിസ്സയതാവിസേസേന. ദിട്ഠിചരിതോ ഹി തിക്ഖപഞ്ഞോ, മന്ദപഞ്ഞോ ച സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതീതി ദ്വിധാ വുത്തോതി. തഥാ തണ്ഹാചരിതോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതീതി ദ്വിധാ വുത്തോതി ദസ്സിതോ ചായമത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ ഹോന്തി ദിട്ഠിചരിതോ ച തണ്ഹാചരിതോ ചാ’’തി.

ചത്താരോ ഹുത്വാതി സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനേ ചത്താരോ ഹുത്വാ ഠിതാ, ചതുപ്പടിപദാവസേന ചത്താരോ കത്വാ വുത്താതി അത്ഥോ. തയോ ഹോന്തീതി തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനേ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവസേന തയോ ഭവന്തി. തയോ ഹുത്വാതി തഥാ തയോ ഹുത്വാ ഠിതാ തയോ കത്വാ കഥിതാ. ദ്വേ ഹോന്തീതി ഇദാനി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമിദസ്സനേ ദ്വേ ഭവന്തി. അജ്ഝോസാനന്തി ദിട്ഠിഅജ്ഝോസാനം. അഭിനിവേസോതി തണ്ഹാഭിനിവേസോ. അഹംകാരോതി അഹംമാനോ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ കരണം അഹംകാരോ. ദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാനം വസേന ‘‘അഹമസ്മീ’’തി സമനുപസ്സനാ മമംകാരോ, മമായനം തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ.

ദസപദാനി ‘‘പഠമാ ദിസാ’’തി കാതബ്ബാനീതി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ‘‘പഠമാ ദിസാ’’തി കരണീയാനി, ‘‘പഠമാ ദിസാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. സംഖിത്തേന…പേ… പക്ഖസ്സാതി അനേകപ്പഭേദസ്സപി കണ്ഹപക്ഖസ്സ സംകിലേസപക്ഖസ്സ അത്ഥം സംഖിത്തേന സങ്ഖേപേന പടിപക്ഖേ വത്തമാനേ വോദാനധമ്മേ ഉദ്ദിസ്സ ഞാപേന്തി പകാസേന്തി, പഠമാ കാതബ്ബാതി യോജനാ. ദസ പദാനി ദുതിയകാനീതി തണ്ഹാദികാ ദസ കോട്ഠാസാ ‘‘ദുതിയാ ദിസാ’’തി കാതബ്ബാ. ‘‘സംഖിത്തേന…പേ… കണ്ഹപക്ഖസ്സാ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

യോനിസോതി ഉപായസോ. യോനിസോ മനസികാരോ അനിച്ചാദിവസേന പഠമമനസികാരോ. പഞ്ഞാതി സുതചിന്താമയീ പഞ്ഞാ, ഝാനാഭിഞ്ഞാ ച. നിബ്ബിദാതി നിബ്ബേധഞാണം. സോമനസ്സധമ്മൂപസഞ്ഹിതം പമോദാദിസഹഗതം ചേതസികസുഖം.

കുസലപക്ഖേ ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന ഉഭയപക്ഖതോ സമുച്ചയവസേന ചതസ്സോ ദിസാ, ന പച്ചേകന്തി ദസ്സേതി.

തേസന്തി തണ്ഹാദീനം, തണ്ഹായ, തണ്ഹാപക്ഖികാനഞ്ചാതി അത്ഥോ. സതിപി അനവസേസതോ രാഗേ പഹീയമാനേ അനവസേസതോ അവിജ്ജാപി പഹീയതേവ, രാഗസ്സ പന ചേതോവിമുത്തി ഉജുപടിപക്ഖോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘രാഗവിരാഗാ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജാവിരാഗാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തി’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൩൮) ആഗതപാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാവസേന വുത്താ, ഇധ പന ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫലം, അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അസേക്ഖഫല’’ന്തിആദിനാ (നേത്തി. ൫൧) വേവചനസമാരോപനേ ആഗതത്താ പുരിമാ അനാഗാമിഫലം. തഞ്ഹി കാമരാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകതോ സമാധിപാരിപൂരിയാവ വിസേസതോ ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി, പച്ഛിമാ അരഹത്തഫലം തണ്ഹായ, അവിജ്ജായ ച അനവസേസപ്പഹാനതോ, പഞ്ഞാപാരിപൂരിയാ ച ‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി.

തത്ഥാതി നന്ദിയാവട്ടനയേ. തേസൂതി ‘‘ചത്താരി പദാനീ’’തി വുത്തേസു തണ്ഹാദീസു ചതൂസു മൂലപദേസു. ഇധ സമോസരണന്തി സങ്ഗഹോ വുത്തോ, സോ ച സഭാവതോ, സഭാഗതോ ച ഹോതീതി തണ്ഹാദീനി ചത്താരി ദസ്സേത്വാ ‘‘തേസു അട്ഠാരസ മൂലപദാനി സമോസരന്തീ’’തി വുത്തം. സമഥം ഭജന്തി സഭാവതോ, സഭാഗതോ ചാതി അധിപ്പായോ. വിപസ്സനം ഭജന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നയാധിട്ഠാനാനം നയാധിട്ഠാനേ അനുപ്പവേസോ നയാനം നയേസു അനുപ്പവേസോ ഏവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തിപുക്ഖലോ…പേ… അനുപ്പവിസന്തീ’’തി.

അലോഭാമോഹപക്ഖം അഭജാപേത്വാ അദോസപക്ഖം ഭജാപേതബ്ബസ്സ നന്ദിയാവട്ടസീഹവിക്കീളിതമൂലപദസ്സ അഭാവതോ അദോസോ ഏകസുത്തകോടിയാ ഏകകോവ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അദോസോ അദോസോ ഏവാ’’തി. ദോസോ ദോസോ ഏവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സമോസരന്തി സഭാഗതോ ച സഭാവതോ ച സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ഭൂമി ഗോചരോതി ച മൂലപദാനി ഏവ സന്ധായ വദതി. ഏകേകം നയം അനുപ്പവിസതി തംതംമൂലപദാനുപ്പവേസതോ. കുസലേ വാ വിഞ്ഞാതേ അകുസലോ പടിപക്ഖോ, അകുസലേ വാ കുസലോ പടിപക്ഖോ അന്വേസിതബ്ബോ സംവണ്ണിയമാനസുത്തപദാനുരൂപതോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. അന്വേസനാ ഉപപരിക്ഖാ ‘‘ദിസാലോകന’’ന്തി വുച്ചതി. സോ നയോ നിദ്ദിസിതബ്ബോതി തഥാ അന്വേസിത്വാ തേഹി ധമ്മേഹി ദിസാ വവത്ഥപേത്വാ സോ സോ നയോ നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബോ. യഥാ മൂലപദേസു മൂലപദാനം അനുപ്പവേസോ സംവണ്ണിതോ, ഇമിനാവ നയേന മൂലപദതോ മൂലപദാനം നിദ്ധാരണാതി വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഏകമ്ഹി…പേ… നിദ്ദിസിതബ്ബാനീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏകേകസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി കാരണവചനം.

തത്ഥ തത്ഥാതി ഏകേകസ്മിം നയേ. ഏകസ്മിം ധമ്മേ വിഞ്ഞാതേതി തണ്ഹാദികേ ഏകസ്മിം മൂലപദധമ്മേ സരൂപതോ, നിദ്ധാരണവസേന വാ വിഞ്ഞാതേ. സബ്ബേ ധമ്മാ വിഞ്ഞാതാ ഹോന്തീതി തദഞ്ഞമൂലപദഭൂതാ സബ്ബേ ലോഭാദയോ വിഞ്ഞാതാ നയസ്സ ഭൂമിചരണായോഗ്യതായ പകാസാ പാകടാ ഹോന്തി. ‘‘ഇമേസ’’ന്തിആദി നയത്തയദിസാഭൂതധമ്മാനം മത്ഥകപാപനേന തിണ്ണം നയാനം കൂടഗ്ഗഹണം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

പുന ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി കമ്മനയദ്വയസ്സ വിഭാഗവിഭാവനം, തം വിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നയസമുട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.