൪. പദട്ഠാനഹാരസമ്പാതാദിവണ്ണനാ

൬൬. യസ്മാ വാ സംകിലേസതോ രക്ഖിതചിത്തസ്സ തീണി സുചരിതാനി പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാതി ഏത്ഥ യായം രക്ഖിതചിത്തതാ, സാ കായസുചരിതാദീനം തിണ്ണം സുചരിതാനം പദട്ഠാനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്താധീനന്തി അത്തപരാധീനം.

തതോ ഏവാതി കാരണഗ്ഗഹണേന ഫലസ്സ ഗഹിതത്താ ഏവ.

൬൮. തത്ഥ ഇതിസദ്ദോതി ‘‘പരിപാലീയതീ’’തി ഇതിസദ്ദോ.

൭൩-൪. പാളിയം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാനീതി ഏത്ഥ സദ്ധാവീരിയസതിന്ദ്രിയേഹി പാതിമോക്ഖാദി തിവിധം സീലം ഗഹിതം സോധേതബ്ബത്താ. തേസന്തി തേഹി സീലക്ഖന്ധോ സങ്ഗഹിതോ. സമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേഹി സമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധാ ഗഹിതാതി പാകടോയമത്ഥോ, തഥാ സേസമ്പീതി ആഹ ‘‘ഇതോ പരേസു…പേ… വുത്തനയമേവാ’’തി.

൭൬. ഹേതുഹേതുസമുപ്പന്നപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നസങ്ഖാതസ്സാതി ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയവിഭാഗോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

പദട്ഠാനഹാരസമ്പാതാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മിസ്സകഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ

ഇദാനി യസ്മാ സുത്തേസു ഹാരാനം യോജനാനയദസ്സനത്താ ഹാരസമ്പാതദേസനാ ഹാരവിഭങ്ഗദേസനാ വിയ ന ഹാരസരൂപമത്തദസ്സനത്താ, തസ്മാ പേടകോപദേസേ ആഗതനയാനുസാരേന അപരേഹി വിപരിയായേഹി ഹാരസമ്പാതയോജനാവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിജ്ജാവിജ്ജായ കുസലാകുസലചിത്തപ്പവത്തിയാ അലോഭാദോസലോഭദോസാപി പരമ്പരഭാവേന പവത്തന്തി നിദാനഭാവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛ ധമ്മാ…പേ… മൂലാനീ’’തി ആഹ. യഥാ ച നിദാനഭാവേന പുബ്ബങ്ഗമതാ, ഏവം അത്തനോ വസേവത്തനേനാപി പുബ്ബങ്ഗമതാ ലബ്ഭതേവാതി വുത്തം ‘‘സാധിപതികാനം അധിപതി, സബ്ബചിത്തുപ്പാദാനം ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. അലോഭസ്സാതി അലോഭയുത്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ. നേക്ഖമ്മച്ഛന്ദേനാതി കുസലച്ഛന്ദേന. നേക്ഖമ്മസദ്ദോ പബ്ബജ്ജാദീസു നിരുള്ഹോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘പബ്ബജ്ജാ പഠമം ഝാനം, നിബ്ബാനഞ്ച വിപസ്സനാ;

സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ, ‘നേക്ഖമ്മ’ന്തി പവുച്ചരേ’’തി. (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൦൯; ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൫൯; അ. നി. ടീ. ൨.൨.൬൬) –

തേസു ഇധ കുസലാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം ‘‘കുസലച്ഛന്ദേനാ’’തി. നേക്ഖമ്മച്ഛന്ദേന ഉപനിസ്സയഭൂതേന, ന അധിപതിഭൂതേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അലോഭപ്പധാനോ ചേ ചിത്തുപ്പാദോ ഹോതി, നേക്ഖമ്മച്ഛന്ദേന ഉപനിസ്സയഭൂതേന മനോ തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

യദഗ്ഗേന തേസം ധമ്മാനം മനോ പുബ്ബങ്ഗമം, തദഗ്ഗേന തേസം ജേട്ഠം, പധാനഞ്ചാതി വുത്തം ‘‘മനോസേട്ഠാതി മനോ തേസം ധമ്മാന’’ന്തിആദി. മനോമയതാ മനേന കതാദിഭാവോ, സോ ച മനസ്സ തേസം സഹജാതാദിനാ പച്ചയഭാവോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘മനോമയാതി…പേ… പച്ചയോ’’തി. തേ പനാതി ഏത്ഥ പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥദീപകോ, തേനേതം ദസ്സേതി – യദിപി തേസം ധമ്മാനം ഛന്ദാദയോപി പച്ചയാ ഏവ, ഇന്ദ്രിയാദിപച്ചയേന പന സവിസേസം പച്ചയഭൂതസ്സ മനസ്സേവ വസേനേവ വുത്തം ‘‘മനോമയാ’’തി. തത്ഥ ഛന്ദസമുദാനീതാതി യഥാവുത്തനേക്ഖമ്മാദിഛന്ദേന സമ്മാ ഉദ്ധമുദ്ധം നീതാ, തതോ സമുദാഗതാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ നേക്ഖമ്മവിതക്കാദിതോ സമുപ്പന്നത്താ അനാവിലസങ്കപ്പസമുട്ഠാനാ. തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സേന സഹാധിട്ഠാനതോ ഫസ്സസമോധാനാ. ‘‘ഫുട്ഠോ, ഭിക്ഖവേ, വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) ഹി വുത്തം. ഇദം മനോകമ്മന്തി കായങ്ഗവാചങ്ഗചോപനം അകത്വാ സദ്ധാസമന്നാഗതേന പസന്നേന മനസാ പവത്തം ഇദം കുസലം മനോകമ്മം. തം പന അനഭിജ്ഝാസഹഗതം, അബ്യാപാദസഹഗതം, സമ്മാദിട്ഠിസഹഗതന്തി തിവിധം ഹോതി.

ഭാസതീതി അവിസംവാദനാദിനാ വാചങ്ഗചോപനാവസേന പവത്തേന്തിയാ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ സാധേതബ്ബം സാധേതീതി അത്ഥോ, തേന കായദ്വാരതോ പവത്തകുസലവചീകമ്മമ്പി സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘വചീവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരതോ, തഥാ സാദിയനതോ ച ഭാസതീ’’തി. സബ്ബമ്പി വചീകമ്മം സച്ചാദിവസേന ചതുബ്ബിധം. കരോതീതി അത്തനോ, പരേസഞ്ച ഹിതാഹിതാനി കാരണാകാരണേഹി കായങ്ഗചോപനാവസേന പവത്തേന്തിയാ കായവിഞ്ഞത്തിയാ സാധേതബ്ബം സാധേതീതി അത്ഥോ, തേന വചീദ്വാരതോ പവത്തകുസലകായകമ്മമ്പി സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘കായവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരതോ, തഥാ സാദിയനതോ ച കരോതീ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൬ മിസ്സകഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ). കമ്മപഥവസേന ഗയ്ഹമാനേ പാണാതിപാതാദിവസേന തം തിവിധം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇതി ദസകുസലകമ്മപഥാദസ്സിതാ’’തി. ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനാപി ഗാഥായ അത്ഥോ യുജ്ജതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സോ പസന്നചിത്തോ’’തിആദി. ഭാസതി വാ കരോതി വാ കേവലം മനസാ പവത്തതീതി അനിയമത്ഥോ വാ-സദ്ദോ. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം.

ദസവിധസ്സ കുസലകമ്മസ്സാതി ദസവിധസ്സ കുസലകമ്മപഥകമ്മസ്സ, വക്ഖമാനനയേന വാ ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസങ്ഖാതസ്സ കുസലകമ്മസ്സ. നനു തത്ഥ ദാനാദിമയം തിവിധമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു വുത്തന്തി? സച്ചം, തം പന ഇതരേസം തദന്തോഗധത്താ.

‘‘സുഖമന്വേതീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തം സുഖാനുഗമം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധസ്സു പുരിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം സന്തന്തി ഏവം ഭൂതം, അപ്പഹീനാനുസയോ ഹുത്വാ സുഖവേദനീയഫസ്സസമ്ഭൂതന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ ‘‘യം മനോ’’തിആദിനാ ഗാഥാത്ഥവസേന ചതുസച്ചം നിദ്ധാരേതി. ആദിതോ വവത്ഥാപിതേസു ഖന്ധാദീസു ഖന്ധമുഖേന സച്ചാനം കഥിതത്താ സത്താനം ഭിന്നരുചിഭാവതോ നാനാനയേഹി വിപസ്സനാഭൂമികോസല്ലത്ഥം, പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധദസ്സനത്ഥഞ്ച ഏവം വുത്തം ‘‘ഏവം…പേ… നിദ്ധാരേതബ്ബാനീ’’തി. സച്ചമുഖേന അസ്സാദാദികേ നിദ്ധാരേത്വാ ദേസനാഹാരസമ്പാതം യോജേതും ‘‘തത്ഥ സമുദയേനാ’’തിആദിമാഹ, തം വുത്തനയമേവ. യഞ്ഹേത്ഥ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ, ഉത്താനത്ഥത്താ ചാതി വേദിതബ്ബം.

മനനലക്ഖണേതി മനനലക്ഖണഹേതു. ‘‘മനനലക്ഖണേനാ’’തി വാ പാഠോ. ഈഹാഭാവതോ ബ്യാപാരാഭാവതോ. യേന പസാദേന സമന്നാഗതത്താ മനോ ‘‘പസന്നോ’’തി വുത്തോ, തസ്സ പസാദസ്സ കിച്ചം മനേ ആരോപേത്വാ ആഹ ‘‘അകാലുസിയതോ, ആരമ്മണസ്സ ഓകപ്പനതോ ച പസന്നേനാ’’തി. തഥാ സാദിയനതോതി വാചായ വത്തബ്ബം അവത്വാവ ഫസ്സസാദിയനതോ അനുജാനതോ. ദുതിയേ തഥാ സാദിയനതോതി കായേന കാതബ്ബം യഥാ കതം ഹോതി, തഥാ വാചായ സംവിധാനതോ. തഥാ പസുതത്താതി യഥാ സുഖമന്വേതി, തഥാ ഉപചിതത്താ ഏവാതി അത്ഥോ. തതോതി തതോ കാരണാ, മനസാ പസന്നേന, ഭാസനേന, കരണേന ച ഹേതുനാതി വുത്തം ഹോതി. അനഞ്ഞത്ഥാതി ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ. തതോതി തതോ ഏവ. യോ ഹി പസന്നമനോ തേന യം ഭാസനം, കരണഞ്ച, തതോ ഏവ നം സുഖമന്വേതീതി വുത്തം ഹോതി. സാതഭാവതോതി സാതവേദനാഭാവതോ. ഇട്ഠഭാവതോതി മനാപഭാവതോ. കമ്മതോ വിപാകുപ്പത്തിഫലദാനസമത്ഥഭാവേന കമ്മസ്സ നിബ്ബത്തത്താ വിപാകസ്സേവ അനിബ്ബത്തത്താതി ആഹ ‘‘കതൂ…പേ… അന്വേതീതി വുത്ത’’ന്തി കാരണായത്ത വുത്തിതോതി കതഭാവഹേതുകത്താ കമ്മസ്സാതി അധിപ്പായോ. അസങ്കന്തിതോതി യസ്മിം സന്താനേ കമ്മം നിബ്ബത്തം, തദഞ്ഞസന്താനാ സങ്കമനതോ.

ആധിപച്ചയോഗതോതി സഹജാതാധിപതിവസേന ആധിപച്ചയുത്തത്താ. സഹജാതധമ്മാനഞ്ഹി തംസമ്പയുത്തസ്സ മനസ്സ വസേന പുബ്ബങ്ഗമതാ ഇധാധിപ്പേതാ. തതോ ഏവാതി ആധിപച്ചയോഗതോ ഏവ. മനസ്സാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. തേസം ധമ്മാനന്തി സമ്ബന്ധോ. കുസലഭാവോ യുജ്ജതി പസാദസ്സ യോനിസോമനസികാരഹേതുകത്താ. നനു വിഭജ്ജബ്യാകരണേസു തേസം സാവകാനം സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതീതി? നായം സദ്ധാ, തദാകാരാ പന അകുസലാ ധമ്മാ തഥാ വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നായം പസാദോ’’തിആദി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൬ മിസ്സകഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ). സുഖം അന്വേതീതി യുജ്ജതി കമ്മസ്സ ഫലദാനേ സമത്ഥഭാവതോ. യഥാ ഹി കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതന്തി വുച്ചതീതി.

മനോപവിചാരാ ഇധ നേക്ഖമ്മസിതാ സോമനസ്സൂപവിചാരാ, ഉപേക്ഖൂപവിചാരാ ച വേദിതബ്ബാ കുസലാധികാരത്താ. തേ പന യസ്മാ ചിത്തം നിസ്സായേവ പവത്തന്തി, നാനിസ്സായ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനോ മനോപവിചാരാനം പദട്ഠാന’’ന്തി. കുസലപക്ഖസ്സ പദട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ കുസലോ താവ ഫസ്സോ കുസലസ്സ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ സഹജാതാദിനാ പച്ചയോ ഹോതി. ‘‘ഫുട്ഠോ, ഭിക്ഖവേ, വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) വുത്തം. ഏവം വേദനാദീനമ്പി വേദിതബ്ബം. സദ്ധാദീനമ്പി പച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സബ്ബസ്സാതി ചതുഭൂമകസ്സ. കാമാവചരാ ഹി കുസലാ ധമ്മാ യഥാരഹം ചതുഭൂമകസ്സാപി കുസലസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തി, ഏവം ഇതരഭൂമകാപി.

‘‘പസന്നേന മനസാ ഭാസതീ’’തി വുത്തത്താ വിസേസതോ സമ്മാവാചാപച്ചയം ഭാസനം ഇധാധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘ഭാസതീതി സമ്മാവാചാ’’തി. തത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘ഭാസതീതി യമിദം പദം, ഇമിനാ സമ്മാവാചാ ഗഹിതാ ഹോതീ’’തി. കരോതീതി സമ്മാകമ്മന്തോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുപരിസുദ്ധേ കായവചീകമ്മേ ഠിതസ്സ ആജീവപാരിസുദ്ധി, ന ഇതരസ്സാതി വുത്തം ‘‘തേ സമ്മാആജീവസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി. തത്ഥ തേതി സമ്മാവാചാകമ്മന്താ. യസ്മാ പന ആജീവട്ഠമകേ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നാനം അകുസലധമ്മാനം പഹാനാനുപ്പാദനാനി, അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം കുസലധമ്മാനം ഉപ്പാദനപാരിപൂരിയാ ച സമ്ഭവന്തി, തഥാ സമ്മാവായാമേ ഠിതസ്സേവ കായാദീസു സുഭസഞ്ഞാദിവിദ്ധംസിനീ സമ്മാസതി സമ്ഭവതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്മാആജീവോ…പേ…പദട്ഠാന’’ന്തി. ജേട്ഠകസീലം പാതിമോക്ഖസംവരോ, സദ്ധാസാധനോ ച സോതി ആഹ ‘‘തം സീലസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി.

തേസന്തി കായവചീകമ്മാനം. കമ്മപച്ചയതായാതി കുസലകമ്മഹേതുകതായ.

പദത്ഥോ ച വുത്തനയേനാതി ‘‘മനനതോ ആരമ്മണവിജാനനതോ’’തിആദിനാ.

അയം ആവട്ടോതി അയം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന ആവട്ടോ. ഏത്ഥ ഹി കുസലമൂലസമ്മത്തമഗ്ഗാദിനിദ്ധാരണാ സഭാഗധമ്മാവട്ടനാ. അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാനം നിദ്ധാരണാ വിസഭാഗധമ്മാവട്ടനാ.

വിഭത്തിഹാരേ പദട്ഠാനഭൂമിവിഭാഗാ വുത്തനയാ, സുവിഞ്ഞേയ്യാ ചാതി ധമ്മവിഭാഗമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയിദ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘നയിദം യഥാരുതവസേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി സുത്തസ്സ നേയ്യത്ഥതം വത്വാ ‘‘യോഹീ’’തിആദിനാ തം വിവരതി. ‘‘ദുക്ഖമേവ അന്വേതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു യത്ഥ കത്ഥചി ഹിതേസിതാ കുസലമേവാതി? നയിദമീദിസം സന്ധായ വുത്തം, അധമ്മം പന ധമ്മോതി, ധമ്മഞ്ച പന അധമ്മോതി ദീപനേന ലോകസ്സ സബ്ബാനത്ഥബീജഭൂതേസു സകലഹിതസുഖുപായപടിക്ഖേപകേസു തിത്ഥകരേസു അസന്തഗുണസമ്ഭാവനവസേന പവത്തമിച്ഛാധിമോക്ഖം സന്ധായ വുത്തം. യോ ഹി ലോകേ അപ്പമത്തകമ്പി പുഞ്ഞം കാതുകാമം പാപികം ദിട്ഠിം നിസ്സായ പടിബാഹതി, സോപി ഗാരയ്ഹോ, കിമങ്ഗം പന അരിയവിനയേ സമ്മാപടിപത്തിം പടിബാഹന്തേസൂതി ദുക്ഖഫലാവ തത്ഥ സമ്ഭാവനാപസംസാ പയിരുപാസനാ. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ന ഖോ അഹം, മോഘപുരിസ, അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായാമി, അപിച തുയ്ഹേവേതം പാപകം ദിട്ഠിഗതം…പേ… ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൭), ‘‘യോ നിന്ദിയം പസംസതി (സു. നി. ൬൬൩; സം. നി. ൧.൧൮൦, ൧൮൧; അ. നി. ൪.൩; നേത്തി. ൯൨), സബ്ബസ്സാപി അനത്ഥസ്സ മൂലം ബാലൂപസേവനാ’’തി ച.

ഇദഞ്ഹി സുത്തന്തി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ…പേ…പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧, ൨) പഠമം ഗാഥം സന്ധായ വദതി. ഏതസ്സാതി സംവണ്ണിയമാനസുത്തസ്സ.

കിച്ചപഞ്ഞത്തീതി അധിപതിപച്ചയസങ്ഖാതസ്സ കിച്ചസ്സ പഞ്ഞാപനം. പധാനപഞ്ഞത്തീതി പധാനഭാവസ്സ പഞ്ഞാപനാ. സഹജാതപഞ്ഞത്തീതി തേസം ധമ്മാനം മനസാ സഹഭാവപഞ്ഞാപനാ.

മഹാഭൂതാതീതി ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന മഹാഭൂതാവിനാഭാവീ സബ്ബോ രൂപധമ്മോ സങ്ഗയ്ഹതി.

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തി സമാസപദേ ‘‘മനോ’’തി പദം തദവയവമത്തന്തി ആഹ ‘‘നേവ പദസുദ്ധീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാതി പദസുദ്ധീ’’തി. ‘‘ഛായാവ അനപായിനീ’’തി ഇദം സുഖാനുഗമസ്സ ഉദാഹരണമത്തം, ന യഥാധിപ്പേതത്ഥപരിസമാപനം. ‘‘സുഖമന്വേതീ’’തി പന യഥാധിപ്പേതത്ഥപരിസമാപനന്തി വുത്തം ‘‘പദസുദ്ധി ചേവ ആരമ്ഭസുദ്ധി ചാ’’തി.

ഏകത്തതാതി മനോപുബ്ബങ്ഗമാദിസാമഞ്ഞം സന്ധായ വദതി. ഏവം സേസേസുപി. വേമത്തതാ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞതോ വുത്തധമ്മേ പസാദോ ധാരണായ നിവത്തേത്വാ പസന്നസങ്ഖാതേ വിസേസേ അവട്ഠാപനതോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പസാദോ സിനേഹസഭാവോ, അസ്സദ്ധിയം വിയ ലൂഖസഭാവം ദോസം വിനോദേതീതി ആഹ ‘‘ബ്യാപാദവിക്ഖമ്ഭനതോ’’തി. ബഹിദ്ധാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥും സന്ധായാഹ. ഓകപ്പനതോതി ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ അനുപക്ഖന്ദിത്വാ സദ്ദഹനതോ.

ദേയ്യധമ്മാദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന സംവേഗഹിരോത്തപ്പകസിണമണ്ഡലാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഇട്ഠാരമ്മണാദയോതി ആദിസദ്ദേന ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണാ, ദ്വാരധമ്മാ, മനസികാരോതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഫസ്സോതി യഥാ വേദനാദീനം ഇട്ഠാരമ്മണാദയോ പച്ചയോ, ഏവം ഫസ്സോപീതി പച്ചയതാസാമഞ്ഞമേവ ഉപസംഹരതി തഥാ-സദ്ദോ. വേദനാദീനന്തി ഹി വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ ഗഹിതാ. വിഞ്ഞാണസ്സ വേദനാദയോതി നാമരൂപം സന്ധായ വദതി.

‘‘സീലമയസ്സ അദോസോ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം ഖന്തിപധാനത്താ സീലസ്സ. അധിട്ഠാതീതി അനുയുഞ്ജതി ഉപ്പാദേതി. സോതി ഏവം കുസലചിത്തം ഭാവേന്തോ. ‘‘അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദിനാ ഭാവനാപഹാനസമാരോപനാനി ദസ്സേന്തോ നിബ്ബേധഭാഗിയവസേന ഗാഥായ അത്ഥം വിചിനിത്വാ സമാരോപേതി, ഏവമ്പി സക്കാ യോജേതുന്തി വാസനാഭാഗിയവസേന പദട്ഠാനനിദ്ദേസേ ഉദാഹരീയതി.

ഏവം ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഗാഥായ വസേന ഹാരസമ്പാതയോജനാവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഗാഥാന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ദദതോ പുഞ്ഞ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭാവനാമയന്തി പഞ്ഞാഭാവനാമയം.

‘‘അലോഭോ കുസലമൂല’’ന്തിആദി ദാനാദീനം അലോഭാദിപധാനത്താ വുത്തം, സബ്ബത്ഥ ച ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. തേസന്തി രാഗാദീനം. നിസ്സരണന്തി ച പരിനിബ്ബാനമേവ സന്ധായ വദതി.

പരിച്ചാഗസീലോ അലോഭജ്ഝാസയോ കാമേസു ആദീനവദസ്സാവീ സമ്മദേവ സീലം പരിപൂരേതീതി ആഹ ‘‘ദദതോ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. ഇധ ഓളാരികാ നാമ കിലേസാ വീതിക്കമാവത്ഥാനം, തപ്പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനേന വേദിതബ്ബം. മജ്ഝിമാനന്തി പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാനം. സുഖുമാനന്തി അനുസയാവത്ഥാനം. കതാവീഭൂമി ന്തി ഖീണാസവഭൂമിം.

ദദതോതി മഗ്ഗസഹഗതേന അലോഭേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഭയദാനം ദദതോ. പുഞ്ഞന്തി ലോകുത്തരകുസലം. സംയമതോതി മഗ്ഗപരിയാപന്നേഹി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവേഹി ദിട്ഠേകട്ഠാദിസംകിലേസതോ മഗ്ഗസംയമേന സംയമന്തസ്സ. വേരന്തി പാണാതിപാതാദിപാപം. കുസലോതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ കുസലോ വിചക്ഖണോ. ജഹാതി പാപകന്തി തേഹി തേഹി മഗ്ഗേഹി തം തം പഹാതബ്ബം പാപധമ്മം ഓധിസോ ജഹാതി സമുച്ഛിന്ദതി. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗോ വുത്തോ’’തി.

‘‘ദദതോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ അവിഭാഗേന കുസലമൂലാനി ഉദ്ധടാനീതി ഇദാനി വിഭാഗേന താനി ഉദ്ധരന്തോ ‘‘ലോകിയകുസലമൂല’’ന്തിആദിമാഹ.

പുഥുജ്ജനഭൂമി സേക്ഖഭൂമി ദസ്സിതാ പഹാനസ്സ വിപ്പകതഭാവദീപനതോ. അസേക്ഖഭൂമി ദസ്സിതാ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനദീപനതോ.

സഗ്ഗഗാമിനീ പടിപദാ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തി.

പുഞ്ഞേ കഥിതേ പുഞ്ഞഫലമ്പി കഥിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദദതോ…പേ… ദേസനമാഹാ’’തി. സച്ചകമ്മട്ഠാനേന വിനാ സംകിലേസപ്പഹാനം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുസലോ…പേ… ദേസനമാഹാ’’തി.

വേരസദ്ദോ അദിന്നാദാനാദിപാപധമ്മേസുപി നിരുള്ഹോതി വുത്തം ‘‘ഏവം സബ്ബാനിപി സിക്ഖാപദാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനീ’’തി. ദ്വേപി വിമുത്തിയോ സേക്ഖാസേക്ഖവിമുത്തിയോ, സഉപാദിസേസഅനുപാദിസേസവിമുത്തിയോ ച. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിബ്ബുതോതി ദ്വേ നിബ്ബാനധാതുയോ’’തിആദി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൬).

കാരണൂപചാരേന, കാരണഗ്ഗഹണേന വാ ഫലം ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേ സുഗതിയോ’’തിആദി. വട്ടവിവട്ടസമ്പത്തിയോ ഇമിസ്സാ ദേസനായ ഫലം, തസ്സ ദാനം സീലം ഭാവനാ ഉപായോ, ‘‘സമ്പത്തിദ്വയം ഇച്ഛന്തേന ദാനാദീസു അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ ആണത്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഫലാദീനി യഥാരഹം വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

വിചയോതി വിചയഹാരസമ്പാതോ, സോ വുച്ചതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. ‘‘തിവിധമ്പി ദാനമയ’’ന്തിആദിനാ പദത്ഥവിചയം ദസ്സേതി, തേന അസ്സാദാദയോ, ഇതരേ ച വിചയഹാരപദത്ഥാ അത്ഥതോ വിചിതാ ഏവ ഹോന്തീതി. രൂപാദിആരമ്മണസ്സ പരിച്ചാഗോ വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബോതി സകലോ അനവസേസതോ കിച്ചസ്സ വുത്തത്താ.

ദാനാഭിരതസ്സ ചാഗാധിട്ഠാനം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘ദദതോ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. വിരതിസച്ചേ, വചീസച്ചേ ച തിട്ഠതോ സച്ചാധിട്ഠാനം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘സംയമ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. കോസല്ലയോഗതോ ച പാപപ്പഹാനതോ ച പഞ്ഞാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘കുസലോ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. അനവസേസരാഗാദീസു പഹീനേസു ഉപസമോ ഉപട്ഠിതോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘രാഗ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി.

കുസലോതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന കോസല്ലസമ്മാദിട്ഠി വുത്താതി ആഹ ‘‘കുസലോ…പേ… മഗ്ഗങ്ഗാദിഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ’’തി. ആദിസദ്ദേന ബോധിപക്ഖിയഭാവാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഖേപേതബ്ബഭാവേനാതി പഹാതബ്ബഭാവേന.

അവേരതന്തി അസപത്തതം. കുസലധമ്മേഹീതി അനവജ്ജധമ്മേഹി, ഫലനിബ്ബാനേഹീതി അധിപ്പായോ. ദാനസ്സ മഹപ്ഫലതാ, സീലാദിഗുണേഹി സത്ഥു അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവോ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി ഇമേസം പച്ചവേക്ഖണാ ഇമസ്സ ദാനസ്സ നിദാനന്തി അയമത്ഥോ പാളിയം നിരുള്ഹോവ. നിബ്ബചനനിദാനസന്ധയോ സുവിഞ്ഞേയ്യാവാതി ആഹ ‘‘നിബ്ബചനനിദാനസന്ധയോ വത്തബ്ബാ’’തി.

പടിപക്ഖനിദ്ദേസേന സമുദയോതി ദേസനത്ഥം പടിപക്ഖനിദ്ദേസനേന നിദ്ധാരിതോ അയം മച്ഛരിയാദിസംകിലേസപക്ഖികോ സമുദയോ. അലോഭേന…പേ… ദാനാദീഹീതി യേഹി അലോഭാദീഹി ദാനാദയോ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, താനി ദാനാദിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാനീതി കുസലമൂലാനി നിദ്ധാരേതി ‘‘ഇമാനി തീണി കുസലാനീ’’തി. തേസന്തി കുസലമൂലാനം.

ഭയഹേതു ദേതി പണ്ണാകാരാദിവസേന. രാഗഹേതു ദേതി സഭാഗവത്ഥുസ്സ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു ദേതി ലഞ്ജാദിവസേന. അനുകമ്പന്തോ വാ കരുണാഖേത്തേ. അപചയമാനോ ഗുണഖേത്തേ, ഉപകാരഖേത്തേ വാ. ഭയൂപരതോതി ഭയേന ഓരതോ. തേന തഥാരൂപേന സംയമേന വേരം ന ചിയതേവ. ഏവം സബ്ബസ്സ അകുസലസ്സ പാപകോ വിപാകോതി യോജനാ.

‘‘ദദതോ’’തിആദിനാ യഥാ ദാനപടിക്ഖേപേന പരിവത്തനം ദസ്സിതം, ഏവം പഹാനപടിക്ഖേപേനപി പരിവത്തനം ദസ്സേതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘അകുസലോ പന ന ജഹാതീ’’തി.

കമ്മഫലം സദ്ദഹന്തോ ദാനകിരിയായം പദഹന്തോ യേന വിധിനാ ദാനം ദാതബ്ബം, തത്ഥ സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ ചിത്തം സമാദഹന്തോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖരോന്തോ ദാനേ സമ്മാപടിപന്നോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദാനം നാമ…പേ… ഹോതീ’’തി.

ഭാവനാപഹാനസമാരോപനാനി പാളിയം സരൂപതോ വിഞ്ഞായന്തീതി പദട്ഠാനവേവചനസമാരോപനാനി ദസ്സേതും ‘‘തം സീലസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യം. അഞ്ഞഞ്ച യദേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം വുത്തനയത്താ, ഉത്താനത്ഥത്താ ചാതി വേദിതബ്ബം.

ഹാരസമ്പാതവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.