൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. ജാതിലിങ്ഗകാലസാധനവിഭത്തിസങ്ഖ്യാവിസേസാദിതോ സദ്ദതോ പദവിചയോ കാതബ്ബോ. തത്ഥ കരിയമാനോ ച യഥാസഭാവനിരുത്തിയാ ഏവ കതോ സുകതോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം നാമപദം …പേ… അയം സദ്ദതോ പദവിചയോ’’തി വത്വാ ‘‘സോ പനായ’’ന്തിആദിമാഹ. വത്തബ്ബഅത്ഥസംവണ്ണനാതി തംതംപദവചനീയസ്സ അത്ഥസ്സ ഭേദം വത്വാ പരിയായേഹി വിവരിത്വാ കഥനം.

വിചിയമാനസ്സ സുത്തപദസ്സാതി പുച്ഛാവസേന പവത്തസുത്തപദസ്സ. ‘‘സുത്തന്തരപദാനിപി പുച്ഛാവസേനേവ പവത്താനീ’’തി വദന്തി ‘‘ന സബ്ബമ്പി സുത്തപദ’’ന്തി. ഏകസ്സേവ പദസ്സ സമ്ഭവന്താനം അനേകേസം അത്ഥാനം ഉദ്ധാരോ അത്ഥുദ്ധാരോ. ഏകസ്സേവ പന അത്ഥസ്സ സമ്ഭവന്താനം അനേകേസം പദാനം ഉദ്ധാരോ പദുദ്ധാരോ. സബ്ബേ ഹി സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ ലബ്ഭമാനേ സബ്ബേ പദത്ഥേ. നവ സുത്തന്തേതി സുത്തഗേയ്യാദിവസേന നവപ്പകാരേ സുത്തസ്മിം ആനേത്വാ വിചിനതീതി യോജനാ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബേ നവ സുത്തന്തേ’’തി ഇമിനാ പവിചയലക്ഖണേന ഹാരേന സുത്തഗേയ്യാദീനി സബ്ബാനിപി നവപ്പകാരാനി സുത്താനി വിചിനതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സുത്തഗേയ്യാദികേ’’തിആദി.

‘‘കോസലാനം പുരാ രമ്മാ’’തിആദികാ (സു. നി. ൯൮൨) ഛപഞ്ഞാസ ഗാഥാ വത്ഥുഗാഥാ. ‘‘പാരായനമനുഗായിസ്സ’’ന്തി (സു. നി. ൧൧൩൭ ആദയോ) പന ആദികാ ഏകൂനവീസതി ഗാഥാ അനുഗീതിഗാഥാ. ഇദം നാമം കതന്തി ഇദം ‘‘പാരായന’’ന്തി നാമം കതം. തേനാഹ ‘‘പാരം ഗമനീയാ ഇമേ ധമ്മാ, തസ്മാ ഇമസ്സ ധമ്മപരിയായസ്സ ‘പാരായനന്ത്വേവ അധിവചന’’’ന്തി (സു. നി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാ; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാ ൧൪൯ ആദയോ). ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനന്തി ഇമസ്സ വിചയഹാരവിഭങ്ഗസ്സ ദേസനാകാലേ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അത്തനോ ബുദ്ധിയം വത്തമാനം കത്വാ ഏവമാഹാതി യോജനാ.

ഏകംസബ്യാകരണസ്സ അയന്തി ഏകംസബ്യാകരണീയാ, ഏകംസേന വാ ബ്യാകാതബ്ബത്താ ഏകംസബ്യാകരണീയാ, ഏകംസബ്യാകരണയോഗ്ഗാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഠപനീയാതി ഠപേതബ്ബത്താ അബ്യാകരണീയാതി അത്ഥോ. സമയന്തരപരിചയേന നിവാരണധമ്മം പതി സംസയപക്ഖന്ദോ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വിമതിച്ഛേദന’’ന്തി. പകതിയാ പന നിവാരണധമ്മം അജാനന്തോ ഞാതുകാമതായ പുച്ഛതീതി അദിട്ഠജോതനായ പുച്ഛാപി സിയാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ലോകസ്സ നിവാരണാദീനി അജാനന്തേനാ’’തി.

ഏകവത്ഥുപരിഗ്ഗഹാതി ഏകസ്സ അഭിധേയ്യത്ഥസ്സ ഗഹണതോ.

വിമുത്തിപരിപാചകഇന്ദ്രിയാനി വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതസ്സ സദ്ധാദയോ ധമ്മാ, കിം പനേത്ഥ അരിയാനമ്പി ഇന്ദ്രിയലോകേന സങ്ഗഹോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിയാപന്നധമ്മവസേനാ’’തിആദി.

കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീഘനവനസണ്ഡമേഘപടലച്ഛാദനഅഡ്ഢരത്തീനം വസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന. വിവിച്ഛാതി വിചികിച്ഛായ. തേനാഹ ‘‘വിചികിച്ഛാഹേതൂ’’തി. ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം ‘‘അസ്സാ’’തി പദം ‘‘ജപ്പാഭിലേപനം അസ്സ ബ്രൂമീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജപ്പാ തണ്ഹാ അസ്സ ലോകസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘സബ്ബസത്താന’’ന്തിആദിനാ, ‘‘സബ്ബസോവാ’’തിആദിനാ ച അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച സാതിസയം അവിജ്ജായ നീവരണഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തി (ധ. പ. ൩൦൪; നേത്തി. ൧൧), രത്തോ അത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി (നേത്തി. ൧൧, ൨൭) ഗാഥാദ്വയേനാപി അനുഗീതിവിചയം ദസ്സേതീതി യോജേതബ്ബം.

രൂപാവചരാതി രൂപാവചരസത്താ. വിപരിണാമദുക്ഖതായ മുച്ചനസ്സ കാരണവചനന്തി സമ്ബന്ധോ. യതോ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചനം. തം വട്ടദുക്ഖം അനവസേസപരിയാദാനവസേന സങ്ഖാരദുക്ഖതാഗഹണേന.

ഏകാധാരന്തി ഏകവത്ഥു അധിട്ഠാനം. നിവാരണം വിക്ഖമ്ഭനം പിധാനം സമുച്ഛേദോതി അത്ഥദ്വയസ്സ പുച്ഛിതത്താ ‘‘അനേകാധാരം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘നിവാരണസങ്ഖാതം സംവരം…പേ… പിധിയ്യന്തി പച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൪൧; ചൂളനി. അട്ഠ. ൩). തസ്സത്ഥോ ‘‘നിവാരണസങ്ഖാതം വിക്ഖമ്ഭനം, സംവരം, പിധാനഞ്ച കഥേഹീ’’തി.

‘‘വോദാന’’ന്തി ഇമിനാ സോതാനം വിക്ഖമ്ഭനവിസുദ്ധി, ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ സമുച്ഛേദവിസുദ്ധി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘പുച്ഛായ ദുവിധത്ഥവിസയതം വിവരിതും ‘ഏവ’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി. തഥാ ചാഹ ‘‘വോദായതി…പേ… അരിയമഗ്ഗോ’’തി.

ദിട്ഠിമാനാവിജ്ജാസോതാപി തണ്ഹാസോതാനുഗാതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന അനുരോധവസേനാ’’തി. ഉപചാരവസേനാതി നിസ്സിതുപചാരവസേന. സബ്ബസ്മാതി ചക്ഖുതോ യാവ മനതോതി സബ്ബസ്മാ ദ്വാരതോ. സബ്ബപ്പകാരേനാത്തി തണ്ഹായനമിച്ഛാഭിനിവേസനഉന്നമനാദിപ്പകാരേന.

തമേവ സതിന്തി യായം സതി പുബ്ബഭാഗേ സോതാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന വുത്താ, തമേവ സതിം. മഗ്ഗക്ഖണേ സോതാനം സംവരം പിധാനം ബ്രൂമി. യസ്മാ പന പിധായികാപി സതി മഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ഞാനുഗാ, പഞ്ഞാകിച്ചമേവേത്ഥ അധികം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി.

സംവരപിധാനാനന്തി ഏത്ഥ സംവരസദ്ദേന നിവാരണം വുത്തം.

യസ്മിം യസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ അനധിഗതേ യം യം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജനാരഹം, തസ്മിം തസ്മിം അധിഗതേ തം തം വിഞ്ഞാണം അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝതി സദ്ധിം അത്തനാ സമ്പയുത്തനാമരൂപേനാതി ആഹ ‘‘തസ്സ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സഹേവാ’’തി. അനുപ്പാദനിരോധോ ഹി ഏത്ഥ ‘‘നിരോധോ’’തി അധിപ്പേതോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസ്സ അധിപ്പേതത്താതി. അനുസന്ധീയതി ഏതേനാതി അനുസന്ധി, ഇധ പുച്ഛിയമാനോ അത്ഥോ.

സഹ വിസയേന ദസ്സേതുന്തി ഏത്ഥ സച്ചാനി ഏവ വിസയോ. പഹാതബ്ബസഭാവം സമുദയസച്ചം, തസ്സ വിസയോ ദുക്ഖസച്ചം. ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൩, ൫൭) ഹി വുത്തം. പഹായകസഭാവം മഗ്ഗസച്ചം, തസ്സ വിസയോ നിരോധസച്ചന്തി ആഹ ‘‘സഹ വിസയേന…പേ… സച്ചേസൂ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘സമുദയോ ദ്വീസു ഭൂമീസു പഹീയതീ’’തി ആരദ്ധം, ‘‘ദസ്സനേന തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി, ഭാവനായ സത്ത സംയോജനാനി പഹീയന്തീ’’തി പന വിഭാഗവചനമേവ വത്തന്തി ആഹ ‘‘പഹായകവിഭാഗമുഖേന പഹാതബ്ബവിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി.

നിരവസേസകാമരാഗബ്യാപാദാ തതിയമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ഇതരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേനാതി വുത്തം ‘‘ഇതരേഹി പന നിരവസേസ’’ന്തി. തത്ഥാതി കമ്മവിപാകവട്ടപ്പഭേദേന തേധാതുകേ ഭവത്തയേ. സംയോജനവസേനാതി സബ്ബദാ യോജനവസേന ബന്ധനവസേന.

൧൨. അഗ്ഗഫലഞാണതായ ഏകമ്പി സമാനം തന്നിമിത്തസ്സ ഖയാനുപ്പാദാരമ്മണസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ വസേന ഫലവോഹാരേന ദ്വേ നാമാനി ലഭതി.

സോമനസ്സനാമലാഭോ ഇമിനാ ആരമ്മണസങ്കേതേനാതി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഖയേ…പേ… സമഞ്ഞായാ’’തി ആഹ.

൧൩. തഗ്ഗഹണേനേവാതി ഫസ്സപഞ്ചമകപഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേനേവ. സഹചരണാദിനാതി സഹജാതാദിഅനന്തരാദിപച്ചയഭാവേന ചേവ നിസ്സയാരമ്മണാദിനാ ച. ‘‘സമ്പയുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സഹിതതാ അവിസിട്ഠതാ ഇധാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അവിഭാഗേന ഗഹണീയഭാവം സന്ധായാ’’തി.

കഥം സമാധിന്ദ്രിയം ഉപ്പാദേതീതി ആഹ ‘‘സതിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഇധാധിപ്പേത’’ന്തി. ന ഹി സമാധിനാ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം സമ്ഭവതി.

പദഹതി ഏതേനാതി പധാനം, വീരിയം. തേതി വീരിയസങ്ഖാരാ. ഏകരസേനാതി യഥാ ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാനി ഹോന്തി, ഏവം ഏകരസഭാവേന സരണതോ പവത്തനതോ. തഥാ പവത്തിയാ ഏവ സുട്ഠു വത വീരിയം വാഹേസീതി യോഗിനാ സങ്കപ്പേതബ്ബതോ തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ‘‘സമ്പഹംസനാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഏവം മേ…പേ… ഹേതുഭാവതോ’’തി.

ഇദ്ധിസദ്ദസ്സ പഠമോ കത്തുഅത്ഥോ, ദുതിയോ കരണത്ഥോ വുത്തോ, പാദസദ്ദസ്സ ഏകോ കരണത്ഥോ ഏവ. പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധീ വുത്താ, ന ച ഇജ്ഝന്തി. പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധീ പജ്ജനകരണേന പാദേന സമാനാധികരണാ ന ഹോന്തീതി ‘‘പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ’’തി കഥം സക്കാ വത്തും, തഥാ ഇദ്ധികിരിയാകരണേന സാധേതബ്ബാ ബുദ്ധിസങ്ഖാതാ ഇദ്ധി പജ്ജനകിരിയാകരണേന പജ്ജിതബ്ബാതി ദ്വിന്നം കരണാനം ന സമാനാധികരണതാ സമ്ഭവതീതി ‘‘ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ’’തി കഥം സക്കാ വത്തുന്തി ചേ? സക്കാ, പാദസ്സ ഇജ്ഝമാനകോട്ഠാസ ഇജ്ഝനകരണൂപായഭാവതോ. അഥ വാ ‘‘പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ, ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏവം യോജനതോ. കഥം? അനന്തരത്ഥോ പച്ചാസത്തിഞായേന ഇധ പഠമോതി അധിപ്പേതോ, തതോ പുരിമോ ദുതിയോതി.

‘‘ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധി’’ന്തിആദി (വിഭ. ൪൩൨) വചനതോ ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീതി ഏത്ഥാപി ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതിസദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി. അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേനേവ പന ‘‘ഛന്ദഹേതുകോ, ഛന്ദാധികോ വാ സമാധീ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൪൩൧) വുത്തം, തസ്മാ ഇധാപി ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി വേദിതബ്ബോ. തം പന ഛന്ദം വുത്തനയേന സദ്ധാസീസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാധിപതേയ്യാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇദം പധാന’’ന്തി വാ വീരിയം വുത്തം. വീരിയസദ്ദാപേക്ഖാസഹിതം ഏകവചനേന വത്വാ ചതുബ്ബിധസ്സപി വീരിയസ്സ അധിപ്പേതത്താ നിബ്ബത്തേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ച ‘‘ഇമേ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്തം. തേന പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാതി ഏവം സമാസോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥഞ്ചേത്ഥ പധാനഗ്ഗഹണം. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ അഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി പധാനഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാതി അത്ഥോ.

വീരിയിദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ ‘‘വീരിയസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗത’’ന്തി (വിഭ. ൪൩൫) ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം. തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസനം ‘‘വീരിയാധിപതി സമാധി വീരിയസമാധീ’’തി, ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനത്ഥം. ദ്വേ ഏവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി, പധാനസങ്ഖാരോ ച. ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി. പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി തഥാ വിസിട്ഠേനേവ തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ, സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി വുത്താ. വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅപസ്സയനവസേന ഹോതീതി ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദന്തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദസദ്ദേന ഉപായത്ഥേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി. തഥാ ഹി അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനമേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. പഞ്ഹാപുച്ഛകേ ച ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ – ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തി (വിഭ. ൪൬൨) ആരഭിത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം. അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാവ ന ഹോതീതി. അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തദങ്ഗസമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതത്തം വത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതസ്സ അവചനം ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീ’’തി (വിഭ. ൪൩൨) ഭാവേതബ്ബാനം ഇദ്ധിപാദാനം വുത്തത്താ. ഭാവിതിദ്ധിപാദസ്സ ഹി സച്ഛികാതബ്ബാ ഫലപരിയാപന്നാ ഇദ്ധിപാദാതി.

വോസ്സഗ്ഗസദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ, പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി തദങ്ഗസമുച്ഛേദപ്പകാരേന, തന്നിന്നഭാവാരമ്മണപ്പകാരേന ച. പരിണമന്തം വിപസ്സനക്ഖണേ.

൧൪. പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായാതി ഏകാവജ്ജനനാനാവജ്ജനവീഥീസു പവത്തഉപചാരപഞ്ഞായ. അധിഗമപഞ്ഞായാതി അപ്പനാപഞ്ഞായ. പുന പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായാതി നാനാവജ്ജനുപചാരപഞ്ഞായ, പടിസന്ധിപഞ്ഞായ വാ. ഉപചാരപഞ്ഞായാതി ഏകാവജ്ജനേ, സബ്ബത്ഥ വാ പവത്തഉപചാരപഞ്ഞായ.

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവിചയോപീതി യഥാവുത്തായ പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനവിചയോപി. വുത്തനയാനുസാരേനാതി അദിട്ഠജോതനാ, വിമതിച്ഛേദനാ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുഗമനേന.

൧൫. സേഖേ അസേഖേതി സേക്ഖേ അരിയപുഗ്ഗലേ, അസേക്ഖേ അരിയപുഗ്ഗലേ. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമപ്പഹാനേതി വിപസ്സനം പുരേചാരികം കത്വാ പവത്തകിലേസപ്പഹാനേ, പഹാനാഭിസമയേതി അത്ഥോ.

‘‘യം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി പാളിം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘യം അനിച്ചേ ദുക്ഖേ അനത്തനീ’’തി വചനം ഏവമ്പേത്ഥ പഠന്തീതി ദസ്സേതും.

സേസസംകിലേസവോദാനധമ്മാതി ഗേധതോ അവസിട്ഠസംകിലേസധമ്മാ ച സബ്ബവോദാനധമ്മാ ച. അഭാവേനാതി അഭാവനേന അഭാവകരണേന.

പയോഗപരക്കമന്തി ഭുസം യോഗോ പയോഗോ, പയോഗോവ പരക്കമോ പയോഗപരക്കമോ, ചിത്തം. ഉക്ഖിപതീതി കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദേന്തോ കുസലപക്ഖേ ഉദ്ധം ഖിപേന്തോ വിയ പവത്തതി. പധാനവീരിയന്തി അകുസലാനം അനുപ്പാദനട്ഠേന ഉത്തമവീരിയം. യോജേതബ്ബാനീതി ‘‘ആസേവമാനോ വായമതീ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാനി. അനുപ്പന്നാതി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനന്തി ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നാനം.

൧൬. ‘‘അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പഠമമഗ്ഗേ സദ്ധാദയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണഞ്ച പാളിയം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം.

അസുഭാനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘സതിപട്ഠാനഭാവനായ സുനിഗ്ഗഹിതോ കാമവിതക്കോ’’തി. സമാധി ഉപ്പജ്ജമാനോ കാമവിതക്കമ്പി നിഗ്ഗഹേത്വാ ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനവജ്ജസുഖപദട്ഠാനേനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസു ആരദ്ധവീരിയോ’’തിആദിനാ ധമ്മച്ഛന്ദതോ ഉപ്പജ്ജമാനോ വീരിയച്ഛന്ദോ ഖന്തിം പരിബ്രൂഹേതീതി ദസ്സേതി. അനവജ്ജധമ്മാനം ഉപകാരകധമ്മാസേവനം വിയ അനുപകാരകധമ്മപരിവജ്ജനമ്പി പഞ്ഞാനിസേവനേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമാധിആദീന’’ന്തിആദി.

൧൭. സബ്ബധമ്മാധിട്ഠാനം ദേസനം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന വിഭജിതും ‘‘ലോകോ നാമാ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബധമ്മാനന്തി…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി ആഹ. മഹഗ്ഗതധമ്മേസു ഠാനം തംസമ്പാദനാവ. തഥാ സേസേസു. വഡ്ഢിയമാനേസൂതി യഥാ വിമുത്തിം പരിപാചയന്തി, ഏവം ബ്രൂഹിയമാനേസു.

ദസ്സനപരിഞ്ഞാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം സലക്ഖണതോ, പച്ചയതോ ച പരിജാനനാ. തേനാഹ ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞാ’’തി. പടിപക്ഖവിധമനേന സദ്ധിം ലക്ഖണത്തയവിഭാവനാ ഇധ ‘‘ഭാവനാപരിഞ്ഞാ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഭാവനാ…പേ… പരിഞ്ഞാ ചാ’’തി. ദസ്സനത്ഥാ പരിഞ്ഞാ ദസ്സനപരിഞ്ഞാ, ഭാവനത്ഥാ പരിഞ്ഞാ ഭാവനാപരിഞ്ഞാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കക്ഖളഫുസനാദീതി കക്ഖളാദിഫുസനാദി. അഭിജാനിത്വാതി അഭിഞ്ഞായ പഞ്ഞായ ജാനിത്വാ, ഠിതസ്സ അഭിജാനനഹേതു വാതി അത്ഥോ. അത്ഥോതി ഫലം. നയോതി വുത്തനയോ.

‘‘യം അസങ്ഖത’’ന്തിപി പഠന്തി. ചതുനയകോവിദോതി ഏകത്തനാനത്താദിനയചതുക്കേ നിപുണോ. ദേസനായുത്തികുസലോതി ധമ്മാനം ദേസനാവിധിമ്ഹി കുസലോ.

സദിസീ കാതബ്ബാ സംസന്ദനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ആനേതബ്ബാ ‘‘അയം ദേസനാ ഇമായ ദേസനായ ഏവം സംസന്ദതീ’’തി. അത്ഥതോ അപേതന്തി അയുത്തത്ഥം. അസമ്ബന്ധത്ഥന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ബന്ധപദത്ഥം. നനു പട്ഠാനവിചാരോ നയവിചാരോ വിയ ഹാരേഹി അസമ്മിസ്സോ വിചാരണന്തരോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഇധ നിക്ഖിത്തോതി ഇധ സുത്തവിചയേ സുത്തത്ഥവിചാരഭാവതോ നിക്ഖിത്തോ, ഏതേന വാ പട്ഠാനസ്സ ഹാരന്തോഗധഭാവദസ്സനേനേവ മൂലപദാനം വിയ പട്ഠാനസ്സ പദത്ഥന്തരാഭാവോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

ഇമസ്സ സുത്തസ്സാതി സംവണ്ണിയമാനസുത്തം സന്ധായാഹ. കസ്മിം വാ പദേതി സംവണ്ണിയമാനം ഗാഥം സന്ധായാഹ. തബ്ബിചയേനാതി പുച്ഛാദിവിചയേന, അസ്സാദാദിവിചയേന ച.

വിചയഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.