൧. ദേസനാഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ

‘‘ഏവ’’ന്തിആദി ഹാരസമ്പാതദേസനായ സമ്ബന്ധദസ്സനം. തത്ഥ പുരിമേന ഉപമാദ്വയേന സുപരികമ്മകതമണികോട്ടിമസദിസീ, സുവിരചിതജമ്ബുനദാഭരണസദിസീ ച പാളി. തത്ഥ കതനാനാവണ്ണപുപ്ഫൂപഹാരസദിസീ, വിവിധരംസിജാലാസമുജ്ജലബദ്ധനാനാരതനാവലിസദിസീ ച ഹാരവിഭങ്ഗദേസനാതി ദസ്സേതി. പച്ഛിമേന തസ്സ പണീതമഹാരഹേ ജടാഹി സദ്ധിം ദുക്കരതരതം ദീപേതി. യായം ഗാഥാ വുത്താതി യോജനാ.

൫൨. യസ്മായം ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ നപ്പയോജേതി യഥാവുത്തേന കാരണേന, തസ്മാ സാ ഹാരവിഭങ്ഗവാരസ്സ ആദിമ്ഹി ന പച്ചാമട്ഠാതി അധിപ്പായോ. ഹാരസമ്പാതവാരോ പന തം പയോജേതീതി യസ്മാ പന ഹാരസമ്പാതവാരോ തം ഗാഥം പയോജേതി യഥാവുത്തേനേവ കാരണേന, തസ്മാ ‘‘സോളസ…പേ… ആഹാ’’തി ആഹ. യോജനാനയദസ്സനന്തി യോജനായ നയദസ്സനം.

തേനാതി ‘‘തം മച്ചുനോ പദ’’ന്തി വചനേന. സബ്ബം വിപല്ലാസന്തി ദ്വാദസവിധമ്പി വിപല്ലാസം. സാമഞ്ഞസ്സ…പേ… വോഹരീയതി യത്ഥ പതിട്ഠിതം സാമഞ്ഞം, സോ വിസേസോ. അത്ഥതോ പന സഞ്ഞാദയോ ഏവ രൂപാദിവിസയം വിപരീതാകാരേന ഗണ്ഹന്തേ വിപല്ലാസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ’’തിആദിമാഹ.

ഇന്ദജാലാദിവസേന മണിആദിആകാരേന ഉപട്ഠഹന്തേ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകേ അഹംമമാദികാരണതായ നിരുത്തിനയേന ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചമാനോ തംബുദ്ധിവോഹാരപ്പവത്തിനിമിത്തതായ അത്തഭാവോ സുഖാദീനം വത്ഥുതായ ‘‘അത്തഭാവവത്ഥൂ’’തി പവുച്ചതീതി ആഹ ‘‘തേഹീ’’തിആദി. തേസന്തി ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം. വിപല്ലാസാനം പവത്തിആകാരോ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തിആദി. വിസയോ കായവേദനാചിത്തധമ്മാ. അവിജ്ജാ ച…പേ… ഏവ സമ്മോഹപുബ്ബകത്താ സബ്ബവിപല്ലാസാനം. ച-സദ്ദോ സുഭസുഖസഞ്ഞാനന്തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ.

തത്ഥായം യോജനാ – ‘‘അവിജ്ജാ ച സുഭസുഖസഞ്ഞാനം പച്ചയോ ഏവ, ന തണ്ഹാ ഏവ, അവിജ്ജാ സുഭസുഖസഞ്ഞാനഞ്ച പച്ചയോ, ന നിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം ഏവാ’’തി. ഏവം സന്തേപി പുരിമാനം ദ്വിന്നം വിപരീതസഞ്ഞാനം തണ്ഹാ, പച്ഛിമാനം അവിജ്ജാ വിസേസപച്ചയോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഥാപീ’’തിആദി. അവിജ്ജാസീസേന ചേത്ഥ ദിട്ഠിയാ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിനിവുതം ചിത്ത’’ന്തി, ‘‘യോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ’’തി ച ആദി, യഥാ ച അവിജ്ജാസീസേന ദിട്ഠിയാ ഗഹണം, ഏവം ദിട്ഠിസീസേന അവിജ്ജായപി ഗഹണം സിയാതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിസീസേന അവിജ്ജാ വുത്താ’’തി. തണ്ഹാവിജ്ജാസു സുഭസുഖസഞ്ഞാനം യഥാ തണ്ഹാ വിസേസപച്ചയോ, ന ഏവം അവിജ്ജാ. നിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം പന യഥാ അവിജ്ജാ വിസേസപച്ചയോ, ന തഥാ തണ്ഹാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മോഹോ വിസേസപച്ചയോ’’തി ആഹ.

പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം…പേ… ഹോതീതി അതീതംസേ തണ്ഹാഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവാഭാവതോ. തേനേവ ഹി ‘‘സോ അതീതം രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി’’ച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തി. തണ്ഹാവിപല്ലാസോതി തണ്ഹം ഉപനിസ്സായ പവത്തോ വിപല്ലാസോ, ന ഹി തണ്ഹാ സയം വിപല്ലാസോ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാമൂലകോ വിപല്ലാസോ’’തി. ദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേനാതി തണ്ഹുപനിസ്സയദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന, യതോ സോ ‘‘തണ്ഹാവിപല്ലാസോ’’തി വുത്തോ. ഏതേനാതി ‘‘യോ തണ്ഹാവിപല്ലാസോ’’തിആദിപാഠേന. സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, പഞ്ച പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ ച, യഥാ അത്തനോ ഗതായ, നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ ച പരികപ്പവസേന സുഭസുഖാകാരഗ്ഗാഹിനോ, ന ഏവം സത്ത ഉച്ഛേദവാദാതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി. പടിപക്ഖവസേനപീതി വിസുദ്ധിവസേനപി. യാവ ഹി ഉപക്കിലേസാ, താവ ചിത്തം ന വിസുജ്ഝതേവ. യദാ ച തേ പഹീനാ, തദാ വിസുദ്ധമേവ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാ’’തി പാളിം നിക്ഖിപിത്വാ വിപല്ലാസമുഖേനേവ ദേസനായ നിദ്ധാരിയമാനത്താ വുത്തം ‘‘യഥാനുസന്ധിനാവ ഗാഥം നിട്ഠപേതു’’ന്തി.

മാരസ്സാതി കിലേസമാരസ്സ. തസ്സ ഹി വസേ ഠിതോ സേസമാരാനം ഹത്ഥഗതോ ഏവാതി. തേനാഹ ‘‘കിലേസമാരഗ്ഗഹണേനേവാ’’തിആദി.

മാരബന്ധനന്തി സത്തമാരപക്ഖേ മാരസ്സ ബന്ധനന്തി മാരബന്ധനം. സോ ഹി കിലേസബന്ധനഭൂതേ അത്തനോ സമാരകപരിസേ മഞ്ഞതി. തേന വുത്തം ‘‘അന്തലി…പേ… മോക്ഖസീ’’തി (മഹാവ. ൩൩). ഇതരമാരപക്ഖേ മാരോവ ബന്ധനന്തി മാരബന്ധനം. വിസങ്ഖാരോ നിബ്ബാനം.

മോഹസമ്പയോഗതോ ചിത്തം ‘‘മൂള്ഹ’’ന്തി വുത്തന്തി രത്തദുട്ഠാനമ്പി മൂള്ഹതായ സബ്ഭാവേ ‘‘മൂള്ഹ’’ന്തി വിസും വചനം ആവേണികമോഹവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വിന്നം മോമൂഹചിത്തുപ്പാദാനം വസേനാ’’തി ആഹ. ഏവന്തി ഏവം രാഗാദിഅകുസലപ്പത്തിയാ കുസലഭണ്ഡച്ഛേദനതോ അരക്ഖിതം ചിത്തം ഹോതി, സബ്ബോപി മിച്ഛാഭിനിവേസോ ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി …പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. സബ്ബേപീതി ‘‘അരക്ഖിതം, മിച്ഛാദിട്ഠിഹതം, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂത’’ന്തി തീഹിപി പദേഹി വുത്തധമ്മാ.

ചക്ഖുനാതി ദ്വാരേന. രൂപന്തി വിസഭാഗവത്ഥുസന്നിസ്സിതം രൂപായതനം. നിമിത്തഗ്ഗാഹീതി ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ പുരിസോ’’തി വാ ‘‘സുഭ’’ന്തി വാ ‘‘അസുഭ’’ന്തി വാ പരികപ്പിതനിമിത്തം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ വാ ഗഹണസീലോ. അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി ഹത്ഥപാദഹസിതകഥിതാദിപ്പഭേദേ കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ അനുബ്യഞ്ജനസഞ്ഞിതേ ആകാരേ ഗണ്ഹാതി, തേസം വാ ഗഹണസീലോ. യത്വാധികരണന്തി യം നിമിത്തം, നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. ഏവം ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്ത’’ന്തി, യോ ‘‘നിമിത്തഗ്ഗാഹീ, അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ’’തി ച വുത്തോ പുഗ്ഗലോ, തമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുദ്വാരം അസംവുതം സതികവാടേന അപിഹിതം കത്വാ വത്തന്തം, തസ്സ ച രൂപസ്സ ഇട്ഠാകാരഗ്ഗഹണേ അഭിജ്ഝാ, അനിട്ഠാകാരഗ്ഗഹണേ ദോമനസ്സം, അസമപേക്ഖനേ മോഹോ മിച്ഛാഭിനിവേസേ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഏവം അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ, അഞ്ഞേ ച ലാമകട്ഠേന പാപകാ അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും അനു അനു പവത്തേയ്യും.

തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതീതി തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരസ്സ സംവരായ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥം ന പടിപജ്ജതി. സാ പന അപ്പടിപത്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ അനാരക്ഖാസംവരസ്സ അനുപ്പാദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന രക്ഖതി…പേ… ആപജ്ജതീ’’തി ആഹ. ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹി അസംവരോ തേന ദ്വാരേന പവത്തനതോ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരോ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി. സേസദ്വാരേസുപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പുബ്ബന്തകപ്പനവസേന ചാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരോ അഞ്ഞോ’’തി കത്വാ തം സമുച്ചിനന്തോ ‘‘യാ ച ഖോ ഇമാ’’തിആദിമാഹ.

യഥാവുത്താ അകുസലാ ധമ്മാതി ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദധമ്മാ, തേസം വത്ഥൂനി വാ. തേ ഹി സമുദയവജ്ജാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ നേത്തിപാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച നിദ്ധാരിതപ്പകാരേന. ഇധാതി ഇമിസ്സം ‘‘അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാ’’തി ഗാഥായം.

യദിപി ദേസനാഹാരസമ്പാതപാളിയം ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തി ഗാഥാ സരൂപതോ ന ഗഹിതാ, അത്ഥതോ പന ‘‘തേസം ഭഗവാ പരിഞ്ഞായാ’’തിആദിനാ ഗഹിതാ ഏവാതി തസ്സാ ഗഹിതഭാവം വിഭാവേതും ‘‘കഥം ദേസേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തി ഗാഥം ഉദ്ധരി.

യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോതി ‘‘സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദിനാ നയേന വിപസ്സനാസങ്ഖാതേന യോനിസോമനസികാരേന ഭാവനാകമ്മം കരോന്തോ, ഭാവേന്തോതി അത്ഥോ. യഥാഭൂതഞാണന്തി ഞാതപരിഞ്ഞായ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനായ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൫൦) സമപഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി. നിരയഗതിയം ദുക്ഖദുക്ഖതാ, സുഗതിവിസേസേ ബ്രഹ്മലോകേകദേസേ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ, ഇതരത്ഥ ദ്വേ തിസ്സോപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവം തിവിധദുക്ഖതായോഗേനാ’’തി.

ദേസനാഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.