൨. വിചയഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ

൫൩. കുസലധമ്മാരമ്മണാതി കുസലധമ്മേ ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന തേസം ആരമ്മണപച്ചയതം ഇധ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ലോകുത്തരധമ്മാനം അധിപ്പേതത്താ. ന ഹി കദാചി അനുപാദാനിയാ ധമ്മാ ഉപാദാനാരമ്മണാ ഹോന്തി. ഫലധമ്മേ ഉദ്ദിസ്സ പവത്തായ തണ്ഹായ ഗഹിതത്താ ‘‘കുസല…പേ… ദട്ഠബ്ബോ’’തി വുത്തം. ദേസനാഹാരേതി ദേസനാഹാരസമ്പാതേ. കഥം പന കുസലഭാവോതി ‘‘കുസലാ’’തി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ ചോദേതി, തഞ്ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, പഹാനഹേതുഭാവോപിസ്സാ സിയാ ചോദകേന സമ്പടിച്ഛിതോവ. ‘‘മാനോപി ദുവിധോ’’തിആദിനാ മാനസ്സ ച തസ്സാ തണ്ഹായ ച സേവിതബ്ബഭാവോ അകുസലാനം പഹാനായ, കുസലാനം ഉപ്പത്തിയാ ച പച്ചയഭാവതോ.

നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം നാമ ‘‘അരിയഭൂമിം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഉപ്പന്നം ദോമനസ്സന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവന്തി ഇമിനാ പാളിയം വുത്തപ്പകാരേന, പിഹം ഉപട്ഠപേത്വാ ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാതി യോജനാ. ഇട്ഠാരമ്മണഞ്ചേത്ഥ യഥാവുത്തഅനുസോചനദോമനസ്സുപ്പത്തീനം യഥാഭിനിവിട്ഠസ്സ ആരമ്മണസ്സ അനിട്ഠതായാതി ദസ്സനത്ഥം. ‘‘കഥം നേക്ഖമ്മവസേനാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരിതും ‘‘വിപസ്സനാവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. വിപസ്സനാദിവിനിമുത്താ വാ പഠമജ്ഝാനാദിവസേന വുത്താ കുസലാ ധമ്മാ ഇധ നേക്ഖമ്മം. അനുസ്സതിഗ്ഗഹണേന ഉപചാരജ്ഝാനമേവ ഗഹിതന്തി ‘‘പഠമജ്ഝാനാദിവസേനാ’’തി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന ദുതിയജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗഫലാ ഉപരിവിസേസാ സങ്ഗഹിതാ. യായ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ.

ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേനാതി ഉപേക്ഖാജനിതസതിപാരിസുദ്ധിസബ്ഭാവേന. കമ്മയോഗ്ഗന്തി വിപസ്സനാഭാവനാദികമ്മസ്സ യോഗ്ഗം അനുരൂപം അനുച്ഛവികം. അസ്സദ്ധിയേതി അസ്സദ്ധിയഹേതു, ‘‘അസ്സദ്ധിയേനാ’’തിപി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ. ഓഭാസഗതന്തി ഞാണോഭാസഗതം. കാമം പുബ്ബേപി പഞ്ഞാ വുത്താ, അസ്സദ്ധിയാദീഹി പന അഞ്ഞേസം കിലേസാനം വിധമനമ്പി പഞ്ഞായ ഏവ ഹോതി, സാ ച ഏവംഭൂതാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഓഭാസഗതം കിലേസന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീ’’തി വുത്തം.

കോപോ കോധോ. അപ്പച്ചയോ ദോമനസ്സം. ഇദ്ധിവിധഞാണാദികാ ഛ അഭിഞ്ഞാ പാകടാ ഏവാതി ‘‘ദ്വേ ച വിസേസേ’’തി വുത്തധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘മനോമയിദ്ധി, വിപസ്സനാഞാണഞ്ചാ’’തി ആഹ. അങ്ഗണാനി രാഗാദയോ. ഉപക്കിലേസാ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദയോ. അനുലോമനം തദേകട്ഠതാ. ഫന്ദനാ ദുബ്ബലാ വിക്ഖേപപ്പവത്തി. ബലവതീ അനവട്ഠാനം. സബ്ബോ മിച്ഛാഭിനിവേസോ അയോനിസോമനസികാരേന ഹോതി, മിച്ഛാവിതക്കേന ച. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ തപ്പരിയാപന്നോ മിച്ഛാവിതക്കോ വിക്ഖേപസഹിതോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘മിച്ഛാഭിനിവേസഹേതുതായ ദിട്ഠിപക്ഖോ’’തി വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, അയോനിസോ മനസികാരോപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൨൪).

അഥ വാ ഇഞ്ജനാതി ഫന്ദനാ, ദിട്ഠപരിത്താസോ. യഥാഹ ‘‘തദപി തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം അജാനതം അപസ്സതം വേദയിതം തണ്ഹാഗതാനം പരിതസ്സിതവിപ്ഫന്ദിതമേവാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ). അട്ഠിതീതി അനവട്ഠാനം, ദിട്ഠിവിതക്കോ. തേന ഹി പുഥുജ്ജനോ കാലേ സസ്സതം, കാലേ ഉച്ഛേദന്തി തം തം ദിട്ഠിഗ്ഗഹണം പക്ഖന്ദന്തോ സത്തതോ പരിബ്ഭട്ഠഅന്ധോ വിയ, സമുദ്ദേ വിസ്സട്ഠവാഹനികാ വിയ, യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ച തഥാ തഥാ പരിബ്ഭമതി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠിയോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൨൪) ച. ഏതസ്മിഞ്ച പക്ഖേ മിച്ഛാഭിനിവേസതായ, മിച്ഛാഭിനിവേസഹേതുതായ ച തസ്സാ ദ്വേ പക്ഖാതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ കതോതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനാ ‘‘സോ ഉപരിമ’’ന്തിആദിപാളിയം സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി. പടിഘസഞ്ഞാതി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിഘ…പേ… സഞ്ഞാസൂ’’തി ആഹ. രൂപാവചരസഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസീസേന രൂപാവചരജ്ഝാനാനി വദതി. നാനത്തസഞ്ഞാതി നാനാസഭാവാ, നാനാസഭാവേ വാ ആരമ്മണേ സഞ്ഞാ. ഠപേത്വാ പടിഘസഞ്ഞാ അവസിട്ഠകാമാവചരസഞ്ഞാ ഹേതാ. താ സമതിക്കമതീതി താ രൂപസഞ്ഞാനാനത്തസഞ്ഞായോ ആരമ്മണേഹി സദ്ധിം സമ്മദേവ അതിക്കമതി.

രൂപാവചരജ്ഝാനോഭാസോപി കസിണാരമ്മണാ. കസിണനിസ്സന്ദോ ഹി ആരുപ്പജ്ഝാനുപ്പത്തി. ദസ്സനന്തി കസിണരൂപാനം ദസ്സനം. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദപ്പഹാനേന സദ്ധിം വീരിയാരമ്ഭോ ഉപകാരകോ സമഥോ സതിപസ്സദ്ധിയോ പരിക്ഖാരങ്ഗതാ വുത്താ ഏവ. സതിരഹിതം സമ്മസനം നാമ നത്ഥീതി ‘‘യാ ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, അയം വിപസ്സനാ’’തി വുത്തം. തേന സതിസീസേന വിപസ്സനാ ഗഹിതാതി ദസ്സേതി. സമ്മോസാനം പഹാനമാഹാതി സമ്ബന്ധോ.

൫൪. പച്ചുപ്പന്നസുഖആയതിസുഖവിപാകകിരിയനിരാമിസഅകാപുരിസസേവിതഭാവേഹി ഏവ സേസാ പാളിയം ഏതസ്സ സമാധിസ്സ സന്തപണീതതാദിവിസേസാ വുത്താ, തേപി ഇധ സങ്ഗഹിതാതി തേസം പദാനം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അങ്ഗസന്തതായാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അങ്ഗസന്തതായാതി ഫലഝാനങ്ഗാനം ഉപസന്തതായ. കിലേസദരഥസന്തതായാതി കിലേസദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ. പണീതോതി ഉളാരോ. ഏകോദിഭാവേനാതി മഗ്ഗസമാധിസങ്ഖാതേന ഏകോദിഭാവേന. ഏകോദിഭാവന്തി സമാധാനം. ലോകിയസമാധിസ്സ പച്ചനീകനീവരണപഠമജ്ഝാനനികന്തിആദീനി നിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, അഞ്ഞേ ച കിലേസാ വാരേതബ്ബാ. ഇമസ്സ പന അരഹത്തസമാധിസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, വാരേതബ്ബഞ്ച അത്ഥീതി സോ മഗ്ഗാനന്തരം സമാപത്തിക്ഖണേവ അപ്പയോഗേനേവ അധിഗതത്താ, ഠിതത്താ ച അപരിഹാനിവസേന വാ അധിഗതത്താ നസസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ.

‘‘സതിവേപുല്ലപ്പത്തോ’’തി ഏതേന അപ്പവത്തമാനായപി സതിയാ സതിബഹുലതായ സതോ ഏവ നാമാതി ദസ്സേതി. ‘‘യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാ’’തി ഏതേന പരിച്ഛിന്നസതിയാ സതോതി ദസ്സേതി.

വക്ഖമാനേനാതി ‘‘പീതിഫരണാ’’തിആദിനാ അനന്തരം വക്ഖമാനേന. ‘‘പീതിഫരണതാ’’തി പന പാളി ആഗതാ. തം ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) സമാധിഅങ്ഗഭാവേന പഞ്ഞാ ഉദ്ദിട്ഠാതി കത്വാ വുത്തം. തതോ ഏവ അട്ഠകഥായം ‘‘പീതിഫരണതാ’’തിആദീനഞ്ച അത്ഥസംവണ്ണനാ കതാ. തത്ഥ ‘‘സോ ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬) നയേന പീതിയാ, സുഖസ്സ ച ഫരണം വേദിതബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സമാധിവസേന സമഥോ ഉദ്ധടോതി സഭാവവസേന സമഥോ ഉദ്ധടോ, ന ഉപകാരകധമ്മവസേനാതി അധിപ്പായോ.

൫൫. രാഗപടിപക്ഖത്താ സമാധിസ്സ ‘‘അധിചിത്തസിക്ഖായ സിക്ഖന്തോ’’തി വുത്തം. വുത്തനയാനുസാരേനാതി ‘‘സുഖപണിധിആദിസമുഗ്ഘാടനേന അപ്പണിഹിതോ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥ ച സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗുരതം സമ്മദേവ പസ്സന്തസ്സ ന രാഗോ പതിട്ഠം ലഭതീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ രാഗചരിതസ്സ സപ്പായാ വുത്താ, തഥാ സങ്ഖാരാനം സഭാവദുക്ഖതം സമ്മദേവ പസ്സന്തസ്സ പകതിയാപി ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖുപ്പാദനം വണേ ഖാരോദകസേകസദിസന്തി ന ദോസോ പതിട്ഠം ലഭതീതി ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ദോസചരിതസ്സ സപ്പായാ വുത്താ, തഥാ സങ്ഖാരേസു സമ്മദേവ ഘനവിനിബ്ഭോഗേ കതേ അത്തസുഞ്ഞതായ ഉപട്ഠഹമാനായ ന മോഹോ പതിട്ഠം ലഭതീതി അനത്താനുപസ്സനാ മോഹചരിതസ്സ സപ്പായാ വുത്താതി വേദിതബ്ബം. രാഗപടിപക്ഖത്താ സമാധിസ്സ ‘‘അധിചിത്തസിക്ഖായ സിക്ഖന്തോ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ ഇതരേസു. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യം.

ഖന്തിബഹുലോ ഉപ്പന്നം അരതിം അനഭിരതിം അഭിഭുയ്യ വിഹരന്തോ സുഖേന സമാധിം അധിഗച്ഛതീതി ഖന്തിപ്പധാനതാപി സമഥപക്ഖഭജനസ്സ കാരണം വുത്താ. ഉട്ഠാനം സമ്പജ്ജതീതി സമ്പന്നകായികവീരിയം. സമ്മാകമ്മന്തവായാമാനം യോ കായികാദിവികപ്പോ വുത്തോ പാളിയം, സോ നേസം കായികസ്സ പയോഗസ്സ സമുട്ഠാനവസേന വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഖിപ്പാധിഗമോ’’തി ഇമിനാ മഗ്ഗാസേവനഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘വിപസ്സനായ വിമുത്താധിഗമോ’’തി ഇമിനാ വിപസ്സനാനുഭാവേന സമുച്ഛേദവിമുത്തി വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി വിയ സമഥാനുഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ലോകിയേഹീതി നിസ്സക്കവചനം. മഹന്താനന്തി ഉളാരാനം, പണീതാനന്തി അത്ഥോ.

൫൬. തന്തി വിചയഹാരം. വിസംവാദനഹേതൂനം ലോഭാദീനം പാപധമ്മാനം. സോധേന്തോതി യഥാ സരണാദിവിസയാ അഞ്ഞാണാദിസംകിലേസാ ന പവത്തന്തി, ഏവം സോധേന്തോ. പരിപൂരേന്താതി യഥാ സീലം അഖണ്ഡാദിഭാവേന പരിപുണ്ണം ഹോതി അനൂനം, ഏവം പരിപൂരേന്താ.

‘‘തഥാ പടിപജ്ജന്തോ’’തി ഇമിനാ സത്ഥു മഹാപതികാരഭാവോ പരിപുണ്ണോ ദസ്സിതോതി പഠമവാദേ ‘‘ദസ്സനാഭൂമിഞ്ച ഭാവനാഭൂമിഞ്ചാ’’തി വുത്തം.

യസ്സ അത്ഥായാതി യസ്സ യസ്സ പഹാനത്ഥായ. തഥാ പടിപന്നസ്സാതി യഥാ അസുഭജ്ഝാനാദിം പാദകം കത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗാദിഅധിഗമോ ഹോതി, തഥാ പടിപന്നസ്സ.

വധിതന്തി ഘാതിതം.

‘‘മനുസ്സഭൂതോ’’തി ഇദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം കത്വാ ‘‘പിതാ മനുസ്സഭൂതോ ഖീണാസവോ’’തി ച തഥാ ‘‘മാതാ മനുസ്സഭൂതാ’’തി യോജേതബ്ബം. ഭേദാനുരൂപസ്സ സാവനം അനുസ്സാവനം, ഭേദാനുരൂപേന വാ വചനേന വിഞ്ഞാപനം.

൫൭. മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സജാതിതാ. ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസഭാവോ. ഹേതൂതി മനോവചീപണിധാനസിദ്ധിയാ സദ്ധിം പുബ്ബഹേതുസമ്പദാ. സത്ഥാരദസ്സനന്തി സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവോ. ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിലാഭോ. അധികാരോതി അത്തനോ സരീരനിരപേക്ഖം സത്ഥു ഉപകാരകരണം. ഛന്ദതാതി ബുദ്ധഭാവായ ദള്ഹച്ഛന്ദതാ അനിവത്തിധമ്മതാ.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; കഥാ. ൪൦൫; മഹാവ. ൧൧; മി. പ. ൪.൫.൧൧) ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതോ സമസമോ സമ്ബോധിയന്തി ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭന്തേ, ‘നോ’തി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; അ. നി. ൧.൨൭൭) ഇമം സുത്തം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാവ ബുദ്ധഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോ നാമ ഹോതി ‘‘ഇദം ബുദ്ധഖേത്തം നാമാ’’തി.

ഏവം ഠാനാട്ഠാനഭാവം ഗതാതി വുത്തപ്പകാരേന ഠാനഭൂതാ, വുത്തനയേന വാ അഞ്ഞേപി യഥാരഹം ഠാനാട്ഠാനഭാവേന പവത്താ. സത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതാതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധേ ഖന്ധേ സന്ധായ വദതി.

൫൮. ഫലസ്സ പച്ചക്ഖകാരിതാതി ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഇദം ഫല’’ന്തി തംതംകമ്മഫലാവബോധോ. അപ്പദാനാഭാവോതി പച്ചയസമവായേ കമ്മസ്സ ഏകന്തതോ ഫലുപ്പാദനം. തേനാഹ ‘‘കതൂപചിതാന’’ന്തി.

൫൯. അജ്ഝോസിതവത്ഥുനാതി തണ്ഹാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിട്ഠവത്ഥുനാ. രൂപഭവഅരൂപഭവാദിനാതി ഭവതണ്ഹാ വിയ സയം ദസ്സേതി.

ഖന്ധത്തയവസേനാതി സീലാദിക്ഖന്ധത്തയവസേന. പടിപദാവിഭാഗേനാതി ‘‘സബ്ബത്ഥഗാമിനീ’’തി ആദിപടിപദായ ഭേദേന.

തത്ഥതത്ഥഗാമിനീതി നിരയാദിനിബ്ബാനന്തി ദ്വീസു ഗന്ധബ്ബട്ഠാനേസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഗമനസീലാ. സബ്ബത്ഥഗാമിനീതി യഥാവുത്തേസു സബ്ബട്ഠാനേസു ച ഗമനസീലാ.

സഞ്ജീവോ കാളസുത്തം സങ്ഘാതോ രോരുവോ മഹാരോരുവോ താപനോ മഹാതാപനോ അവീചീതി ഏതേ അട്ഠ മഹാനിരയാ. ഏകേകസ്സ ചത്താരി ചത്താരി ദ്വാരാനി, ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ ഗൂഥനിരയാദയോതി ഏവം സോളസ ഉസ്സദനിരയേ വണ്ണേന്തി.

സക്കസുയാമാദികോ ജേട്ഠകദേവരാജാ. പജാപതിവരുണഈസാനാദയോ വിയ ദുതിയാദിട്ഠാനന്തരകാരകോ പരിചാരകോ.

കിലേസകാമപക്ഖേതി ‘‘സങ്കപ്പോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പരാഗോ കാമോതി (മഹാനി. ൧) ഏത്ഥ വുത്തസങ്കപ്പവസേന വുത്തം. സോപി ഹി വിബാധതി, ഉപതാപേതി ചാതി കിലേസത്തസമ്ഭവതോ കിലേസകാമോ വുത്തോ, ന കിലേസവത്ഥുഭാവതോ. കാമപടിസംയുത്തോതി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന സമ്പയുത്തോ, കാമപടിബദ്ധോ വാ. അഞ്ഞേസു ച കാമപടിസംയുത്തേസു ധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു വിതക്കേ ഏവ കാമസദ്ദോ ധാതുസദ്ദോ നിരുള്ഹോതി വേദിതബ്ബോ വിതക്കസ്സ കാമസങ്കപ്പവുത്തിയാ സാതിസയത്താ. ഏസ നയോ ബ്യാപാദധാതുആദീസു. പരസ്സ, അത്തനോ ച ദുക്ഖാപനം വിഹിംസാ. തം തു മിച്ഛാഹി വിഹിംസാ.

ബീജാദിധാതുനാനത്തവസേന ഖന്ധാദിനാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഖന്ധോതി ദ്വിധാഭൂതഗ്ഗോ.

൬൦. അജ്ഝാസയധാതൂതി അജ്ഝാസയസഭാവോ. യഥാ ഗൂഥാദീനം സഭാവോ ഏസോ യം ഗൂഥാദീഹേവ സംസന്ദതി, ഏവം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയസ്സേവേസ സഭാവോ, യം ദുസ്സീലാദയോ ദുസ്സീലാദികേഹേവ സംസന്ദന്തി.

സദ്ധാമൂലകത്താ കുസലകിരിയായ വുത്തം ‘‘യം സദ്ധാവസേനാ’’തിആദി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി (സു. നി. ൭൭). യം ലോഭവസേന, സദ്ധാവസേന ച ദോസവസേന, സദ്ധാവസേന ച മോഹവസേന, സദ്ധാവസേന ചാതി യോജേതബ്ബം. വീരിയവസേനാതി സമ്മപ്പധാനവീരിയവസേന. പഞ്ഞാവസേനാതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിവസേന.

അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതോകാസതായ പാളിയം വുത്തത്താ ‘‘വിപാകാവരണേന നിവുത’’ന്തി വുത്തം. തം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം കമ്മാവരണാദീഹിപി നിവുതതായ ഇച്ഛിതത്താ. തഥാ ഹി യഥാ ദേവദത്തം കോകാലികം സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തന്തി ഉദാഹടം, യദിപി ഭഗവാ പടിവേധസ്സ അട്ഠാനതം ദിസ്വാ നിബ്ബേധഭാഗിയദേസനം ന ദേസേതി, വാസനാഭാഗിയം പന തഥാരൂപസ്സ ദേസേതി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ചപ്പടിവേധ’’ന്തിആദിമാഹ. അജാതസത്തുആദീനന്തി ആദിസദ്ദേന സച്ചകാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സാപി ഭഗവാ അനാഗതേ വാസനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേസി. സത്ഥാ ഹി ‘‘അനാഗതേ തമ്ബപണ്ണിദീപേ സാസനം പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി തത്ഥായം കുലഘരേ നിബ്ബത്തോ പബ്ബജിത്വാ കാളബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരോ നാമ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ മഹാഖീണാസവോ ഭവിസ്സതീതി ഇദം ദിസ്വാ ധമ്മം ദേസേസി, സോ ച തഥാ അഹോസീതി.

അസമ്പുണ്ണേതി ഏകന്തതോ വിപാകദാനസമത്ഥതാവസേന പാരിപൂരിം അനുപഗതേ. ദിട്ഠുപനിസ്സയദിട്ഠിസഹഗതസ്സ കമ്മം സന്ധായ ‘‘കമ്മേ അസമ്പുണ്ണേ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കിലേസന്തരായ മിസ്സകം കമ്മന്തരായം ദസ്സേത്വാ’’തി.

൬൧. ദിട്ഠി പനേത്ഥ പധാനഭാവേന പാളിയം ഗഹിതാ സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘യഥാ പുണ്ണഞ്ച ഗോവതികം, അചേലഞ്ച കുക്കുരവതിക’’ന്തി. അസമ്പുണ്ണത്താ ഏവ ഹി തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനസ്സ തേസം ഭഗവാ ‘‘ചത്താരിമാനി, പുണ്ണ, കമ്മാനീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൮൧) ധമ്മം ദേസേസി. തായ ച ദേസനായ തേ തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമ്മത്തേ പതിട്ഠഹിംസു.

൬൨. പഗുണതായ വോദാനം പഗുണവോദാനം. തദേവ പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ വുട്ഠാനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വുട്ഠാനം പഗുണവോദാന’’ന്തി. ഭവങ്ഗവുട്ഠാനം ഭവങ്ഗുപ്പത്തി. ഭവങ്ഗചിത്തേ ഹി ഉപ്പന്നേ തംസമങ്ഗിസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. സഞ്ഞാവേദയിതഅപഗമോ ഏവ അപഗമവിമോക്ഖോ.

ഇദം വുട്ഠാനന്തി ഇദം യഥാവുത്തം കോസല്ലം വുട്ഠാനഹേതുഭാവതോ വുട്ഠാനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘വോദാനമ്പി തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮). ഇമായ പന വുട്ഠാനപാളിയാ അസങ്ഗഹിതത്താ ‘‘നിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം പാളിമുത്തകവുട്ഠാനം നാമാ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൨൮) വുത്തം. യേ പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാന’’ന്തി പാളിയം നത്ഥീതി വദേയ്യും, തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) ഇമായ പാളിയാ പടിസേധേതബ്ബാ.

൬൩. അയം ചസ്സ ആസയോതി ഏത്ഥ ആസയജാനനാദിനാ യേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി യേഹി പരോപരേഹി സത്താ കല്യാണപാപാസയാദികാ ഹോന്തി, തേസം പജാനനം വിഭാവേതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയഞാണാനം വിസും അസാധാരണതാ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തനാനാധിമുത്തികതാഞാണാനം വിസും ബലതാ ച സിദ്ധാ ഹോതി.

ഥാമഗതോതി ഏത്ഥ ഥാമഗമനം നാമ അഞ്ഞേസം അസാധാരണോ കാമരാഗാദീനം ഏവ ആവേണികോ സഭാവോ വേദിതബ്ബോ, യതോ ‘‘ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧) വുത്തം.

ആവജ്ജനമത്തേനേവ സരതി ആകങ്ഖായത്തവുത്തികത്താ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ആകങ്ഖപടിബദ്ധം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം, മനസികാരപടിബദ്ധം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണ’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫). സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വിയ ഹി സബ്ബം ഭഗവതോ ഞാണം പരികമ്മനിരപേക്ഖന്തി.

൬൪. ഉപക്കിലേസവിമുത്തത്താതി ഏത്ഥ ചിത്താദി ഏവ ഉപക്കിലേസാ, നിബ്ബത്തകസ്സ വാ കമ്മസ്സ പാരിബന്ധകിലേസാ. കസിണകമ്മപരികമ്മഝാനനിബ്ബത്തനകസിണഭാവോ ചുദ്ദസവിധേന ചിത്തപരിദമനം അഭിഞ്ഞാഭിനീഹാരോതി സബ്ബത്ഥാപി വീരിയബലസ്സ ബഹൂപകാരത്താ വുത്തം ‘‘വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്ത’’ന്തി. ദിബ്ബസദിസത്താതി ദിബ്ബേ ഭവന്തി ദിബ്ബം, യഥാവുത്തം പസാദചക്ഖു, ദിബ്ബം വിയാതി ദിബ്ബം, അഗ്ഗതം അഭിഞ്ഞാണം. ദിബ്ബവിഹാരോ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി. തേസം വസേന നിബ്ബത്തിത്വാ പടിലദ്ധബ്ബത്താ ദിബ്ബം, തേന ദിബ്ബഹേതുകത്താ ദിബ്ബന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേന നിസ്സയപച്ചയേന നിബ്ബത്തത്താ, തേന ദിബ്ബനിസ്സിതം ദിബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ദിവുസദ്ദം അക്ഖരചിന്തകാ കീളാദീസു പഠന്തീതി വുത്തം ‘‘തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി. പുരിമാ ഹി തയോ അത്ഥാ കീളത്ഥസ്സ വസേന, ഇതരേ ജുതിഗതിഅത്ഥവസേനേവ ദസ്സിതാതി.

മനുസ്സൂപചാരന്തി മനുസ്സഗോചരം. ദട്ഠും ന സക്കാ ഇത്തരഖണത്താ ഖണപച്ചുപ്പന്നസ്സ. ‘‘ആസന്നചുതികാ’’തിആദിനാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നവസേന ‘‘ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ‘‘മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ’’തിആദിനാ സത്താനം ഹീനപണീതത്താദിഭാവസ്സ മോഹാദികമ്മനിദാനഹേതുകതം, നിസ്സന്ദഫലതഞ്ച ദസ്സേതി. ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പാദകം ഏതേസന്തി ദിബ്ബചക്ഖുപാദകാനി. തേന വുത്തം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തീ’’തി. താനി ഹിസ്സ പരിഭണ്ഡഞാണാനി.

സമാദീയന്തീതി സമാദാനാനി, കമ്മാനി സമാദാനാനി ഏതേസന്തി കമ്മസമാദാനാ. സമാദാതബ്ബനാനാവിധകമ്മാതി അത്ഥോ പുരിമേ അത്ഥേ, ദുതിയേ പന കമ്മാനി സമാദാപേന്തീതി കമ്മസമാദാനാ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ കമ്മസമാദാനാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, ഹേതുഅത്ഥേ ചേതം കരണവചനം.

തം വാചന്തി തം അരിയാനം ഉപവദനവാചം. തം ചിത്തന്തി സമുട്ഠാപകചിത്തം. തം ദിട്ഠിന്തി യേന മിച്ഛാഗാഹേന അരിയേ അനുദ്ധംസേതി, മിച്ഛാഭിനിവേസം. അയമ്പേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ നാമ ഹേതുസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിസുദ്ധം സീലം, സമാധിഞ്ച സമ്പാദേത്വാ ഠിതസ്സ ദന്ധോ സതുപ്പാദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ. ഏവമേവം യോ അരിയൂപവാദീ യഥാവുത്തചിത്തദിട്ഠീഹി അപക്കമിത്വാ അപ്പതിരൂപം സഭാവം ‘‘മയാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഉപരി വുത്ത’ന്തി അച്ചയദേസനായ തേ ന ഖമാപേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ നിരയേ ഏവാതി. തേസു പസന്നചിത്തസ്സ ഖമാപനഞ്ഹേത്ഥ തേസം വാചാദീനം പഹാനം പടിനിസ്സഗ്ഗോവ. ഇതോ സാവജ്ജതരം നാമ അഞ്ഞം നത്ഥി സബ്ബാനത്ഥവിധാനതോ, സബ്ബഹിതസുഖപരിധംസനതോ ച.

കായസ്സ ഭേദാതി ഇധ കായസദ്ദോ അത്തഭാവപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ’’തി. തദനന്തരന്തി തസ്സ മരണസങ്ഖാതസ്സ ഖന്ധപരിച്ചാഗസ്സ അനന്തരം. അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധത്ഥോ പരസദ്ദോ, അനോരിമഭൂതവത്ഥുവിസയോ വാ സിയാ, അവധിവിസേസനമത്തം വാ. തേസു പുരിമം സന്ധായാഹ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ’’തി, പച്ഛിമസ്സ പന വസേന ‘‘ചുതിതോ ഉദ്ധ’’ന്തി.

വുത്തവിപരിയായേനാതി ‘‘സുട്ഠു ചരിതം, സോഭനം വാ ചരിത’’ന്തിആദിനാ. ഹനനന്തി ഘാതനം.

കാരണാകാരണന്തി ഠാനാട്ഠാനം. ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മേ നിരയാദിനിബ്ബാനഗാമിപടിപദാഭൂതേ കമ്മന്തി ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മപരിച്ഛേദമേവാ’’തി. കമ്മവിപാകന്തരം കമ്മവിപാകവിസേസോ കമ്മവിപാകസ്സ വിഭാഗോ. അപ്പേതും ന സക്കോതി അട്ഠമനവമബലാനി വിയ, തംസദിസം ഇദ്ധിവിധഞാണം വിയ വികുബ്ബിതും, ഏതേനസ്സ ബലസദിസതഞ്ച നിവാരേതി. ഝാനാദിഞാണം വിയ വാ അപ്പേതും, വികുബ്ബിതുഞ്ച. യദിപി ഹി ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണാഞാണം ഇധ ഛട്ഠം ബലന്തി തസ്സ സവിതക്കസവിചാരതാ വുത്താ, തഥാപി ഝാനാദീഹി വിനാ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീതി ഝാനാദിസഹഗതം ഞാണം തദന്തോഗധം കത്വാ ഏവം വുത്തം. അഥ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഝാനാദികിച്ചം വിയ ന സബ്ബം ബലകിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതുഞ്ച ന സക്കോതീ’’തി (വിഭ. മൂലടീ. ൮൩൧) വുത്തം, ന പന കസ്സചി ബലസ്സ ഝാനഇദ്ധിഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം.

വിചയഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.