൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൫. അന്വത്ഥസഞ്ഞതന്തി അത്ഥാനുഗതസഞ്ഞഭാവം, ‘‘ദേസനാഹാരോ’’തി അയം സഞ്ഞാ അന്വത്ഥാ അത്ഥാനുഗതാതി അത്ഥോ.

അവുത്തമേവാതി പുബ്ബേ അസംവണ്ണിതപദമേവ. ‘‘ധമ്മം വോ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൪൨൦) വചനസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘കത്ഥ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തേപിടകസ്സ ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സംവണ്ണനാലക്ഖണം നേത്തിപ്പകരണം, തഞ്ച പരിയത്തിധമ്മസങ്ഗാഹകേ സുത്തപദേ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന ഗഹിതേ ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാഹാരേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി.

യേസം അസ്സാദാദീനം വിഭജനലക്ഖണോ ദേസനാഹാരോ, തേ ഗാഥായ, ഇധാപി ച ആഗതേ ‘‘അസ്സാദം ആദീനവ’’ന്തിആദിനാ ഉദാഹരണവസേന വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ഗാഥായം വുത്തോ കതമോ അസ്സാദോ. അഥ വാ ‘‘അസ്സാദം ആദീനവ’’ന്തിആദിനാ യോ ഇധ അസ്സാദാദീനം ഉദ്ദേസോ, തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോതി ചേതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. കമ്മകരണത്ഥഭിന്നസ്സ വിസയവിസയിതാലക്ഖണസ്സ അസ്സാദദ്വയസ്സ നിദസ്സനത്ഥം ഗാഥാദ്വയുദാഹരണം, തഥാ കാമവിപരിണാമലക്ഖണസ്സ, വട്ടദുക്ഖലക്ഖണസ്സ ചാതി ദുവിധസ്സാപി ആദീനവസ്സ നിദസ്സനത്ഥം ‘‘അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാന’’ന്തി ദുവിധസ്സാപി നിസ്സരണസ്സ നിദസ്സനനിദസ്സനത്ഥഞ്ച ദ്വേ ദ്വേ ഗാഥാ ഉദാഹടാ.

ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨-൧൦൩; നേത്തി. ൫, ൨൬, ൩൧; പേടകോ. ൨൨) ഏത്ഥ ധമ്മചാരിനോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനേഹി സാതിസയാരക്ഖാ സമ്ഭവതി, സമ്പത്തിഭവസ്സാപി വിപരിണാമസങ്ഖാരദുക്ഖതാഹി ദുഗ്ഗതിഭാവോ ഇച്ഛിതോവാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘നിസ്സരണം അനാമസിത്വാ’’തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിബ്ബാനം വാ ഉപനിധായ സബ്ബാ ഉപപത്തിയോ ദുഗ്ഗതീ’’തി.

അവേക്ഖസ്സൂതി വിധാനം. തസ്സാ പന അവേക്ഖായ പവത്തിആകാരോ, വിസയോ, കത്താ ച ‘‘സുഞ്ഞതോ, ലോകം, മോഘരാജാ’’തി പദത്തയേന വുത്താതി ആഹ – ‘‘സുഞ്ഞതോ…പേ… ആണത്തീ’’തി. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം സുഞ്ഞതാ അനത്തസഭാവതായ, അത്തസുഞ്ഞതായ ച സിയാ. യതോ തേ ന വസവത്തിനോ, അത്തസാരവിരഹിതാ ച, യതോ തേ അനത്താ, രിത്താ, തുച്ഛാ ച അത്തനാ, തദുഭയം ദസ്സേതി ‘‘അവസവത്തിതാ’’തിആദിനാ. ഏവം മച്ചുതരോ സിയാതി ഏവം പടിപത്തിയാ മച്ചുതരോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. പരികപ്പേത്വാ വിധിയമാനസ്സ മച്ചുതരണസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ ദേസനായ പച്ചക്ഖതോ സിജ്ഝമാനം സാതിസയം ഫലന്തി ആഹ ‘‘തസ്സ യം…പേ… ഫല’’ന്തി.

൬. ഉദാഹരണവസേനാതി നിദസ്സനവസേന. തത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലവിഭാഗേനാ’’തി ഇമിനാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലപയോജിതോ അസ്സാദാദീസു ഭഗവതോ ദേസനാവിസേസോതി ദസ്സേതി.

ഘടിതമത്തന്തി സോതദ്വാരാനുസാരേന മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനേന ആലമ്ബിതമത്തം. സസ്സതാദിആകാരസ്സാതി സസ്സതുച്ഛേദാകാരസ്സ. ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ധമ്മദേസനായ ചാലേതബ്ബം, ന അനുലോമികഖന്തി, യഥാഭൂതഞാണം വാ. ഏതസ്മിഞ്ഹി ചതുക്കേ ആസയസാമഞ്ഞതാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീ ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികാ;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസഞ്ഞിത’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩൬; ദീ. നി. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ, വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വി. വി. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ);

ചലനായാതി വിക്ഖമ്ഭനായ. പരാനുവത്തിയാതി സമുച്ഛേദനായ. ഉഗ്ഘടിതേ ജാനാതീതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി മൂലവിഭുജാദിപക്ഖേപേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. വിപഞ്ചിതന്തി ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘മന്ദം സണിക’’ന്തി. നിസ്സരണആദീനവനിസ്സരണഅസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനം വിഭാവനാ വേനേയ്യത്തയവിനയനസമത്ഥാ.

ചത്താരോതി അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച അസ്സാദോ ആദീനവോ ച അസ്സാദോ നിസ്സരണഞ്ചാതി ഏതേ ചത്താരോ. യദി നിസ്സരണവിഭാവനാ വേനേയ്യവിനയനസമത്ഥാ, കസ്മാ പഞ്ചമോ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ആദീനവാവചനതോ’’തി. യദി ഹി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും സന്ധായ അയം നയോ വുച്ചതി, നിസ്സരണമത്തേന സിദ്ധം സിയാ. അഥ വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നേയ്യം വാ, ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച അസ്സാദോ ച ആദീനവോ നിസ്സരണഞ്ച വത്തബ്ബോ സിയാ? തഥാ അപ്പവത്തത്താ ന ഗഹിതോ. തേനാഹ ‘‘ആദീനവാവചനതോ’’തിആദി. ദേസനന്തി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതം ‘‘സുത്തേകദേസം ഗാഥം വാ’’തി വിസേസേതി. പദപരമഅഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സഉപായസ്സ നിസ്സരണസ്സ അനാമട്ഠത്താ.

‘‘കല്യാണ’’ന്തി ഇമിനാ ഇട്ഠവിപാകോ, ‘‘പാപക’’ന്തി അനിട്ഠവിപാകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അയം അസ്സാദോ, അയം ആദീനവോ’’തി. ലാഭാദീനം പുഞ്ഞഫലത്താ തദനുരോധം വാ സന്ധായ ‘‘അയം അസ്സാദോ’’തി വുത്തം. തബ്ബിപരിയായേന അലാഭാദീനം ആദീനവതാ വേദിതബ്ബാ.

കാമാതി കിലേസകാമസഹിതാ വത്ഥുകാമാ. വിരൂപരൂപേനാതി അപ്പതിരൂപാകാരേന. മഥേന്തീതി മദ്ദന്തി. പബ്ബജിതോമ്ഹീതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ അമ്ഹി. അപണ്ണകന്തി അവിരജ്ഝനകം. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ. സമിതപാപഭാവോയേവ സേയ്യോ സുന്ദരതരോ.

തത്ഥ ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ’’തി അയം അസ്സാദോ, ‘‘വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്ത’’ന്തി അയം ആദീനവോ, ‘‘അപണ്ണകം സാമഞ്ഞ’’ന്തി ഇദം നിസ്സരണന്തി ആഹ ‘‘അയം…പേ… നിസ്സരണഞ്ചാ’’തി.

ഫലാദീനം ഏകകവസേന ച തികവസേന ച പാളിയം ഉദാഹടത്താ വുത്തം ‘‘ദുകവസേനപീ’’തി.

സുഖാ പടിപദാ, ദുക്ഖാ പടിപദാതി യാ ദ്വേ പടിപദാ, താസു ഏകേകാ ദന്ധഖിപ്പാഭിഞ്ഞതായ ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പടിപദാഭിഞ്ഞാകതോ വിഭാഗോ പടിപദാകതോ ഹോതീ’’തി. കതപുബ്ബകിച്ചസ്സ പഥവീകസിണാദീസു സബ്ബപഠമം ‘‘പഥവീ’’തിആദിനാ പവത്തമനസികാരോ പഠമസമന്നാഹാരോ. ഉപചാരന്തി ഉപചാരജ്ഝാനം. പടിപജ്ജിതബ്ബതായ ഝാനമ്പി ‘‘പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. തദഞ്ഞാ ഹേട്ഠിമപഞ്ഞതോ അധികാ പഞ്ഞാതി കത്വാ ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

കിലേസേതി നീവരണപ്പകാരേ, തംസഹഗതകിലേസേ ച. അങ്ഗപാതുഭാവന്തി വിതക്കാദിഝാനങ്ഗപടിലാഭം.

അഭിനിവിസന്തോതി പട്ഠപേന്തോ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി രൂപാരൂപധമ്മേ ലക്ഖണാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതാ ച നാമരൂപവവത്ഥാനാദീനം കിച്ഛസിദ്ധിയാ സിയാതി ന രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ ഏവ ദുക്ഖാപടിപദതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? ന, നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം പച്ചനീകകിലേസമന്ദതായ സുഖസിദ്ധിയമ്പി തഥാസിദ്ധവിപസ്സനാസഹഗതാനം ഇന്ദ്രിയാനം മന്ദതായ മഗ്ഗപാതുഭാവതോ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി അകിച്ഛേനപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ, കിച്ഛേന പരിഗ്ഗഹിതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏവം സേസേസുപി. നാമരൂപം വവത്ഥാപേന്തോതി ‘‘നാമരൂപമത്തമേതം, ന അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോ’’തി വവത്ഥാപനം കരോന്തോ. കതരോ പനേത്ഥ വാരോ യുത്തരൂപോതി? യോ കോചി സകിം, ദ്വിക്ഖത്തും, അനേകസതക്ഖത്തുന്തി ഏവമാദീസു ഹി വിക്ഖമ്ഭനവാരേസു സകിം, ദ്വിക്ഖത്തുഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവാരോ സുഖാ പടിപദാ ഏവ, ന തതോ ഉദ്ധം സുഖാ പടിപദാ ഹോതി, തസ്മാ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരതോ പട്ഠായ ദുക്ഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ. അപിച കലാപസമ്മസനാവസാനേ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഉപ്പന്നസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസസ്സ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനേന കിച്ഛതാവാരോ ദുക്ഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ദന്ധത്താ പടിപദായ ഏതസ്സ അകിച്ഛത്തേപി പുരിമാനം കിച്ഛത്തേ ദുക്ഖാപടിപദതാ വുത്തനയാവ. യസ്സ പന സബ്ബത്ഥ അകിച്ഛതാ, തസ്സ പരമുക്കംസഗതാ സുഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

യഥാ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ വുത്താ, തഥാ തബ്ബിപരിയായേന ചതുത്ഥീ, തദുഭയവോമിസ്സതാവസേന ദുതിയാ, തതിയാ ച ഞാതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇമിനാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘വിപസ്സനാപക്ഖികാ ഏവാ’’തി വുത്തം.

ഹേതുപായഫലേഹീതി ഏത്ഥ തണ്ഹാചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച പഠമായ പടിപദായ ഹേതു, തണ്ഹാചരിതതാ, ഉദത്ഥപഞ്ഞതാ ച ദുതിയായ, ദിട്ഠിചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച തതിയായ, ദിട്ഠിചരിതതാ, ഉദത്ഥപഞ്ഞതാ ച ചതുത്ഥിയാ. ഉപായോ പന യഥാക്കമം സതിസമാധിവീരിയപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി, സതിപട്ഠാനഝാനസമ്മപ്പധാനസച്ചാനി ച ഉപനിസ്സയഭൂതാനി. ഫലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാനം.

സമാധിമുഖേനാതി സമാധിമുഖേന ഭാവനാനുയോഗേന. തേനേവാഹ ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനായാ’’തി. ഇധാതി ഇമസ്മിം നേത്തിപ്പകരണേ. വക്ഖതി ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫല’’ന്തി, ‘‘രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തികാമധാതുസമതിക്കമ’’ന്തി ച. സോതി അനാഗാമീ.

തേനാതി പടിപക്ഖേന. തതോതി പടിപക്ഖതോ. സമാനാധികരണവസേന ച ചേതോവിമുത്തിസദ്ദാനം സമാസം കത്വാ ഭിന്നാധികരണവസേന വത്തും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. പുന ‘‘ചേതസോ വാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞപദത്ഥവസേന ചേതോവിമുത്തിപദാനം സമാസം ദസ്സേതി. വിഞ്ഞാണപരിയായേന ചേതോ-സദ്ദേന വുത്തയോജനാ ന സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവ’’ന്തി.

ഹാ-സദ്ദോ ഗതിഅത്ഥോ, ഗതി ചേത്ഥ ഞാണഗതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഹാതബ്ബാതി ഗമേതബ്ബാ’’തി. നേതബ്ബാതി ഞാപേതബ്ബാ.

൭. തന്തി പുഗ്ഗലവിഭാഗം. ഞാണവിഭാഗേനാതി സുതമയാദിഞാണപ്പഭേദേന. നിബ്ബത്തനന്തി ഉപ്പാദനം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുതാതിആദിപുഗ്ഗലവിഭാഗഭൂതേ ദേസനാഭാജനേ. ദേസനായന്തി സുത്തേ. തം ദസ്സേതുന്തി തം പുഗ്ഗലവിഭാഗം ദസ്സേതും. ‘‘സ്വായം ഹാരോ കഥം സമ്ഭവതീ’’തി കേചി പഠന്തി.

സാതി വുത്തപ്പകാരധമ്മത്ഥാനം വീമംസനപഞ്ഞാ. അധികാരതോതി ‘‘സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസയതീ’’തിആദിഅധികാരതോ. സാമത്ഥിയതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവേനേയ്യവിനയനസമത്ഥഭാവതോ. പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഉപധാരണന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘അധികാരതോ സാമത്ഥിയതോ വാ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

‘‘വീമംസാദിപരിയായവതീ പഠമവികപ്പവസേന, വീമംസാദിവിഭാഗവതീ ദുതിയവികപ്പവസേന, ചിന്തായ ഹേതുഭൂതായ നിബ്ബത്താ ചിന്താമയീ’’തി ഏവമാദിവുത്തനയാനുസാരേന സക്കാ യോജേതുന്തി ആഹ ‘‘സേസം വുത്തനയമേവാ’’തി.

സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി സുതമയഞാണേ ച ചിന്താമയഞാണേ ച സുതചിന്താമയഞാണേസു ച സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചിന്താമയഞാണേയേവ ഹി പതിട്ഠിതാ മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ വിപസ്സനം ആരഭന്തി, ഇതരേ സുതചിന്താമയഞാണേസൂതി. തേഹീതി തഥാ പഠന്തേഹി. വുത്തനയേനാതി ‘‘ഉപാദാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ പടിപദാകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൫) വുത്തനയേന.

൮. പരതോ ഘോസോ പച്ചയഭൂതോ ഏതിസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന ച യോനിസോമനസികാരേനാ’’തി ഇദം ആവുത്തിനയേന ദുതിയം ആവട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. തേന സാവകാനം ഭാവനാമയഞാണുപ്പത്തി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. സാവകാനമേവ വാ ഞാണുപ്പത്തി ഇധാധിപ്പേതാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവിഭാഗകഥനതോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ പുബ്ബേ വുത്തഏകസേസനയോപി പടിക്ഖിത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ആസയപയോഗപബോധസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ’’തി ഏതേന പച്ഛിമചക്കദ്വയപരിയാപന്നാനി പുബ്ബഹേതുസങ്ഗഹാനി സുതചിന്താമയഞാണാനി സന്ധായ ‘‘ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥീ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അത്ഥിഭാവോ ചേതാസം പടിപക്ഖേന അനുപദ്ദുതതാ വേദിതബ്ബാ. അപരിക്ഖതത്താ അനഭിസങ്ഖതത്താ. സുതമയഞാണസ്സാപി പുരിമസിദ്ധസ്സ.

൯. ദേസനാപടിപദാഞാണവിഭാഗേഹീതി നിസ്സരണദേസനാദിദേസനാവിഭാഗേഹി, ദുക്ഖാപടിപദാദിപടിപദാവിഭാഗേഹി, സുതമയഞാണാദിഞാണവിഭാഗേഹി.

അവസിട്ഠപാരിസജ്ജേനാതി ഖത്തിയഗഹപതിപരിസപരിയാപന്നേന. അട്ഠന്നന്തി ഖത്തിയപരിസാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മപരിസാതി ഇമാസം അട്ഠന്നം.

സമത്ഥേതീതി സമത്ഥം സമ്ബന്ധത്ഥം കരോതി.

തമേവ ദ്വാദസപദഭാവം ദീപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തദത്ഥസ്സാതി ഛഛക്കപരിയായത്ഥസ്സ (മ. നി. ൩.൪൨൦ ആദയോ). സബ്ബപരിയത്തിധമ്മസങ്ഗാഹകത്താ ഛഛക്കപരിയായസ്സ, തദത്ഥസ്സ ച ധമ്മചക്കപ്പവത്തേന സുത്തേന (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) സങ്ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘സബ്ബസ്സാപി…പേ… വിഭാവേന്തോ’’തി. വിസയിഭാവേന ബ്യഞ്ജനപദാനം, വിസയഭാവേന അത്ഥപദാനം സമ്ബന്ധം സന്ധായാഹ ‘‘തേസം…പേ… സമ്ബന്ധഭാവ’’ന്തി.

പദാവയവോ അക്ഖരാനി. പദത്ഥോതി പദത്ഥാവയവോ. പദത്ഥഗ്ഗഹണസ്സാതി പദത്ഥാവബോധസ്സ. വിസേസാധാനം വിസേസുപ്പത്തി. വാക്യഭേദേതി വാക്യവിസേസേ. ചിത്തപരിതോസനം ചിത്താരാധനം. ബുദ്ധിനിസാനം പഞ്ഞായ തേജനം തിക്ഖഭാവകരണം. നാനാവാക്യവിസയതാപി സിദ്ധാ ഹോതി പദാദീഹിപി സങ്കാസനസ്സ സിദ്ധത്താ. ഏകവാക്യവിസയതായ ഹി അത്ഥപദാനം സങ്കാസനാദയോ യഥാക്കമം അക്ഖരാദിവിസയാ ഏവാതി നിയമോ സിയാ. ഏതേനാതി അത്ഥപദാനം നാനാവാക്യവിസയത്ഥേന.

ഉഗ്ഘടനാദിഅത്ഥാനീതി ഉഗ്ഘടനവിപഞ്ചനനയനപ്പയോജനാനി.

൧൦. ഉപതിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഉപട്ഠിതന്തി ഉപട്ഠിതസദ്ദസ്സ അധികരണത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘ഉപതിട്ഠനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം യഥാ ‘‘പദക്കന്ത’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇദം നേസ’’ന്തിആദി. പടിപത്തിദേസനാഗമനേഹീതി പടിപത്തിഗമനദേസനാഗമനേഹി. ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച…പേ… ജരാമരണസ്സാ’’തിആദിനാ ജരാമരണതോ പട്ഠായ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസിത്വാ മഹാഗഹനം ഛിന്ദിതും നിസാനസിലായം ഫരസും നിസേന്തോ വിയ കിലേസഗഹനം ഛിന്ദിതും ലോകനാഥോ ഞാണഫരസും തേജേന്തോ ബുദ്ധഭാവായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ പരിപാകഗതത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമായ വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തോ അന്തരന്തരാ നാനാസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന അനേകാകാരവോകാരസങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന യം ഞാണം പവത്തേസി, തം ‘‘മഹാവജിരഞാണ’’ന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൪൧) ആഗതം, തം ദേവസികം വളഞ്ജനകസമാപത്തീനം പുരേചരാനുചരഞാണം സന്ധായ വുത്തം. യം പന വക്ഖതി ‘‘ഞാണവജിരമോഹജാലപദാലന’’ന്തി, തം സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗഞാണം വേദിതബ്ബം. ഏതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി സാസനബ്രഹ്മചരിയം അധിപ്പേതന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബ്രഹ്മുനോ’’തിആദിമാഹ.

ദേസനായാതി കരണത്ഥേ ഇദം കരണവചനം. നിയുത്തോതി ഏത്ഥ ഹേതുഅത്ഥോ അന്തോനീതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിദ്ധാരേത്വാ യോജിതോ’’തി ആഹ.

ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.