൪൯. ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൬൧-൨. ബുദ്ധാനുസ്സതി …പേ… മരണസ്സതീതി ഇമാ ചതുരാരക്ഖാ നാമാതി സേസോ. ആരകത്താദിനാതി ആരകഭാവോ ആരകത്തം, തം ആദി യസ്സ ‘‘അരീനം ഹതത്താ’’തിആദികസ്സ തം ആരകത്താദി. തേന തേന മഗ്ഗേന സവാസനാനം അരാനം ഹതത്താ ആരകാ സബ്ബകിലേസേഹി സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോതി ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, ക-കാരസ്സ ഹ-കാരം സാനുനാസികം കത്വാ ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ആരകാ’’തി ച വുത്തേ സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപ്പയോജിതബ്ബത്താ ‘‘കിലേസേഹീ’’തി ലബ്ഭതി.

സമ്മാതി അവിപരീതം. സാമന്തി സയമേവ, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സമ്ബുദ്ധോ’’തി ഹി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ ‘‘സയ’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധകോ ദട്ഠബ്ബോ. ബുദ്ധതോതി ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ, ബുദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ‘‘അരഹം’’ ഇതി വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’ ഇതി വാ ഭഗവതോ നവഭേദേ ഗുണേ യാ പുനപ്പുനം അനുസ്സതി, സാ ബുദ്ധാനുസ്സതീതി യോജനാ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇതീ’’തി വത്തബ്ബേ അ-കാരോ സന്ധിവസേന ആഗതോ. ഇതി-സദ്ദോ പനേത്ഥ ആദിഅത്ഥോ, ഇച്ചാദീതി അത്ഥോ. നവഭേദേതി ‘‘അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’’തി ഏകതോ ഗഹേത്വാ. ഏത്ഥ പന ഉപചാരോ ഉപ്പജ്ജതി, ന അപ്പനാ, തഥാ മരണസ്സതിയം. ഇതരേസു പന ഉഭയമ്പി ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ബുദ്ധാനുസ്സതി.

൪൬൩-൪. ‘‘സീമട്ഠാ’’തിആദിനാ മേത്താഭാവനം ദസ്സേതി. സീമട്ഠസങ്ഘേതി സീമായം തിട്ഠതീതി സീമട്ഠോ, സോവ സങ്ഘോ. ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരേ ജനേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ മാനുസേ ഉപാദായ സബ്ബസത്തേസൂതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഗാമേ. സുഖിതാ ഹോന്തു അവേരാതി പദച്ഛേദോ. ആദിനാതി ‘‘അബ്യാപജ്ജാ ഹോന്തു, അനീഘാ ഹോന്തു, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ഇമിനാ. പരിച്ഛിജ്ജ പരിച്ഛിജ്ജാതി ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ ഏവമ്പി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. മേത്താഭാവനാ.

൪൬൫-൬. ഇദാനി അസുഭം നിദ്ദിസന്തോ സബ്ബപഠമം സാധേതബ്ബം സത്തവിധമുഗ്ഗഹകോസല്ലം ‘‘വണ്ണേ’’ച്ചാദിനാ ദസ്സേതി. സത്തവിധഞ്ഹി തം നയതോ ആഗതം വാചാസജ്ഝായമനസാസജ്ഝായേഹി സദ്ധിം. തത്ഥ പഠമം വാചായ സജ്ഝായന്തേന ചത്താരി തചപഞ്ചകാദീനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുലോമപ്പടിലോമവസേന കാതബ്ബം. യഥാ പന വചസാ, തഥേവ മനസാപി സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായോ ഹി മനസാ സജ്ഝായസ്സ പച്ചയോ. സോ പന ലക്ഖണപ്പടിവേധസ്സ പച്ചയോ. തത്ഥ വണ്ണോ നാമ കേസാദീനം വണ്ണോ. സണ്ഠാനം തേസംയേവ സണ്ഠാനം. ഓകാസോ തേസംയേവ പതിട്ഠോകാസോ. ദിസാ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമദിസാ, അധോ ഹേട്ഠിമാ. പരിച്ഛേദോ നാമ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയഞ്ച ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛിന്നോ’’തി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദോ ചേവ ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’’തി ഏവം അമിസ്സകതാവസേന വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ ച. കേസാദികോട്ഠാസേ വവത്ഥപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. വവത്ഥപേത്വാതി വുത്തനയേന വവത്ഥപേത്വാ.

ഏവം വവത്ഥപേന്തേന യഥാവുത്തം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം സമ്പാദേത്വാ അട്ഠാരസവിധം മനസികാരകോസല്ലം സമ്പാദേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അനുപുബ്ബതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പനാതോ തയോ ച സുത്തന്താതി ഇമേ ചത്താരോപി നയതോവാഗതേ നാതിസീഘാദീസു പക്ഖിപിത്വാ ദസവിധതാ വേദിതബ്ബാ. അനുപുബ്ബതോതി സജ്ഝായകരണതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടിയാ. നാതിസീഘം നാതിസണികം കത്വാതി കിരിയാവിസേസനം. വിക്ഖേപം പടിബാഹയന്തി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപം പടിബാഹന്തോ. പണ്ണത്തിം സമതിക്കമ്മാതി യായം ‘‘കേസാ ലോമാ’’തി പണ്ണത്തി, തം അതിക്കമിത്വാ, ‘‘പടിക്കൂല’’ന്തി ചിത്തം ഠപേത്വാതി അധിപ്പായോ. അനുപുബ്ബതോ മുഞ്ചന്തസ്സാതി യോ യോ കോട്ഠാസോ ന ഉപട്ഠാതി, തം തം അനുക്കമേന മുഞ്ചതോ, തസ്സ ‘‘ഭാവനാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

൪൬൭. ഏവം ഉഭയകോസല്ലം സമ്പാദേത്വാ സബ്ബകോട്ഠാസേ വണ്ണാദിവസേന വവത്ഥപേത്വാ വണ്ണാദിവസേനേവ പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതാ വവത്ഥപേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണാ’’തിആദിമാഹ. വണ്ണ…പേ… ഓകാസേഹി കോട്ഠാസേ പടിക്കൂലാതി ഭാവനാ അസുഭന്തി യോജനാ. തത്ര കേസാ താവ പകതിവണ്ണേന കാളകാ അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാ, സണ്ഠാനതോ ദീഘവട്ടതുലാദണ്ഡസണ്ഠാനാ, ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതാ, ഓകാസതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി, പുരതോ നളാടന്തേന, പച്ഛതോ ഗളവാടകേന പരിച്ഛിന്നാ, സീസകടാഹവേഠനഅല്ലചമ്മം കേസാനം ഓകാസോ. പരിച്ഛേദതോ കേസാ സീസവേഠനചമ്മേ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന ഹേട്ഠാ അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി അയം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’’തി ഏവം അവസേസഏകതിം സകോട്ഠാസേഹി അമിസ്സീകതാ കേസാ നാമ പാടിയേക്കോ ഏകോ കോട്ഠാസോതി അയം വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ. ഇദം കേസാനം വണ്ണാദിതോ നിച്ഛയനം. ഇദം പന നേസം വണ്ണാദിവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ നിച്ഛയനം – കേസാ നാമേതേ വണ്ണതോപി പടിക്കൂലാ ആസയതോപി സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ഓകാസതോപി പടിക്കൂലാതി ഏവം സേസകോട്ഠാസാനമ്പി യഥായോഗം വേദിതബ്ബം.

ഉദ്ധുമാതാദിവത്ഥൂസൂതി ഉദ്ധുമാതകവിനീലകവിപുബ്ബകവിച്ഛിദ്ദകവിക്ഖായിതകവിക്ഖിത്തകഹതവി- ക്ഖിത്തകലോഹിതകപുളവകഅട്ഠികസങ്ഖാതേസു ദസേസു അവിഞ്ഞാണകഅസുഭവത്ഥൂസു അസുഭാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്താ ഭാവനാ വാ അസുഭന്തി സമ്ബന്ധോ. അസുഭഭാവനാ.

൪൬൮. ‘‘മരണം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘ജീവിതം മേ ഉപരുജ്ഝതീ’’തി വാ ‘‘മരണം മരണ’’ന്തി വാ യോനിസോ ഭാവയിത്വാനാതി യോജനാ. ജീവിതന്തി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച. യോനിസോതി ഉപായേന. ഏവം പവത്തയതോയേവ ഹി ഏകച്ചസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, മരണാരമ്മണാ സതി സണ്ഠാതി, ഉപചാരപ്പത്തമേവ കമ്മട്ഠാനം ഹോതി.

൪൬൯-൪൭൦. യസ്സ പന ഏത്താവതാ ന ഹോതി, തേന വധകപച്ചൂപട്ഠാനാദീഹി അട്ഠഹാകാരേഹി മരണം അനുസ്സരിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘വധകസ്സേവാ’’തിആദിമാഹ. വധകസ്സ ഇവ ഉപട്ഠാനാതി ‘‘ഇമസ്സ സീസം ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി അസിം ഗഹേത്വാ ഗീവായ സഞ്ചാരയമാനസ്സ വധകസ്സ വിയ മരണസ്സ ഉപട്ഠാനതോ. സമ്പത്തീനം വിപത്തിതോതി ഭോഗസമ്പത്തിയാ ജീവിതസമ്പത്തിയാ ച വിനാസമരണസങ്ഖാതവിപത്തിതോ. ഉപസംഹരതോതി യസമഹത്തതോ പുഞ്ഞമഹത്തതോ ഥാമമഹത്തതോ ഇദ്ധിമഹത്തതോ പഞ്ഞാമഹത്തതോ പച്ചേകബുദ്ധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോതി ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി അത്തനോ ഉപസംഹരണതോ. കായബഹുസാധാരണാതി അസീതിയാ കിമികുലാനം, അനേകസതാനം രോഗാനം, ബാഹിരാനഞ്ച അഹിവിച്ഛികാദീനം മരണസ്സ പച്ചയാനം സാധാരണതോ. ആയുദുബ്ബലതോതി അസ്സാസപസ്സാസൂപനിബദ്ധത്തഇരിയാപഥൂപനിബദ്ധത്താദിനാ ആയുനോ ദുബ്ബലതോ. കാലവവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോതി ‘‘ഇമസ്മിംയേവ കാലേ മരിതബ്ബം, ന അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഏവം കാലവവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോ. അദ്ധാനസ്സ പരിച്ഛേദാതി ‘‘മനുസ്സാനം ജീവിതസ്സ പരിച്ഛേദോ നാമ ഏതരഹി പരിത്തോ, അദ്ധാ യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം ജീവതീ’’തി ഏവം അദ്ധാനസ്സ കാലസ്സ പരിച്ഛേദതോ.

ഏത്ഥ പന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ വിപസ്സനായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്തുകാമേന ബുദ്ധപുത്തേന യം കാതബ്ബം, തം ആദികമ്മികസ്സ കുലപുത്തസ്സ വസേന ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപേനോപദിസ്സാമ. ചതുബ്ബിധം താവ സീലം സോധേതബ്ബം. തത്ഥ തിവിധാ വിസുജ്ഝനാ അനാപജ്ജനം, ആപന്നവുട്ഠാനം, കിലേസേഹി ച അപ്പടിപീളനം. ഏവം വിസുദ്ധസീലസ്സ ഹി ഭാവനാ സമ്പജ്ജതി. യമ്പിദം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനം വസേന ആഭിസമാചാരികസീലം വുച്ചതി, തമ്പി സാധുകം പരിപൂരേതബ്ബം. തതോ –

‘‘ആവാസോ ച കുലം ലാഭോ, ഗണോ കമ്മഞ്ച പഞ്ചമം;

അദ്ധാനം ഞാതി ആബാധോ, ഗന്ഥോ ഇദ്ധീതി തേ ദസാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) –

ഏവം വുത്തേസു ദസസു പലിബോധേസു യോ പലിബോധോ, യോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഏവം ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചാട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭) –

ഏവം വുത്തലക്ഖണം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തം ദുവിധം ഹോതി സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനഞ്ച പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനഞ്ച. തത്ഥ സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം നാമ ഭിക്ഖുസങ്ഘാദീസു മേത്താ, മരണസ്സതി ച, ‘‘അസുഭസഞ്ഞാ’’തിപി ഏകേ. ഏതം പന തയം സബ്ബത്ഥ അത്ഥയിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി കത്വാ, അധിപ്പേതസ്സ ച യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു പന യം യസ്സ ചരിതാനുകൂലം, തം തസ്സ നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താ യഥാവുത്തേനേവ നയേന ‘‘പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, തതോ –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) –

വുത്തഅട്ഠാരസസേനാസനദോസവജ്ജിതം ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മവിനയധരാ മാതികാധരാ. തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം ഭന്തേ കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി. തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനീയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) വുത്തപഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം ഉപഗമ്മ തത്ഥ വസന്തേന ‘‘ദീഘാനി കേസലോമനഖാനി ഛിന്ദിതബ്ബാനി, ജിണ്ണചീവരേസു അഗ്ഗളഅനുവാതപരിഭണ്ഡദാനാദിനാ ദള്ഹീകമ്മം വാ തന്തച്ഛേദാദീസു തുന്നകമ്മം വാ കാതബ്ബം, കിലിട്ഠാനി രജിതബ്ബാനി, സചേ പത്തേ മലം ഹോതി, പത്തോ പചിതബ്ബോ, മഞ്ചപീഠാദീനി സോധേതബ്ബാനീ’’തി ഏവം വുത്തഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേന കതഭത്തകിച്ചേന ഭത്തസമ്മദം വിനോദേത്വാ രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ ആചരിയുഗ്ഗഹതോ ഏകപദമ്പി അസമ്മുയ്ഹന്തേന മനസി കാതബ്ബന്തി.

ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.