ഖുദ്ദസിക്ഖാ-അഭിനവടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

തിലോകതിലകം വന്ദേ, സദ്ധമ്മാമതനിമ്മിതം;

സംസുട്ഠുകതസമ്ഭത്തിം, ജിനം ജനമനോരമം.

സാരിപുത്തം മഹാസാമിം, നേകസത്ഥവിസാരദം;

മഹാഗുണം മഹാപഞ്ഞം, നമോ മേ സിരസാ ഗരും.

ഖുദ്ദസിക്ഖായ ടീകാ യാ, പുരാതനാ സമീരിതാ;

ന തായ സക്കാ സക്കച്ചം, അത്ഥോ സബ്ബത്ഥ ഞാതവേ.

തതോനേകഗുണാനം യോ, മഞ്ജൂസാ രതനാനവ;

സുമങ്ഗലസനാമേന, തേന പഞ്ഞവതാ സതാ.

അജ്ഝേസിതോ യതിന്ദേന, സദാരഞ്ഞനിവാസിനാ;

സവിനിച്ഛയമേതിസ്സാ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

(ക) ഏത്ഥാഹ – കിമത്ഥമാദിതോവായം ഗാഥാ നിക്ഖിത്താ, നനു യഥാധിപ്പേതമേവ പകരണമാരഭനീയന്തി? വുച്ചതേ – സപ്പയോജനത്താ. സപ്പയോജനഞ്ഹി തംദസ്സനം തായ രതനത്തയപ്പണാമാഭിധേയ്യകരണപ്പകാരപ്പയോജനാഭിധാനസന്ദസ്സനതോ. താനി ച പന സപ്പയോജനാനി അനന്തരായേന ഗന്ഥപരിസമാപനാദിപ്പയോജനാനമഭിനിപ്ഫാദനതോ. തഥാ ഹി സോതൂനമത്തനോ ച യഥാധിപ്പേതത്ഥനിപ്ഫാദനം രതനത്തയപ്പണാമകരണപ്പയോജനം. വിദിതാഭിധേയ്യസ്സ ഗന്ഥസ്സ വിഞ്ഞൂനമാദരണീയതാ അഭിധേയ്യകഥനപ്പയോജനം. സോതുജനസമുസ്സാഹജനനം കരണപ്പകാരപ്പയോജനകഥനപ്പയോജനം. വോഹാരസുഖതാ പന അഭിധാനകഥനപ്പയോജനം.

തത്ഥ വന്ദിത്വാ രതനത്തയന്തി ഇമിനാ രതനത്തയപ്പണാമോ ദസ്സിതോ, ഖുദ്ദസിക്ഖന്തി ഇമിനാ ഖുദ്ദഭൂതാനം സിക്ഖാനം ഇധ പടിപാദേതബ്ബതാദീപനേന അഭിധേയ്യം, അഭിധേയ്യോ ച നാമേസ സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോതി. അഭിധാനഞ്ച പന ഇമിനാവ ദസ്സിതം തേന അത്ഥാനുഗതസമഞ്ഞാപരിദീപനതോ. സമാതികന്തി ഇമിനാ കരണപ്പകാരോ, ഖുദ്ദസിക്ഖന്തി ഇമിനാ ച, തേന ഖുദ്ദഭൂതാനം സിക്ഖാനം ഇധ ദസ്സേതബ്ബഭാവപ്പകാസനതോ. ആദിതോ ഉപസമ്പന്ന സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഇമിനാ പയോജനപയോജനം പന ഇമിനാവ സാമത്ഥിയതോ ദസ്സിതമേവ, താസം സിക്ഖിതബ്ബപ്പകാസനേന ഹി സിക്ഖനേ സതി തമ്മൂലികായ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥനിപ്ഫത്തിയാ സംസിജ്ഝനതോ. പകരണപ്പയോജനാനം സാധനസാധിയലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ തന്നിസ്സയദസ്സനേനേവ ദസ്സിതോയേവാതി അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ.

അയം പനേത്ഥാവയവത്ഥോ – രതനത്തയം വന്ദിത്വാ ഖുദ്ദസിക്ഖം പവക്ഖാമീതി സമ്ബന്ധോ. രതിജനനട്ഠേന രതനാനി, ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാനമേതം അധിവചനം. അഥ വാ ചിത്തീകതാദിനാ കാരണേന രതനാനി, ബുദ്ധാദയോവ രതനാനി. തഥാ ച വുത്തം –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൨൩; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦);

തയോ അവയവാ അസ്സാതി തയം, സമുദായാപേക്ഖം ഏകവചനം, അവയവവിനിമുത്തസ്സ പന സമുദായസ്സ അഭാവതോ തീണി ഏവ രതനാനി വുച്ചന്തി. രതനാനം തയം രതനത്തയം. വന്ദിത്വാതി തീഹി ദ്വാരേഹി നമസ്സിത്വാ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വന്ദനാ കായേന വന്ദതി, വചസാ വന്ദതി, മനസാ വന്ദതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൫൫) ഹി വുത്തം. തത്ഥ വിഞ്ഞത്തിം അനുപ്പാദേത്വാ കേവലം രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണവസേന മനോദ്വാരേ ബഹുലപ്പവത്താ കുസലചേതനാ മനോദ്വാരവന്ദനാ. തം തം വിഞ്ഞത്തിം ഉപ്പാദേത്വാ പന പവത്താ കായവചീദ്വാരവന്ദനാ. സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ, അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാവസേന തിസ്സോ സിക്ഖാ. സിക്ഖനഞ്ചേത്ഥ യഥാക്കമം സീലാദിധമ്മാനം സംവരണവസേന, ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം സമാധാനവസേന, ആരമ്മണജാനനലക്ഖണപ്പടിവേധമഗ്ഗപാതുഭാവപാപനവസേന ച ആസേവനം ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞത്ഥ ബഹുവിധാ സിക്ഖാ, ഇധ തു സങ്ഖേപനയത്താ അപ്പകാദിഅനേകത്ഥസമ്ഭവേപി ഖുദ്ദ-സദ്ദസ്സ അപ്പകത്ഥോവേത്ഥ യുത്തതരോതി ഖുദ്ദാ അപ്പകാ സിക്ഖാതി ഖുദ്ദസിക്ഖാ. ഇധ പന ഖുദ്ദസിക്ഖാപ്പകാസകോ ഗന്ഥോ തബ്ബോഹാരൂപചാരതോ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘ഖുദ്ദസിക്ഖാ’’തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘വരുണാനഗര’’ന്തി. തം ഖുദ്ദസിക്ഖം. പവക്ഖാമീതി കഥേസ്സാമി.

കീദിസന്തി ആഹ ‘‘ആദിതോ ഉപസമ്പന്നസിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തിആദി. ആദി-സദ്ദോയമത്ഥി അവയവവചനോ യഥാ ‘‘സബ്ബാദീനി സബ്ബനാമാനീ’’തി. അത്ഥി അപാദാനവചനോ യഥാ ‘‘പബ്ബതാദീനി ഖേത്താനീ’’തി. തത്ഥാവയവവാചീ കമ്മസാധനോ ‘‘ആദിയതീത്യാദീ’’തി. ഇതരോ അപാദാനസാധനോ ‘‘ആദിയതി ഏതസ്മാത്യാദീ’’തി. തത്ഥ യോ അവയവവചനോ, തസ്സേദം ഗഹണം, തസ്മാ ഉപസമ്പന്നക്ഖണമ്പി അന്തോ കത്വാ ആദിഭൂതാ ഉപസമ്പന്നക്ഖണതോയേവ പട്ഠായാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവ-സദ്ദോ പനേത്ഥ സബ്ബവാക്യാനം അവധാരണഫലത്താ ലബ്ഭതി. തോ-പച്ചയോ അവധിമ്ഹിയേവ, ന ആധാരേ. തത്ഥ ഹി തോപച്ചയേ ആധാരേ വത്തമാനേ ആദിമ്ഹിയേവ മജ്ഝഅന്താനം അവയവഭൂതേ ഉപസമ്പന്നക്ഖണേയേവാതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, തഥാ സതി അവധാരണനിച്ഛയോ നിയമോതി അത്ഥന്തരത്താ ആദിക്ഖണനിയമേന മജ്ഝാദയോ നിവത്തിയേയ്യും. അപാദാനവചനസ്സാപി ഗഹണേ അവധിഭൂതോ ഉപസമ്പന്നക്ഖണോ നിവത്തിയേയ്യ ‘‘പബ്ബതാദീനി ഖേത്താനീ’’തി ഏത്ഥ ആദിഭൂതപബ്ബതപരിച്ചാഗേന ഖേത്തഗ്ഗഹണം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ടീകായം പന ആധാരത്ഥോപി വുത്തോ, സോ യഥാവുത്തദോസം നാതിഗച്ഛതി. സബ്ബത്ഥ ‘‘ടീകായ’’ന്തി ച വുത്തേ ഏത്ഥേവ പുരാണടീകായന്തി ഗഹേതബ്ബം. ആദിതോതി ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി – അതിദുല്ലഭം ഖണസമവായം ലഭിത്വാ ആലസിയദോസേന അപ്പടിപജ്ജന്തേഹി ച അഞ്ഞാണദോസേന അഞ്ഞഥാ പടിപജ്ജന്തേഹി ച അഹുത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ നിരന്തരമേവ തീസു സിക്ഖാസു സമ്മാപടിപജ്ജനവസേന ആദരോ ജനേതബ്ബോതി.

ഉപസമ്പന്നേന ഉപസമ്പന്നായ ച സിക്ഖിതബ്ബം ആസേവിതബ്ബന്തി ഉപസമ്പന്നസിക്ഖിതബ്ബം, ഏകസേസനയേന ഉപസമ്പന്നതാസാമഞ്ഞേന വാ ഉപസമ്പന്നായപി ഏത്ഥേവാവിരോധോതി ഉപസമ്പന്നേന സിക്ഖിതബ്ബന്തി സമാസോ. നനു അധിസീലാദയോവ സിക്ഖിതബ്ബാ, ഏവം സതി കഥം പകരണം സിക്ഖിതബ്ബത്തേന വുത്തന്തി? നായം ദോസോ, സിക്ഖായ സിക്ഖിതബ്ബത്തേ സതി തദ്ദീപകഗന്ഥസ്സാപി ആസേവിതബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി. സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം വത്തബ്ബവിനിച്ഛയം സകലമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ മാതികായ ഠപനതോ സഹ മാതികായാതി സമാതികം. തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോയം ബഹുബ്ബീഹി തസ്സ ഖുദ്ദസിക്ഖാസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ യോ ഗുണോ മാതികാസങ്ഖാതം വിസേസനം, തസ്സ ഇധ വിഞ്ഞായമാനത്താ. സുഖേനേവ ഹി ഗഹണം സിയാ മാതികാനുസാരേന തം തം വിനിച്ഛയം ഓലോകേന്താനം സംസയാപഗമതോ.

മാതികാവണ്ണനാ

(ഖ-ജ) ഇദാനി ‘‘സമാതിക’’ന്തി വുത്തത്താ മാതികാപദാനി താവ ഉദ്ദിസിതും ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥാഹ – തീസു സിക്ഖാസു അധിസീലസിക്ഖാവ കസ്മാ പഠമം വുത്താതി? സബ്ബസിക്ഖാനം മൂലഭൂതത്താ. ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) ഹി വുത്തം. തത്രാപി മഹാസാവജ്ജത്താ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന പവത്തനതോ സബ്ബപഠമം ജാനിതബ്ബാതി പാരാജികാവ പഠമം വുത്താതി വേദിതബ്ബം. മാതികാപദാനം പന അത്ഥോ തസ്സ തസ്സ മാതികാപദസ്സ നിദ്ദേസവസേനേവ വിഞ്ഞായതീതി ന ഇധ വിസും ദസ്സയിസ്സാമ. അവിഞ്ഞായമാനം പന തത്ഥ തത്ഥേവ പകാസയിസ്സാമ.

ഇദാനി ഉദ്ദിട്ഠപദാനുക്കമേന നിദ്ദേസം ആരഭന്തോ ‘‘പാരാജികാ ച ചത്താരോ’’തി പഠമം മാതികാപദം ഉദ്ധരി. ഏവമുപരിപി. ഇദാനി പാരാജികായോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഉദ്ദിട്ഠപദാനുക്കമേന നിദ്ദേസം ആരഭന്തോ ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തി ദുതിയം പദം ഉദ്ധരീതിആദിനാ യഥായോഗം വത്തബ്ബം. തത്ഥ സിക്ഖാപദം അതിക്കമിത്വാ ആപത്തിം ആപന്നാ പുഗ്ഗലാ തായ പരാജയന്തീതി പരാജിയാ. തേയേവ പാരാജികാ ഉപസഗ്ഗസ്സ വുദ്ധിം കത്വാ യ-കാരസ്സ ക-കാരകരണേന. തേ പന ഗണനപരിച്ഛേദവസേന ചത്താരോതി അത്ഥോ.

൧. പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧-൨. ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏവമുപരിപി യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ മഗ്ഗത്തയേതി ഏത്ഥ മഗ്ഗാ ച നാമ തിംസ മഗ്ഗാ. മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതവസേന ഹി തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ. തത്ഥ തിരച്ഛാനഗതായ അയം പരിച്ഛേദോ –

‘‘അപദാനം അഹീ മച്ഛാ, ദ്വിപദാനഞ്ച കുക്കുടീ;

ചതുപ്പദാനം മജ്ജാരീ, വത്ഥു പാരാജികസ്സിമാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫);

താസം വച്ചപസ്സാവമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ തയോ കത്വാ നവ മഗ്ഗാ, തഥാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം, പുരിസാനം പന വച്ചമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ, തഥാ പണ്ഡകാനന്തി തിംസ. തേസം തയേ. കീദിസേതി ആഹ ‘‘സന്ഥതസന്ഥതേ’’തി. സന്ഥതേ അസന്ഥതേതി പദച്ഛേദോ. ന സന്ഥതം അസന്ഥതം. തസ്മിം അസന്ഥതേ. ന-കാരോ ഏത്ഥ ‘‘അബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു വിയ പയിരുദാസേ, തം കിരിയായുത്തസ്സ താദിസസ്സ അഞ്ഞസ്സ വത്ഥുനോ വിധാനേന സന്ഥതസ്സ വത്ഥുനോ പയിരുദാസനം പരിച്ചജനം പയിരുദാസോതി. ന പസജ്ജപ്പടിസേധേ, സന്ഥതം പസജ്ജ പത്വാ തസ്സ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ന ഭവിസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ ന നിസേധോതി. വാ-സദ്ദോ പനേത്ഥ വചനയുത്തിബലേനേവ ലബ്ഭതി, തസ്സ പലിവേഠേത്വാ, അന്തോ വാ പവേസേത്വാ വത്ഥാദിനാ കേനചി പടിച്ഛന്നേ വാ അപ്പടിച്ഛന്നേ വാതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതേ അല്ലോകാസേ പകതിവാതേന അസമ്ഫുട്ഠേ തിന്തപ്പദേസേ. നിമിത്തന്തി അങ്ഗജാതം. സന്തിആദി തബ്ബിസേസനം. സന്തി അത്തനിയം. സം-സദ്ദോ ഹി അത്തനി അത്തനിയേ ച വത്തതി. സന്ഥതം അസന്ഥതന്തി യഥാവുത്തനയേന പടിച്ഛന്നം വാ അപ്പടിച്ഛന്നം വാ. ഉപാദിണ്ണന്തി അനട്ഠകായപ്പസാദം. കിത്തകന്തി ആഹ ‘‘തിലമത്തമ്പീ’’തി. തിലസ്സ മത്തം സാകല്ലം യസ്സ തം തിലമത്തം. ‘‘മത്തം സാകല്ലം നിച്ഛയേ’’തി ഹി നിഘണ്ഡു. ഏത്ഥാപി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ, തിലബീജപ്പമാണമ്പീതി വുത്തം ഹോതി. കിം തം? നിമിത്തം, പവേസനം വാ. അപി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, ‘‘തിലബീജമത്തമ്പീ’’തി സമ്ഭാവീയതി, അധികേ കാ നാമ കഥാതി ഇദമേത്ഥ സമ്ഭാവനം, ഏവംഭൂതം സം അങ്ഗജാതം യഥാവുത്തേ മഗ്ഗത്തയേ തിലമത്തമ്പി പവേസന്തോ ഭിക്ഖു ചുതോ പരിഭട്ഠോ, പാരാജികോ നാമ ഹോതി സാസനതോതി വിഞ്ഞായതി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗം പതി കാമാചാരത്താ. കീദിസോതി ആഹ ‘‘അനിക്ഖിത്തസിക്ഖോ’’തി. നിക്ഖിത്തസിക്ഖോ പന അഭിക്ഖുകത്താ പരിച്ചത്തോ. തത്ഥ നിക്ഖിത്താ ഓഹിതാ പരിച്ചത്താ പച്ചക്ഖാതാ സിക്ഖാ ഏതേനാതി വിഗ്ഗഹോ. യഥാലക്ഖണം ന നിക്ഖിത്തസിക്ഖോ അനിക്ഖിത്തസിക്ഖോ. തത്ഥ ചിത്തഖേത്തകാലപ്പയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഞത്വാ തദഭാവേന അപച്ചക്ഖാനം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഉപസമ്പന്നഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തം ചിത്തം നാമ. ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദീനി ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഹി, ഉപാസകോ, ആരാമികോ, സാമണേരോതി മം ധാരേഹീ’’തി ‘‘അലം മേ ബുദ്ധേനാ’’തിആദീനി ഛ ഖേത്തപദാനി ഖേത്തം നാമ. ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിനാ വുത്തോ വത്തമാനകാലോയേവ കാലോ നാമ. യായ കായചി ഭാസായ വസേന വാചസികപ്പയോഗോവ പയോഗോ നാമ. അനുമ്മത്താദികോ പച്ചക്ഖാതോ ച മനുസ്സജാതികോ സോവ പുഗ്ഗലോ നാമ. പച്ചക്ഖാതകസ്സ വചനസമനന്തരമേവ ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥയതീ’’തി വാ സോതുനോ ജാനനം വിജാനനം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ നട്ഠകായപ്പസാദം പന പിളകം വാ ചമ്മഖിലം വാ ലോമം വാ പവേസന്തസ്സ ദുക്കടം. അക്ഖിനാസകണ്ണച്ഛിദ്ദവത്ഥികോസേസു, സത്ഥകാദീഹി കതവണേ വാ മേഥുനരാഗേന നിമിത്തം പവേസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം. അവസേസസരീരേസു ഉപകച്ഛകാദീസു ദുക്കടം. തിരച്ഛാനഗതാനം ഹത്ഥിഅസ്സഗോഗദ്രഭഓട്ഠമഹിംസാദീനം നാസായ ഥുല്ലച്ചയം, വത്ഥികോസേ ഥുല്ലച്ചയമേവ. സബ്ബേസമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനം അക്ഖികണ്ണവണേസു ദുക്കടം. തഥാ അവസേസസരീരേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന, മേഥുനരാഗേന വാ ജീവമാനകപുരിസസ്സ വത്ഥികോസം അപ്പവേസന്തോ നിമിത്തേന നിമിത്തം ഛുപതി, ദുക്കടം. ബഹി നിക്ഖന്തദന്തേസു വായമന്തസ്സ പന ഥുല്ലച്ചയന്തി അയമേത്ഥ സവിനിച്ഛയോ അത്ഥവണ്ണനക്കമോ.

ഇദാനി പവേസനം നാമ ന കേവലം അത്തുപക്കമേനേവ, പരൂപക്കമേനാപി ഹോതി, തത്രാപി സാദിയന്തോവ ചുതോ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഥ വാതി അയം നിപാതോ, നിപാതസമുദായോ വാ പക്ഖന്തരാരമ്ഭേ. പവേസനഞ്ച ഠിതഞ്ച ഉദ്ധാരോ ച പവിട്ഠഞ്ച പവേസന…പേ… പവിട്ഠാനി, ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദോ. ഇതരീതരയോഗോ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞത്ഥോപാദാനതാതി പവേസനാദീനി ഠിതാദിഅത്ഥാനിപി ഹോന്തീതി പവിട്ഠ-സദ്ദോപി പവേസനാദിഅത്ഥോ ഹോതി, തതോയേവേത്ഥ തസ്മാ ബഹുവചനസമ്ഭവോ. അഞ്ഞഥാ ദ്വന്ദേ അവയവത്ഥപധാനത്താ ഏകത്ഥവാചകാപി പവിട്ഠ-സദ്ദാ കഥം ബഹുവചനപ്പസങ്ഗോ. സമാഹാരേ വാ ദ്വന്ദോ. ഖണോതി കാലവിസേസോ. സോ ച യോഗവന്താനം ഖണന്തരവിനിമുത്തോ നത്ഥീതി പവേസന…പേ…പവിട്ഠാനിയേവ ഖണോതി കമ്മധാരയോ, അഭേദേ ഭേദപരികപ്പനായ വാ പവേസന…പേ… പവിട്ഠാനം ഖണോതി ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ. തസ്സ സാദകോ, തസ്മിം വാ സാദകോ പവേസന…പേ… സാദകോ. ഖണ-സദ്ദോ പനേത്ഥ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ദ്വന്ദസമാസത്താ, പവേസനകാലം ഠിതകാലം ഉദ്ധാരകാലം പവിട്ഠകാലം, തസ്മിം വാ സാദിയന്തോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സേവനചിത്തപച്ചുപട്ഠാനേന സാദകോ ഭിക്ഖു ചുതോതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ യഥാവുത്തപ്പദേസസ്സ അന്തോകരണം പവേസനം നാമ. യാവ ഉദ്ധരണാരമ്ഭാ നിവത്തം ഠിതം നാമ. അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൮) പന മാതുഗാമസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിം പത്വാ സബ്ബഥാ വായമതോ ഓരമിത്വാ ഠിതകാലം സന്ധായ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയേ’’തി വുത്തം. യാവ അഗ്ഗാ നീഹരണം ഉദ്ധാരോ നാമ. യാവ പവേസനാരഹട്ഠാനാ അന്തോകതം പവിട്ഠം നാമ.

പഠമം.

൩-൪. ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതും ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദിന്നം ഥേയ്യചിത്തേന ആദിയേയ്യ…പേ… സങ്കേതം വീതിനാമയേ, പാരാജികോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. അദിന്നന്തി മനുസ്സസാമികേഹി കായവാചാഹി ന ദിന്നം. ഥേയ്യചിത്തേനാതി ഥേനോതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം ന-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ ദ്വിത്തേന. ഭവന്തി ഏതസ്മാ അഭിധാനബുദ്ധീതി ഭാവോ, സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തം ജാതിഗുണാദി. ഇധ പന അവഹരണചിത്തസങ്ഖാതം ദബ്ബം ഥേയ്യം. ഥേയ്യഞ്ച തം ചിത്തഞ്ചാതി ഥേയ്യചിത്തം, തേന. ആദിയേയ്യാതി ആരാമാദിം അഭിയുഞ്ജിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യ. ഹരേയ്യാതി ഹരന്തോ ഗണ്ഹേയ്യ. അവഹരേയ്യാതി ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘ന മയാ ഗഹിത’’ന്തിആദീനി വദന്തോ ഗണ്ഹേയ്യ. ഇരിയാപഥം കോപേയ്യാതി ഭണ്ഡഹാരകസ്സ ഗമനാദിഇരിയാപഥം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യ. കോപം കത്വാ ഗണ്ഹാതീതി ഹി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ‘‘കോപീ’’തി നാമധാതു. ഠാനാ ചാവേയ്യാതി ഠപിതട്ഠാനതോ ചാവേയ്യ. സങ്കേതം വീതിനാമയേതി പരികപ്പിതട്ഠാനം വാ സുങ്കഘാതം വാ അതിക്കാമേയ്യ.

ഏത്ഥ ച ആരാമാദിഅഭിയുഞ്ജനേ, സാമികസ്സ വിമതുപ്പാദനധുരനിക്ഖേപേ, ഭണ്ഡഹാരകസ്സ സീസഭാരാമസനഫന്ദാപനഖന്ധോരോപനേ, ഉപനിക്ഖിത്തേ ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി ചോദിയമാനസ്സ ‘‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഭണനവിമതുപ്പാദനധുരനിക്ഖേപേ, ഥലട്ഠസ്സ ഥേയ്യചിത്തേനാമസനഫന്ദാപനഠാനാചാവനേ ചാതി ചതൂസു പച്ചേകം യഥാക്കമം ദുക്കടഥുല്ലച്ചയപാരാജികായോ വേദിതബ്ബാ. ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി പഠമദുതിയപാദസങ്കാമനേ, പരികപ്പിതസുങ്കഘാതട്ഠാനതോ പഠമദുതിയപാദാതിക്കാമേ ചാതി ദ്വീസു പച്ചേകം കമേന ഥുല്ലച്ചയപാരാജികായോ വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകമിസ്സകത്താ നാനാഭണ്ഡവസേന യോജനാ. ഏകഭണ്ഡവസേന പന സസ്സാമികസ്സ ദാസസ്സ വാ തിരച്ഛാനഗതസ്സ വാ യഥാവുത്തേന അഭിയോഗാദിനാ നയേന ആദിയനഹരണാദിവസേന യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

അപിച ഇമാനി ഛ പദാനി വണ്ണയന്തേന നാനാഭണ്ഡഏകഭണ്ഡസാഹത്ഥികപുബ്ബപ്പയോഗഥേയ്യാവഹാരസങ്ഖാതേ പഞ്ചപഞ്ചകേ സമോധാനേത്വാ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ ദസ്സേതബ്ബാ ഛപ്പദന്തോഗധത്താ സബ്ബേസമ്പി അവഹാരാനം. തേ പന അവഹാരാ യേന കേനചി അഭിയോഗാദിആകാരനാനത്തമത്തേന ഭിന്നാതി തംവസേന പഞ്ചപഞ്ചകം നാമ ജാതം. ഏവം സംവണ്ണിതഞ്ഹി ഇദം അദിന്നാദാനപാരാജികം സുവണ്ണിതം നാമ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ പഞ്ചകാനി ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തിആദീനം പഞ്ചന്നം പദാനം വസേന ലബ്ഭന്തി. യം പനേതം ‘‘സങ്കേതം വീതിനാമയേ’’തി ഛട്ഠം പദം, തം തതിയപഞ്ചമേസു പഞ്ചകേസു നിസ്സഗ്ഗിയപരികപ്പാവഹാരവസേന യോജേതബ്ബം.

തത്ഥ സാഹത്ഥിക-സദ്ദേന ഉപചാരതോ തംസഹചരിതപഞ്ചകം ഗഹേത്വാ ‘‘സാഹത്ഥികഞ്ച തം പഞ്ചകഞ്ചാ’’തി വാ ‘‘സാഹത്ഥികാദി പഞ്ചക’’ന്തി മജ്ഝേപദലോപവസേന വാ സാഹത്ഥികപഞ്ചകം. ഏവമുപരിപി. തം പന സാഹത്ഥികോ ആണത്തികോ നിസ്സഗ്ഗിയോ അത്ഥസാധകോ ധുരനിക്ഖേപോ ചാതി. തത്ഥ സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, സഹത്ഥേന നിബ്ബത്തോ സാഹത്ഥികോ. ഏവം ആണത്തികോ. സുങ്കഘാതപരികപ്പിതോകാസാനം അന്തോ ഠത്വാ ബഹി നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സോ ഏവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. കാലം അനിയമേത്വാ ആണത്തസ്സ ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ ച പരസ്സ തേലകുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകം തേലം അവസ്സം പിവനകാനം ഉപാഹനാദീനം നിക്ഖിത്താനം തേലപാതനതോ ച പുരേതരമേവ പാരാജികസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ. സോ പന ആണാപനപ്പയോഗോ, ഉപാഹനാദീനം നിക്ഖേപപ്പയോഗോ ച. ആരാമാഭിയോഗേ ച ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡേ ച താവകാലികഭണ്ഡദേയ്യാനമദാനേ ച ധുരസ്സ നിക്ഖേപോ ധുരനിക്ഖേപോ.

പുബ്ബപ്പയോഗപഞ്ചകം നാമ പുബ്ബപ്പയോഗോ സഹപ്പയോഗോ സംവിധാവഹാരോ സങ്കേതകമ്മം നിമിത്തകമ്മന്തി. തത്ഥ ആണാപനം ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബത്താ പുബ്ബപ്പയോഗോ നാമ. ഠാനാചാവനഖിലസങ്കാമനപ്പയോഗേന സഹ വത്തമാനോ സഹപ്പയോഗോ. സംവിധായ സമ്മന്തയിത്വാ ഗതേസു ഏകേനാപി ഭണ്ഡേ ഠാനാ ചാവിതേ സബ്ബേസം അവഹാരോ സംവിധാവഹാരോ. സങ്കേതകമ്മന്തി പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദവസേന സഞ്ജാനനകരണം. നിമിത്തകമ്മം നാമ സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം അക്ഖിനിഖണനാദികരണം.

ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകം പന സയമേവ ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. നനു ച ഛപ്പദന്തോഗധത്താ ‘‘സബ്ബേസമ്പി അവഹാരാന’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി ‘‘അഥ വാ’’തി പക്ഖന്തരവസേന വിസും വിയ ഇദം പഞ്ചകം കസ്മാ വുത്തന്തി? നനു അവോചുമ്ഹാ ‘‘യേന കേനചി അഭിയോഗാദിആകാരനാനത്തമത്തേന ഭിന്നാ’’തി, ഏതാദിസസ്സ ഭേദസ്സ സമ്ഭവതോ പക്ഖന്തരവസേനാപി യുജ്ജതീതി ഏവം വുത്തം. ഇമസ്സ പഞ്ചകസ്സ വിസും ഉദ്ധരിത്വാ വചനം പന പസിദ്ധിവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം, കുസ-സദ്ദേന കുസസങ്കാമനമധിപ്പേതം അഭേദോപചാരേന. ഥേയ്യഞ്ച ബലഞ്ച കുസോ ച ഛന്നഞ്ച പരികപ്പോ ച ഥേയ്യാ…പേ… പരികപ്പം, ദീഘോ സന്ധിവസേന. തേന അവഹാരകോ പാരാജികോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. യോ പന പടിച്ഛന്നേന അവഹാരകോ, സോ അത്ഥതോ പടിച്ഛന്നസ്സ അവഹാരകോ ഹോതീതി ദ്വന്ദസമാസന്തോഗധത്തേപിചസ്സ വിരോധാഭാവോഭാവസാധനോ ചായം ഛന്ന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ സന്ധിച്ഛേദനാദീനി കത്വാ വാ തുലാകൂടമാനകൂടകഹാപണകൂടാദീഹി വഞ്ചേത്വാ വാ ഗണ്ഹന്തോ ഥേയ്യാവഹാരകോ. ബലക്കാരേന പരസന്തകം ഗണ്ഹന്തോ ബലാവഹാരകോ. കുസം സങ്കാമേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ കുസാവഹാരകോ. തിണപണ്ണാദീഹി യം കിഞ്ചി പടിച്ഛാദേത്വാ പച്ഛാ കസ്സ പടിച്ഛന്നസ്സ അവഹാരകോ പടിച്ഛന്നാവഹാരകോ. സാടകാദിഭണ്ഡവസേന, ഗബ്ഭദ്വാരാദിഓകാസവസേന വാ പരികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ പരികപ്പാവഹാരകോ. ഏത്ഥ പന പരികപ്പിതഭണ്ഡഗ്ഗഹണേ പരികപ്പിതപരിച്ഛേദാതിക്കമേ ച പാരാജികം വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി പനേത്ഥ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘ഭണ്ഡകാലഗ്ഘദേസേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ അദിന്നാദാനേ ഭണ്ഡഞ്ച കാലോ ച അഗ്ഘോ ച ദേസോ ച തേഹി ച പരിഭോഗേന ച വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. തത്ഥ അവഹടഭണ്ഡസ്സ സസ്സാമികസ്സാമികഭാവം സസ്സാമികേപി സാമികാനം സാലയനിരാലയഭാവഞ്ച ഉപപരിക്ഖിത്വാ സാലയകാലേ ചേ അവഹടം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ ഭണ്ഡേന വിനിച്ഛയോ. നിരാലയകാലേ ചേ അവഹടം, പാരാജികം നത്ഥി, സാമികേസു പുന ആഹരാപേന്തേസു ദാതബ്ബം. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി മഹഗ്ഘം, കദാചി അപ്പഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം കാലേ ഭണ്ഡം അവഹടം, തസ്മിംയേവ കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന കാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ കാലേന വിനിച്ഛയോ. നവഭണ്ഡസ്സ യോ അഗ്ഘോ, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി, തസ്മാ സബ്ബദാ പകതിഅഗ്ഘവസേന അകത്വാ കാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ അഗ്ഘേന വിനിച്ഛയോ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഭണ്ഡം അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം, തസ്മാ യസ്മിം ദേസേ ഭണ്ഡം അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ അഗ്ഘേന കാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ ദേസേന വിനിച്ഛയോ. പരിഭോഗേന സാടകാദിനോ ഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി, തസ്മാ തസ്സ പരിഭോഗവസേന പരിഹീനാപരിഹീനഭാവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ കാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ പരിഭോഗേന വിനിച്ഛയോ.

ദുതിയം.

൫-൭. ഇദാനി തതിയം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനുസ്സവിഗ്ഗഹം കലലതോ പട്ഠായ ജീവമാനകമനുസ്സജാതികാനം സരീരം. ചിച്ച പാണോതി സഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവ ‘‘വധാമി ന’’ന്തി വധകചേതനായ ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ. ജീവിതാ വാ വിയോജയേതി യോ ഭിക്ഖു ജാതിഉണ്ണംസുനാ സമുദ്ധടതേലബിന്ദുമത്തം കലലരൂപകാലേ താപനാദീഹി വാ തതോ വാ ഉദ്ധമപി തദനുരൂപേന ഉപക്കമേന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയോപക്കമേ സതി തദായത്തവുത്തിനോ അരൂപജീവിതസ്സാപി വോരോപനസമ്ഭവതോ ഉഭയജീവിതാ വോരോപേയ്യ. വാ-സദ്ദോ വികപ്പേ. മരണചേതനോതി മരണേ ചേതനാ യസ്സ സോ മരണാധിപ്പായോ. സത്ഥഹാരകന്തി ജീവിതം ഹരതീതി ഹാരകം, സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം, തം. അസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹസ്സ. ഉപനിക്ഖിപേതി സമീപേ നിക്ഖിപേയ്യ വാ. ഏതേന ഥാവരപ്പയോഗം ദസ്സേതി. ഗാഹേയ്യ മരണൂപായന്തി ‘‘സത്ഥം വാ ആഹര, വിസം വാ ഖാദാ’’തിആദിനാ നയേന മരണത്ഥായ ഉപായം ഗാഹാപേയ്യ വാ. ഏതേന ആണത്തിപ്പയോഗോ ദസ്സിതോ. വദേയ്യ മരണേ ഗുണന്തി കായവാചാദൂതലേഖാഹി ‘‘യോ ഏവം മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തിആദിനാ നയേന മരണേ ഗുണം പകാസേയ്യ വാ. ഉഭയത്ഥ അധികാരവസേന വാ-സദ്ദോ ആഹരിതബ്ബോ. സോ ഭിക്ഖു ചുതോതി സമ്ബന്ധോ, സാസനതോതി വിഞ്ഞായതി.

ഇദാനി പനസ്സ ഛബ്ബിധേ പയോഗേദസ്സേതും ‘‘പയോഗാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാഹത്ഥി…പേ… ഇദ്ധിവിജ്ജാമയാ പയോഗാതി ഇമേ ഛ പയോഗാതി സമ്ബന്ധോ. ക-കാരലോപേന പനേത്ഥ ‘‘സാഹത്ഥീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ അനേകത്ഥേ അനേകതദ്ധിതസമ്ഭവേന സഹത്ഥസ്സായം പയോഗോ സാഹത്ഥീതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. സാഹത്ഥി ച നിസ്സഗ്ഗോ ച ആണത്തി ച ഥാവരോ ചാതി ദ്വന്ദോ. ഇദ്ധി ച വിജ്ജാ ച, താസമിമേതി ഇദ്ധിവിജ്ജാമയാ, ഇദ്ധിമയോ വിജ്ജാമയോതി വുത്തം ഹോതി. പയോഗാതി ഇമേ ഛപ്പയോഗാ നാമ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സയം മാരേന്തസ്സ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ പഹരണം സാഹത്ഥികോ പയോഗോ. ദൂരേ ഠിതം മാരേതുകാമസ്സ കായാദീഹി ഉസുസത്തിആദീനം നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ. ‘‘അസുകം നാമ മാരേഹീ’’തിആദിനാ ആണാപേന്തസ്സ ആണാപനം ആണത്തി, ഓപാതഖണനം അപസ്സേനസംവിധാനം അസിആദീനം ഉപനിക്ഖിപനാദി ഥാവരോ. മാരണത്ഥം കമ്മവിപാകജായ ഇദ്ധിയാ പയോജനം ഇദ്ധിമയോ. കമ്മവിപാകജിദ്ധി ച നാമേസാ രാജാദീനം രാജിദ്ധിആദയോ. തത്ഥ പിതുരഞ്ഞോ സീഹളിന്ദസ്സ ദാഠാകോടനേന ചൂളസുമനകുടുമ്ബിയമാരണേ രാജിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ, തദത്ഥമേവ അഥബ്ബണാദിവിജ്ജായ പരിജപ്പനം വിജ്ജാമയോ പയോഗോ.

ഏവം ഛപ്പയോഗേ ദസ്സേത്വാ തേസു ആണത്തിപ്പയോഗസ്സ നിയാമകേ ദസ്സേതും ‘‘കാലാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാവുത്തം ആണത്തിം നിയമേന്തി സങ്കേതവിസങ്കേതതാവസേന പരിച്ഛിന്ദന്തീതി ആണത്തിനിയാമകാ. തേ പന കാലോ ച വത്ഥു ച ആവുധഞ്ച ഇരിയാപഥോ ചാതി ചത്താരോ, തഥാ കിരിയാവിസേസോ ഓകാസോതി ഗണനപരിച്ഛേദവസേന ഛ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ കാലോ പുബ്ബണ്ഹാദി യോബ്ബനാദി ച. വത്ഥു മാരേതബ്ബോ സത്തോ. ആവുധം അസിആദി. ഇരിയാപഥോ മാരേതബ്ബസ്സ ഗമനാദി. കിരിയാവിസേസോ വിജ്ഝനാദി. ഓകാസോ ഗാമാദി. യോ ഹി ‘‘അജ്ജ, സ്വേ’’തി അനിയമേത്വാ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ മാരേഹീ’’തി വുത്തോ യദാ കദാചി പുബ്ബണ്ഹേ മാരേതി, നത്ഥി വിസങ്കേതോ. യോ പന ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ’’തി വുത്തോ മജ്ഝന്ഹാദീസു മാരേതി, വിസങ്കേതോ ഹോതി, ആണാപകസ്സ അനാപത്തി. ഏവം കാലസ്സ സങ്കേതവിസങ്കേതതാവസേന നിയാമകതാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിനാവ നയേന വത്ഥുആദീസുപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

തതിയം.

൮-൯. ഇദാനി ചതുത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഝാനാദിഭേദ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തനി നോസന്തം അത്തുപനായികഞ്ച പച്ചുപ്പന്നഭവസ്സിതഞ്ച അഞ്ഞാപദേസരഹിതഞ്ച ഝാനാദിഭേദം കോട്ഠാസം കത്വാ വാ ഏകേകം കത്വാ വാ കായേന വാ വാചായ വാ വിഞ്ഞത്തിപഥേ ദീപേന്തോ നാധിമാനികോ ഞാതേ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അത്തനി സകസന്താനേ നോസന്തം അനുപ്പന്നത്തായേവ അവിജ്ജമാനം, ഏത്ഥ നോസന്തോതി അത്ഥേ തപ്പുരിസോ. ഝാനാദിഭേദന്തി ഝാനം ആദി യസ്സ ‘‘വിമോക്ഖസമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സന മഗ്ഗഭാവനാ ഫലസച്ഛി കിരിയാകിലേസപ്പഹാനവിനീവരണതാചിത്തസ്സ സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൮) വുത്തസ്സ സോ ഝാനാദി, സോവ ഭേദോ വിസേസോതി സമാസോ. തം ഝാനാദിഭേദം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. അത്തുപനായികന്തി ‘‘അയം മയി അത്ഥീ’’തി ആരോചനവസേന അത്തനി ഉപനീയതി, ‘‘അഹം വാ ഏത്ഥ സന്ദിസ്സാമീ’’തി അത്താ ഉപനീയതി ഏത്ഥ ധമ്മേതി വാ അത്തുപനായികോ, ഝാനാദിഭേദോ, തം. പച്ചുപ്പന്നഭവസ്സിതന്തി പച്ചുപ്പന്നഭവോ നാമ ഇദാനി വത്തമാനോ അത്തഭാവോ, തന്നിസ്സിതോതി സമാസോ, സോ ച ഝാനാദിഭേദോയേവ, തം.

അഞ്ഞാപദേസരഹിതന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, സോ ഭിക്ഖു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൨൦) നയേന അഞ്ഞസ്സ അപദേസോ, തേന രഹിതോ ചത്തോതി തപ്പുരിസസമാസോ, സോ രഹിതോ തേനാതി വാ ബഹുബ്ബീഹി, ഝാനാദിഭേദോവ, തം. കോട്ഠാസം കത്വാ വാതി ‘‘പഠമം ഝാനം ദുതിയം ഝാനം സമാപജ്ജിം, പഠമം ഝാനം തതിയം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ നയേന കോട്ഠാസം കത്വാ വാ. ഏകേകം കത്വാ വാതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിം, ദുതിയം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ നയേന ഏകേകം കത്വാ വാ. ഏത്ഥ ച ഏകന്തി ഠിതേ വിച്ഛായം ദ്വിത്തം. ഏത്ഥ പന കത്വാതി കരണകിരിയായ ഏകേകവസേന ഭിന്നസ്സ ഝാനാദിനോ അത്ഥസ്സ സമ്ബന്ധനിച്ഛാ വിച്ഛാതി വേദിതബ്ബാ. ടീകായം പന ‘‘കോട്ഠാസം വാതി ഏത്ഥ ‘ഝാനലാഭീ, വിമോക്ഖലാഭീ, സമാധിലാഭീ, സമാപത്തിലാഭീമ്ഹീ’തി ഏവമാദിനാ നയേന കോട്ഠാസതോ വാതി അത്ഥോ’’തി ച ‘‘ഏകേകം വാതി ‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഏകേകം വാതി അത്ഥോ’’തി ച വുത്തം. സോ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച അവുത്തക്കമോതി വേദിതബ്ബോ. കായേന വാതി ഹത്ഥമുദ്ദാദിവസേന കായേന വാ. വാചാതി ഏത്ഥ യ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ‘‘അലജ്ജിതാ’’തിആദീസു വിയ. വിഞ്ഞത്തിപഥേതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീനം ഗഹണയോഗ്യേ പദേസേ ഠത്വാതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ദീപേന്തോതി ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേന അയം ധമ്മോ മയി അത്ഥീ’’തി പകാസേന്തോ. നാധിമാനികോതി അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതാസങ്ഖാതോ അധികോ മാനോ, സോ നത്ഥി ഏതസ്സാതി നാധിമാനികോ, ഭിക്ഖു. ഞാതേതി വിഞ്ഞുനാ മനുസ്സജാതികേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ വുത്തനയേന വിഞ്ഞാതേ സതി ചുതോ ഭവേ സാസനതോതി വിഞ്ഞായതി. അഞ്ഞാപദേസേന ദീപയതോ പന ഥുല്ലച്ചയം. ഏത്ഥ ച –

ദുക്കടം പഠമസ്സേവ, സാമന്തമിതി വണ്ണിതം;

സേസാനം പന തിണ്ണമ്പി, ഥുല്ലച്ചയമുദീരിതന്തി.

ചതുത്ഥം.

൧൦. ഇദാനി ചതുന്നമ്പി ചേതേസമസംവാസതം അഭബ്ബതഞ്ച ദീപേതും ‘‘പാരാജികേതേ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏതേ ചത്താരോ പാരാജികാ പുഗ്ഗലാ യഥാ പുരേ പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ, അനുപസമ്പന്നകാലേ ച വിയ അസംവാസാതി സമ്ബന്ധോ. സഹ വസന്തി യസ്മാ സബ്ബേപി ലജ്ജിനോ ഏതേസു കമ്മാദീസു ന ഏകോപി തതോ ബഹിദ്ധാ സന്ദിസ്സതീതി ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാതി ഇമേ തയോ സംവാസാ നാമ. തത്ഥ അപലോകനാദികം ചതുബ്ബിധമ്പി സങ്ഘകമ്മം സീമാപരിച്ഛിന്നേഹി പകതത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകതോ കത്തബ്ബതാ ഏകകമ്മം നാമ. തഥാ പഞ്ചവിധോപി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഏകതോ ഉദ്ദിസിതബ്ബത്താ ഏകുദ്ദേസോ നാമ. പഞ്ഞത്തം പന സിക്ഖാപദം സബ്ബേഹിപി ലജ്ജീപുഗ്ഗലേഹി സമം സിക്ഖിതബ്ബഭാവതോ സമസിക്ഖതാ നാമ. നത്ഥി തേ സംവാസാ ഏതേസന്തി അസംവാസാ. ‘‘അഭബ്ബാ’’തിആദീസു ഭിക്ഖുഭാവായാതി തുമത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, തസ്മാ യഥാ സീസച്ഛിന്നോ ജീവിതും അഭബ്ബോ, ഏവം ചത്താരോമേ പുഗ്ഗലാ ഭിക്ഖുഭാവായ ഭിക്ഖൂ ഭവിതും അഭബ്ബാതി അത്ഥോ.

൧൧. ഇദാനി പരിയായാണത്തീഹി സമ്ഭവന്തേ ദസ്സേതും ‘‘പരിയായോ ചാ’’തിആദിമാഹ. പരിയായോ ച ആണത്തി ച തതിയേ മനുസ്സവിഗ്ഗഹേ ലബ്ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കായാദീഹി യഥാവുത്തേഹി ‘‘യോ ഏവം മരതി, സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തി ഏവമാദിവിഞ്ഞാപകോ ബ്യഞ്ജനഭൂതോ കായവചീപയോഗോ പരിയായോ. ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി – യഥാ അദിന്നാദാനേ ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തത്താ പാരിയായകഥായ മുച്ചതി, ന ഇധ ഏവം. ‘‘സംവണ്ണേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൧൭൨) പരിയായകയായപി ന മുച്ചതീതി. ‘‘ദുതിയേ പനാ’’തിആദീസു അത്ഥോ പാകടോയേവ. ഏവമുപരിപി പാകടമുപേക്ഖിസ്സാമ.

൧൨. ഇദാനി മേഥുനധമ്മാദീനം അങ്ഗാനി ദസ്സേതും ‘‘സേവേതൂ’’തിആദിമാഹ. സേവേതുകാമതാചിത്തന്തി മേഥുനം സേവേതും കാമേതീതി സേവേതുകാമോ, തസ്സ ഭാവോ നാമ തണ്ഹാ, തായ സേവേതുകാമതായ സമ്പയുത്തം ചിത്തന്തി തപ്പുരിസോ. മേഥുനധമ്മസ്സാതി മിഥുനാനം ഇത്ഥിപുരിസാനം ഇദന്തി മേഥുനം, തമേവ ധമ്മോതി മേഥുനധമ്മോ. ഇധ പന ഉപചാരവസേന പാരാജികാപത്തി മേഥുനധമ്മോ നാമ. അഥ വാ മേഥുനേന ജാതോ ധമ്മോ പാരാജികാപത്തി മേഥുനധമ്മോ, തസ്സ മേഥുനധമ്മസ്സ മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിയാ. അങ്ഗദ്വയന്തി അങ്ഗാനം കാരണാനം ദ്വയം. ബുധാതി വിനയധരാ വിഞ്ഞുനോ.

൧൩. മനുസ്സസന്തി മനുസ്സാനം സം മനുസ്സസം, തദായത്തവത്ഥുകാ ച. ഏതേന പേതതിരച്ഛാനഗതായത്തം നിവത്തേതി. തഥാസഞ്ഞീതി തഥാ താദിസാ സഞ്ഞാ തഥാസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി തഥാസഞ്ഞീ. പരായത്തസഞ്ഞിതാ ചാതി അത്ഥോ. ഭാവപ്പധാനാ ഇമേ നിദ്ദേസാ, ഭാവപച്ചയലോപോ വാ ‘‘ബുദ്ധേ രതന’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩) വിയ. ഏവമുപരിപി ഈദിസേസു. ഥേയ്യചിത്തന്തി ഥേനഭാവസങ്ഖാതം ചിത്തഞ്ച. വത്ഥുനോ ഗരുതാതി ഭണ്ഡസ്സ പാദഅതിരേകപാദാരഹഭാവേന ഗരുതാ ച. ഊനപഞ്ചമാസകേ വാ അതിരേകമാസകേ വാ ഥുല്ലച്ചയം. മാസകേ വാ ഊനമാസകേ വാ ദുക്കടം. അവഹാരോതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരാനം അഞ്ഞതരേന അവഹരണഞ്ചാതി ഇമേ പഞ്ച അദിന്നാദാനഹേതുയോ അദിന്നാദാനപാരാജികാപത്തിയാ അങ്ഗാനി.

൧൪. പാണോ മാനുസ്സകോതി മനുസ്സജാതിസമ്ബന്ധോ പാണോ ച, പാണോതി ഹി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ പന ജീവിതിന്ദ്രിയം വുച്ചതി. പാണസഞ്ഞിതാതി പാണോതി സഞ്ഞിതാ ച, ഘാതനം ഘാതോ, സോ ഏവ ചേതനാ ഘാതചേതനാ, ‘‘വധാമി ന’’ന്തി ഏവം പവത്താ സാ ച, തംസമുട്ഠിതോ സാഹത്ഥികാദീനം ഛന്നമഞ്ഞതരോ പയോഗോ ച, തേന പയോഗേന മരണഞ്ചാതി ഏതേ യഥാവുത്താ പഞ്ച വധഹേതുയോ പാണഘാതാപജ്ജിതബ്ബആപത്തിയാ അങ്ഗാനീതി അത്ഥോ.

൧൫. അത്തനി അസന്തതാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ സന്താനേ അവിജ്ജമാനതാ ച. പാപമിച്ഛതായാരോചനാതി യാ സാ ‘‘ഇധേകച്ചോ ദുസ്സീലോ സമാനോ ‘സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൫൧) നയേന വുത്താ പാപഇച്ഛതായ സമന്നാഗതാ, തായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ആരോചനാ ച. തസ്സാതി യസ്സ ആരോചേതി, തസ്സ. മനുസ്സജാതിതാതി മനുസ്സാനം ജാതി യസ്സ, തസ്സ ഭാവോ മനുസ്സജാതിതാ, സാ ച, നഞ്ഞാപദേസോതി ന അഞ്ഞാപദേസോ അഞ്ഞാപദേസാഭാവോ ച, തദേവ ജാനനന്തി തങ്ഖണംയേവ വിജാനനഞ്ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ഏത്ഥ അസന്തദീപനേ അസ്മിം സന്താനേ അവിജ്ജമാനഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപ്പകാസനനിമിത്തേ പാരാജികേ അങ്ഗാനി ഹേതുയോതി അത്ഥോ.

൧൬. ഏവം തേസമസംവാസതാഭബ്ബതാദീനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ന തേ ചത്താരോവ, അഥ ഖോ സന്തഞ്ഞേപീതി തേ സബ്ബേപി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസാധാരണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസാധാരണാതി പാരാജികാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ. തേനേവ ചേത്ഥ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. തസ്മാ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാ പാരാജികാ ധമ്മാ ചത്താരോ ചാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപചാരവസേന തു ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാദികാ പാരാജികാപന്നാ പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി. താസു യാ അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സ മനുസ്സപുരിസസ്സ അക്ഖകാനം അധോ ജാണുമണ്ഡലാനം കപ്പരാനഞ്ച ഉപരി കായസംസഗ്ഗം സാദിയതി, അയം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ. യാ പന അഞ്ഞിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികം പടിച്ഛാദേതി, സാ വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ. യാ ഉക്ഖിത്തകം ഭിക്ഖും തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഗഹണവസേന അനുവത്തതി, സാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ. കായസംസഗ്ഗരാഗേന തിന്തസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം സങ്ഘാടികണ്ണഗ്ഗഹണം കായസംസഗ്ഗത്ഥായ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠാനം ഠത്വാ സല്ലപനം സങ്കേതഗമനം പുരിസസ്സാഗമനസാദിയനം പടിച്ഛന്നോകാസവവിസനം ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ കായോപസംഹരണന്തി ഇമാനി അട്ഠ വത്ഥൂനി യസ്സാ അവസ്സുതായ, സാ അട്ഠവത്ഥുകാ നാമ.

അഭബ്ബകാ ഏകാദസ ചാതി ഏത്ഥ പണ്ഡകോ ഥേയ്യസംവാസകോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ തിരച്ഛാനഗതോ മാതുഘാതകോ പിതുഘാതകോ അരഹന്തഘാതകോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ സങ്ഘഭേദകോ ലോഹിതുപ്പാദകോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോതി ഇമേ അഭബ്ബാ ഏകാദസ ച. തേസു പണ്ഡകോതി ഓപക്കമികനപുംസകപണ്ഡകാ ച പണ്ഡകഭാവപക്ഖേ പക്ഖപണ്ഡകോ ച ഇധ അധിപ്പേതാ. ആസിത്തഉസൂയപണ്ഡകാനം പന പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച ന വാരിതാ. ഥേയ്യസംവാസകോ പന ലിങ്ഗത്ഥേനകാദിവസേന തിവിധോ. തത്ഥ സയം പബ്ബജിതത്താ ലിങ്ഗമത്തം ഥേനേതീതി ലിങ്ഗത്ഥേനകോ. ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികം സംവാസം ഥേനേതീതി സംവാസത്ഥേനകോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഏവം പടിപജ്ജന്തേപി ഏസേവ നയോ. യഥാവുത്തമുഭയം ഥേനേതീതി ഉഭയത്ഥേനകോ. ഠപേത്വാ പന ഇമം തിവിധം –

രാജദുബ്ഭിക്ഖകന്താര-രോഗവേരിഭയേന വാ;

ചീവരാഹരണത്ഥം വാ, ലിങ്ഗം ആദിയതീധ യോ.

സംവാസം നാധിവാസേതി, യാവ സോ സുദ്ധമാനസോ;

ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ, താവ ഏസ ന വുച്ചതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦; കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ);

തിത്ഥിയപക്കന്തകാദയോ തു തംതംവചനത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. തിരച്ഛാനഗതോ പന ഠപേത്വാ മനുസ്സജാതികം അവസേസോ സബ്ബോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേ ഏകാദസ പുഗ്ഗലാ ഭിക്ഖുഭാവായ അഭബ്ബത്താ പാരാജികാപന്നസദിസതായ ‘‘പാരാജികാ’’തി വുച്ചന്തി. വിബ്ഭന്താ ഭിക്ഖുനീതി ഗിഹിനിവാസനനിവത്ഥാ ഭിക്ഖുനീ ച. സാ ഹി ഏത്താവതാ പാരാജികാ. മുദുകാ പിട്ഠി യസ്സ, സോ ച. സോ ഹി അനഭിരതിയാ പീളിതോ യദാ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ വച്ചമുഖമഗ്ഗേസു പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി.

൧൭-൧൮. ലമ്ബമാനമങ്ഗജാതമേതസ്സാതി ലമ്ബീ. സോ യഥാവുത്തേസു പവേസിതോ പാരാജികോ. മുഖേന ഗണ്ഹന്തോ അങ്ഗജാതം പരസ്സ ചാതി യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ സുത്തസ്സ വാ മതസ്സ വാ അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹാതി, സോ പരസ്സ അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹന്തോ ച. തത്ഥേവാഭിനിസീദന്തോതി യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ തത്ഥേവ പരസ്സ അങ്ഗജാതേ വച്ചമഗ്ഗേന അഭിനിസീദതി, സോ ചാതി ഏതേ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയാ അഭാവേപി മഗ്ഗേ മഗ്ഗപ്പവേസനഹേതു മേഥുനസ്സ അനുലോമികാ ചത്താരോ ച. ഇധാഗതാ ചത്താരോതി ഇധ ഖുദ്ദസിക്ഖായം യഥാവുത്താ മേഥുനധമ്മാ പാരാജികാദയോ ചത്താരോ ചാതി സമോധാനാ പിണ്ഡീകരണവസേന ചതുവീസതി പാരാജികാ ഭവന്തീതി സേസോ. ഏത്ഥ ച ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സം കത്വാ ‘‘പരാജികാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥാഹ – മാതുഘാതകാദയോ തതിയം പാരാജികം ആപന്നാ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, മുദുപിട്ഠികാദയോ ചത്താരോ ച പഠമപാരാജികം ആപന്നാ ഏവാതി കുതോ ചതുവീസതീതി? വുച്ചതേ – മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധ അനുപസമ്പന്നാ ഏവ അധിപ്പേതാ. മുദുപിട്ഠികാദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ പന ഏകേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മം അപ്പടിസേവിനോ ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താതി.

പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯. വുട്ഠാനസ്സ ഗരുകത്താ ഗരുകാതി സങ്ഘാദിസേസാ വുച്ചന്തി. നവാതി തേസം ഗണനപരിച്ഛേദോ. നനു ‘‘നവാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, ‘‘തേരസാ’’തി വത്തബ്ബന്തി? നായം ദോസോ, ചിരേനാപജ്ജിതബ്ബേ ചത്താരോ യാവതതിയകേ ഠപേത്വാ വീതിക്കമക്ഖണേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബാ പഠമാപത്തികാ വുച്ചന്തീതി. ഇദാനി തേ ദസ്സേതും ‘‘മോചേതുകാമതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സുക്കസ്സാതി ആസയധാതുനാനത്തതോ നീലാദിവസേന ദസവിധേ സുക്കേ യസ്സ കസ്സചി സുക്കസ്സ. മോചേതുകാമതാതി മോചേതുകാമതായ, യ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ഇമിനാ പന വചനേന മോചനസ്സാദ മുച്ചനസ്സാദ മുത്തസ്സാദമേഥുനസ്സാദ ഫസ്സസ്സാദ കണ്ഡുവനസ്സാദ ദസ്സനസ്സാദ നിസജ്ജനസ്സാദ വാചസ്സാദ ഗേഹസിതപേമ വനഭങ്ഗിയ സങ്ഖാതേസു ഏകാദസസ്സാദേസു ഏകംയേവ മോചനസ്സാദം ദസ്സേതി.

തത്ഥ മോചനായ അസ്സാദോ സുഖവേദനാ മോചനസ്സാദോ. മുച്ചനേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചനേ അസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ സത്തമീതപ്പുരിസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേഹി പന നവഹി പദേഹി സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന രാഗോ വുത്തോ. ഗേഹനിസ്സിതേസു മാതാദീസു പേമം ഗേഹേ സിതം പേമന്തി ഗേഹസിതപേമം, ഇമിനാ സരൂപേനേവ രാഗോ വുത്തോ. സന്ഥവകരണത്ഥായ ഇത്ഥിയാ പേസിതപുപ്ഫാദി വനഭങ്ഗിയം, ഇമിനാ ച വത്ഥുവസേന രാഗോ വുത്തോ. മേഥുനസ്സാദോപി ഇത്ഥിയാ ഗഹണപ്പയോഗേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥേവ ച പന ചേതനാനിമിത്തുപക്കമമോചനേ സതി വിസങ്കേതാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഉപക്കമ്മ ഹത്ഥാദിനാ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ. അഞ്ഞത്ര സുപിനന്തേനാതി സുപിനോയേവ സുപിനന്തോ ‘‘കമ്മമേവ കമ്മന്തോ’’തിആദീസു വിയ അന്ത-സദ്ദസ്സ തബ്ഭാവവുത്തിത്താ. തം സുപിനന്തം വിനാ വിമോചയം സുക്കം വിമോചേന്തോ സമണോ യോ കോചി ഭിക്ഖു ഗരുകം ഗരുകാപത്തിസങ്ഖാതം സങ്ഘാദിസേസം ഫുസേ ഫുസേയ്യ, ആപജ്ജേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച അജ്ഝത്തരൂപബഹിദ്ധാരൂപഉഭയരൂപആകാസേകടികമ്പനസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ഉപായേസു സതി രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസു ച കാലേസു യേന കേനചി അങ്ഗജാതേ കമ്മഞ്ഞതം പത്തേ ‘‘ആരോഗ്യത്ഥായാ’’തിആദീസു യേന കേനചി അധിപ്പായേന അധിപ്പായവത്ഥുഭൂതം യം കിഞ്ചി സുക്കം മോചനസ്സാദചേതനായ ഏവ നിമിത്തേ ഉപക്കമ്മ മോചേന്തോ സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതീതി സബ്ബഥാ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ.

പഠമോ.

൨൦. കായസംസഗ്ഗരാഗവാതി കായേ സംസഗ്ഗോ, തസ്മിം രാഗോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി വന്തു, കായസംസഗ്ഗരാഗസമങ്ഗീതി അത്ഥോ. സമണോ ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപക്കമ്മാതി കായേന വായമിത്വാ. മനുസ്സിത്ഥിം സമ്ഫുസന്തോതി അന്തമസോ ലോമേനപി പരാമസന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി യോജനാ. മനുസ്സഭൂതാ അമതാ ഇത്ഥീ മനുസ്സിത്ഥീ. തത്ഥ ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗവാ’’തി ഇമിനാ മാതുപേമാദിം, ഇത്ഥിയാ ഗഹിതമോക്ഖാധിപ്പായഞ്ച പടിക്ഖിപതി. ഇത്ഥിയാ വേമതികസ്സ, പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞിസ്സ ച ഥുല്ലച്ചയം. ഇത്ഥിയാ പന കായേന കായപ്പടിബദ്ധാമസനേ, കായപ്പടിബദ്ധേന കായാമസനേ ച യക്ഖീപേതീപണ്ഡകാനം കായേന കായാമസനേ ച പുരിസതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം കായേന കായാമസനേപി ദുക്കടം, തഥായക്ഖീആദീനം കായേന കായപ്പടിബദ്ധാദീസു ച. മതിത്ഥിയാ പന ഥുല്ലച്ചയം. ഇത്ഥിയാ പന ഫുസിയമാനോ സേവനാധിപ്പായോപി സചേ കായേന ന വായമതി, അനാപത്തി.

ദുതിയോ.

൨൧. തഥാതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ. സുണന്തിന്തി വിഞ്ഞത്തിപഥേ ഠത്വാ അത്തനോ വചനം സുണന്തിഞ്ച. വിഞ്ഞുഞ്ചാതി ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലസല്ലക്ഖണസമത്ഥഞ്ച മനുസ്സിത്ഥിം. മഗ്ഗം വാതി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗം വാ മേഥുനം വാ ആരബ്ഭാതി സമ്ബന്ധോ. ദുട്ഠുല്ലവാചാരാഗേനാതി ദുട്ഠാ ച സാ അസദ്ധമ്മപ്പടിസംയുത്തതായ ഥൂലാ ച ലാമകജനസാധാരണതായാതി ദുട്ഠുല്ലാ. സാവ പുന വാചാ ദുട്ഠുല്ലവാചാ. തസ്സം അസ്സാദസമ്പയുത്തോ രാഗോതി സമാസോ, തേന. ഓഭാസിത്വാതി വണ്ണാവണ്ണയാചനാദിവസേന അസദ്ധമ്മവചനം വത്വാ. അസുണന്തിയാ പന ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചിതേ അനാപത്തി. തത്ഥ ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം വസേന വണ്ണാവണ്ണേഹി, മേഥുനയാചനാദീഹി വാ ‘‘സിഖരണീസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീ’’തി ഇമേസു തീസു അഞ്ഞതരേന അക്കോസവചനേന വാ ഓഭാസന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ, അധക്ഖകഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണാദിഭണനേ ഥുല്ലച്ചയം, തഥാ യക്ഖീപേതീപണ്ഡകാനം വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ ആദിസ്സ വണ്ണാദിഭണനേ മേഥുനയാചനാദീസുപി. തേസം പന അധക്ഖകാദികേ ദുക്കടം, തഥാ മനുസ്സിത്ഥീനം ഉബ്ഭക്ഖകേ അധോജാണുമണ്ഡലേ കായപ്പടിബദ്ധേ ച.

തതിയോ.

൨൨. അത്തകാമുപട്ഠാനന്തി മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേന ഉപട്ഠാനം കാമുപട്ഠാനം. അത്തനോ അത്ഥായ കാമുപട്ഠാനം അത്തകാമുപട്ഠാനം. അഥ വാ കാമീയതീതി കാമം, അത്തനോ കാമം അത്തകാമം, സയം മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതന്തി അത്ഥോ. അത്തകാമഞ്ച തം ഉപട്ഠാനഞ്ചാതി അത്തകാമുപട്ഠാനം. തസ്സ വണ്ണോ ഗുണോ, തം. വത്വാതി ‘‘യദിദം കാമുപട്ഠാനം നാമ, ഏതദഗ്ഗം ഉപട്ഠാനാന’’ന്തി കാമുപട്ഠാനേ വണ്ണം അന്തമസോ ഹത്ഥമുദ്ദായപി ഇത്ഥീതി സഞ്ഞീ പകാസേത്വാതി അത്ഥോ. വാചാതി വാചായ യകാരലോപവസേന. മേഥുനയുത്തേനാതി മേഥുനയുത്തായ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന തായ ‘‘അരഹസി ത്വം മയ്ഹം മേഥുനം ധമ്മം ദാതു’’ന്തിആദികായ മേഥുനധമ്മപ്പടിസംയുത്തായ വാചായ മേഥുനയാചനേ മേഥുനരാഗിനോതി സമ്ബന്ധോ. മേഥുനേരാഗോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി മേഥുനരാഗീ, തസ്സ. ഗരു ഹോതീതി ഗരുകാപത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. ഏത്ഥ പന പണ്ഡകേ പണ്ഡകസഞ്ഞിനോ ഥുല്ലച്ചയം, തസ്മിംയേവ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ ദുക്കടം.

ചതുത്ഥോ.

൨൩. ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ സന്ദേസം പടിഗ്ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇത്ഥിയാ വാതി ‘‘ദസ ഇത്ഥിയോ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൩൦൩) ച ‘‘ദസ ഭരിയായോ ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൩൦൩) ച വുത്തായ വീസതിവിധായ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തംസമ്ബന്ധവസേന തേസം മാതാദീനം വാ. സന്ദേസന്തി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ ഉഭിന്നം മാതാദീഹി വാ ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏവം ഭണാഹീ’’തി വുത്തം ജായമ്പതിഭാവസന്നിസ്സിതം സന്ദേസവചനം. പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ‘‘സാധൂ’’തി കായേന വാ വാചായ വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ. വീമംസിത്വാതി യത്ഥ പേസിതോ, തേസം അധിപ്പായം ഉപപരിക്ഖിത്വാ വാ ഉപപരിക്ഖാപേത്വാ വാ. ഹരം പച്ചാതി ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ, മാ വാ, യേഹി പേസിതോ, തേസം പച്ചാഹരന്തോ വാ ഹരാപേന്തോ വാ, ജായമ്പതിഭാവോ ഹോതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേതം. ഇമായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ ച, ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി പണ്ഡകേ ച അങ്ഗത്തയേനാപി ഥുല്ലച്ചയം, ഏകേന ദുക്കടം. കേചി പന ‘‘ഹരം പച്ഛാ’’തി വിപാഠം പരികപ്പേത്വാ ‘‘പച്ഛാ ഹര’’ന്തി യോജേന്തി, തം ന സുന്ദരം പച്ചാതി ഉപസഗ്ഗത്താ. പദസ്സ ഉപരി അത്ഥേ സജ്ജേന്തോ പകാസേന്തോ ഗച്ഛതീതി ഹി ഉപസഗ്ഗോ നാമ, തസ്മാ ‘‘പതി ആ’’തി ഉപസഗ്ഗാനം ‘‘ഹര’’ന്തിമസ്സ പദസ്സ ഉപരി ഭവിതബ്ബന്തി.

പഞ്ചമോ.

൨൪. സംയാചിതപരിക്ഖാരന്തി സം അത്തനാ യാചിതോ വാസിആദികോ പരിക്ഖാരോ യസ്സാ, തം. അദേസിതവത്ഥുകന്തി ഉത്തിദുതിയകമ്മേന അദേസിതം വത്ഥു കുടികരണപ്പദേസോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, തം. പമാണാതിക്കന്തന്തി ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥി നാമ, തായ ‘‘ദീഘസോ ദ്വാദസ വിദത്ഥിയോ സുഗതസ്സ വിദത്ഥിയാ തിരിയം സത്തന്തരാ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) ഏവം വുത്തപ്പമാണം ഏകതോഭാഗേനാപി അതിക്കന്താ പമാണാതിക്കന്താതി തം തിരിയം ചതുഹത്ഥസങ്ഖാതഹേട്ഠിമപ്പമാണേ സതി ദീഘതോ വുത്തപ്പമാണതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി വഡ്ഢേതും ന വട്ടതി. തതോ ഊനകേ, ദീഘതോ ച വഡ്ഢിതേ അയം കുടിസങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി. ‘‘മയ്ഹം വാസാഗാരം ഏത’’ന്തി ഏവം അത്താ ഉദ്ദേസോ ഏതിസ്സാതി അത്തുദ്ദേസാ. കുടിന്തി ഉല്ലിത്താദികം കുടിം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഉല്ലിത്താ നാമ അന്തോ ഉദ്ധംമുഖം ലിത്താ. അവലിത്താ നാമ ബഹി അധോമുഖം ലിത്താ. ഉഭയഥാ ഉല്ലിത്താവലിത്താ. കത്വാതി അന്തോഭൂതകാരിതത്ഥവസേന കാരാപേത്വാ വാ.

തത്ഥായം വത്ഥുദേസനക്കമോ – തേന കുടികാരകേന ഭിക്ഖുനാ കുടിവത്ഥും സോധേത്വാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ പദഭാജനേ (പാരാ. ൩൪൯) വുത്തനയേന സങ്ഘം തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ സബ്ബേ വാ സങ്ഘപരിയാപന്നാ, സങ്ഘേന വാ സമ്മതാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ തത്ഥ നേതബ്ബാ. തേഹി ച കിപില്ലികാദീഹി സോളസഹി ഉപദ്ദവേഹി വിരഹിതത്താ അനാരമ്ഭം അനുപദ്ദവം ദ്വീഹി ചതൂഹി വാ ബലിബദ്ദേഹി യുത്തേന സകടേന ഏകചക്കം നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേ ഏകം ബഹി കത്വാ ആവിഞ്ഛിതും സക്കുണേയ്യതായ ‘‘സപരിക്കമന’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ സചേപി സങ്ഘപ്പഹോനകാ ഹോന്തി, തത്ഥേവ, നോ ചേ, സങ്ഘമജ്ഝം ഗന്ത്വാ തേന ഭിക്ഖുനാ യാചിതേഹി പദഭാജനേ (പാരാ. ൫൦, ൫൧) വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ വത്ഥു ദേസേതബ്ബന്തി. അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം കുടിം കരിസ്സാമീതി സബ്ബപ്പയോഗേ ദുക്കടം, ഇദാനി ദ്വീഹി പിണ്ഡേഹി നിട്ഠാനം ഗമിസ്സതീതി പഠമപിണ്ഡദാനേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയദാനേന ലേപേ സങ്ഘടിതേ സചേ അദേസിതവത്ഥുകാ ഏവ വാ ഹോതി, പമാണാതിക്കന്താ ഏവ വാ, ഏകോ സങ്ഘാദിസേസോ, സാരമ്ഭഅപരിക്കമനതായ ദ്വേ ച ദുക്കടാനീതി സചേ ഉഭയവിപന്നാ, ദ്വേ ച സങ്ഘാദിസേസാ ദ്വേ ച ദുക്കടാനീതി സബ്ബം ഞേയ്യം.

ഛട്ഠോ.

൨൫. മഹല്ലകന്തി സസ്സാമികഭാവേന സംയാചിതകുടിതോ മഹന്തഭാവേന, വത്ഥും ദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കമേനാപി കാതബ്ബഭാവേന ച മഹന്തതായ മഹത്തം ലാതി ആദദാതീതി മഹല്ലകോ. മഹത്തലക ഇതി ഠിതേ ത്തസ്സ ലോപോ ലസ്സ ച ദ്വിത്തം, തം. വസനം അത്ഥോ പയോജനം വസനത്ഥോ, തായ. ഏത്ഥ പന അദേസിതവത്ഥുഭാവേ ഏകോ സങ്ഘാദിസേസോ. സേസം അനന്തരസദിസമേവ. ഇധ ച തത്ഥ ച ലേണഗുഹാതിണകുടിപണ്ണച്ഛദനഗേഹേസു അഞ്ഞതരം കാരേന്തസ്സ ച കുടിമ്പി അഞ്ഞസ്സ വാസത്ഥായ വാസാഗാരം വാ ഠപേത്വാ ഉപോസഥാഗാരാദീസു അഞ്ഞതരത്ഥായ കരോന്തസ്സ ച അനാപത്തി.

സത്തമോ.

൨൬. അമൂലകേന അന്തിമേന വത്ഥുനാതി സമ്ബന്ധോ. അമൂലകേനാതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ, സവനസങ്ഖാതസ്സ, ദിട്ഠസുതമുതവസേന പവത്തപരിസങ്കാസങ്ഖാതസ്സ ച മൂലസ്സ അഭാവേന നത്ഥി മൂലമേതസ്സാതി അമൂലകം, തേന. തം പന സോ ആപന്നോ വാ ഹോതു, നോ വാ, ഏതം ഇധ അപ്പമാണം. തത്ഥ ഭിക്ഖുഞ്ച മാതുഗാമഞ്ച തഥാരൂപേ ഠാനേ ദിസ്വാ പരിസങ്കതി, അയം ദിട്ഠപരിസങ്കാ. അന്ധകാരേ വാ പടിച്ഛന്നേ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ച മാതുഗാമസ്സ ച വചനം സുത്വാ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥിഭാവം അജാനന്തോ പരിസങ്കതി, അയം സുതപരിസങ്കാ. ധുത്താനം ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം പച്ചന്തവിഹാരേസു പുപ്ഫഗന്ധസുരാദീഹി അനുഭവിത്വാ ഗതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി വീമംസന്തോ തത്ഥ കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗന്ധാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ അരിട്ഠം വാ പീതം, സോ തസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം സോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിസങ്കതി. അയം മുതപരിസങ്കാ നാമ. അന്തിമേന ചാതി തതോ പരം വജ്ജാഭാവേന അന്തേ ഭവത്താ അന്തിമേനേവ. വത്ഥുനാതി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞതരേന പാരാജികേന ധമ്മേന. ച-കാരോ പനേത്ഥ അവധാരണേ, തേന സങ്ഘാദിസേസാദിം നിവത്തേതി. അഥ വാ ച-കാരോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ.

ചോദേന്തോ വാ ചോദാപേന്തോവാചാതി യോജേതബ്ബോ. ചാവേതുന്തി ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവനത്ഥായ. ഏതേന ഏകം ചാവനാധിപ്പായം ഗഹേത്വാ അവസേസേ അക്കോസാധിപ്പായവുട്ഠാപനാധിപ്പായാദികേ സത്താധിപ്പായേ പടിക്ഖിപതി. സുണമാനന്തി ഇദം ‘‘ചോദേന്തോ’’തിആദീനം കമ്മപദം, ഇമിനാ പരമ്മുഖാ ചോദനം പടിക്ഖിപതി. പരമ്മുഖാ പന സത്തഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം. ചോദേന്തോതി ‘‘വത്ഥുസന്ദസ്സനാ ആപത്തിസന്ദസ്സനാ സംവാസപ്പടിക്ഖേപോ സാമീചിപ്പടിക്ഖേപോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) സങ്ഖേപതോ വുത്താനം ചതുന്നം ചോദനാനം വസേന സയം ചോദേന്തോ വാ. ചോദാപേന്തോ വാതി പരേന യേന കേനചി ചോദാപേന്തോ വാ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖുസ്സ സമീപേ ഠത്വാ ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം സേവി, അസ്സമണോസീ’’തിആദിനാ വത്ഥുസന്ദസ്സനവസേന വാ ‘‘ത്വം മേഥുനധമ്മാപത്തിം ആപന്നോസീ’’തിആദിനാ ആപത്തിസന്ദസ്സനവസേന വാ ‘‘അസ്സമണോസി, നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ, അസ്സമണോസീ’’തിആദിനാ സംവാസപ്പടിക്ഖേപവസേന വാ അഭിവാദനാദിസംവാസേ പടിക്ഖിത്തേ അസ്സമണോതി കസ്മാതി പുട്ഠസ്സ ‘‘അസ്സമണോസീ’’തിആദിവചനേഹി സാമീചിപ്പടിക്ഖേപവസേന വാ അന്തമസോ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഏവ വാപി ഏതമത്ഥം ദീപയതോ ‘‘കരോതു മേ ആയസ്മാ ഓകാസം, അഹം തം വത്തുകാമോ’’തി ഏവം ഓകാസേ അകാരിതേ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ ചേവ ദുക്കടഞ്ച, ഓകാസം കാരേത്വാ ചോദേന്തസ്സ പന സങ്ഘാദിസേസോവ ദട്ഠബ്ബോ.

അട്ഠമോ.

൨൭. അഞ്ഞസ്സാതി ഖത്തിയാദിജാതികസ്സ പരസ്സ. കിരിയന്തി മേഥുനവീതിക്കമസങ്ഖാതം കിരിയം. തേനാതി അഞ്ഞസ്സ വീതിക്കമസങ്ഖാതസ്സ മേഥുനവീതിക്കമസന്ദസ്സനേന കരണഭൂതേന. ലേസേനാതി യസ്സ ജാതിആദയോ തതോ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ലിസ്സതി ഉദ്ദിട്ഠേ വിത്ഥാരം സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവാതി ജാതിആദയോവ ‘‘ലേസാ’’തി വുച്ചന്തി, തേന ജാതിലേസനാമലേസാദിനാ ലേസേന. അഞ്ഞന്തി യോ വീതിക്കമന്തോ ദിട്ഠോ, തതോ അപരമ്പി ഭിക്ഖും ചാവേതും അന്തിമേന വത്ഥുനാ ചോദയന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥം? കോചി ഖത്തിയജാതിയോ വീതിക്കമന്തോ ദിട്ഠോ, തതോ അഞ്ഞം അത്തനോ വേരിം ഖത്തിയജാതികം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ തം ഖത്തിയം ജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഖത്തിയോ മയാ ദിട്ഠോ വീതിക്കമന്തോ, ത്വം ഖത്തിയോ പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തി ചോദേതി ചോദാപേതി വാ. ഏവം നാമലേസാദയോപി വേദിതബ്ബാ. സേസാ വിനിച്ഛയകഥാ അട്ഠമേ വുത്തസദിസായേവ.

നവമോ.

൨൮. ഏത്താവതാ ‘‘ഗരുകാ നവാ’’തി ഉദ്ദിട്ഠേ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു ആപന്നേസു പടിപജ്ജിതബ്ബാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ഛാദേതി ജാനമാപന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു അത്തനാ ആപന്നം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപത്തിവസേന വാ വത്ഥുവസേന വാ ജാനം ജാനന്തോ യാവതാ യത്തകാനി അഹാനി ഛാദേതി പടിച്ഛാദേതി, താവതാ തത്തകാനി അഹാനി തസ്സ പരിവാസോ ഹോതീതി ഏവം പദസന്ധിവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോതി തിവിധോ പരിവാസോ. തേസം പന അതിസങ്ഖേപനയേന മുഖമത്തേപി ദസ്സിതേ വിത്ഥാരവിനിച്ഛയപവേസോപായസമ്ഭവോ സിയാതി മുഖമത്തം ദസ്സയിസ്സാമ.

തത്ഥ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ നാമ യഥാപടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ ദാതബ്ബോ, തസ്മാ പടിച്ഛന്നദിവസേ ച ആപത്തിയോ ച സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തിആദിനാ ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൯൮-൯൯) ആഗതനയേന യാചാപേത്വാ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തിആദിനാ ഖന്ധകേ ആഗതനയേനേവ കമ്മവാചം വത്വാ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. ഏകം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വിനയകമ്മം കരോന്തസ്സാപി വുട്ഠാതീതി ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വുത്തം. നാനാവത്ഥുകാസുപി ഏസേവ നയോ. അഥ ദ്വീഹാദിപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോന്തി, പക്ഖഅതിരേകപക്ഖമാസഅതിരേകമാസസംവച്ഛരഅതിരേകസംവച്ഛരപ്പടിച്ഛന്നാ വാ, ‘‘ദ്വീഹപ്പടിച്ഛന്നായോ വാ’’തിആദിനാ വത്വാ യോ യോ ആപന്നോ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ നാമഞ്ച ഗഹേത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.

കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ച സചേ അപ്പഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ഹോതി, സക്കാ രത്തിച്ഛേദം അനാപജ്ജന്തേന വസിതും, തത്ഥേവ ‘‘പരിവാസം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീ’തി വത്തം സമാദായ തത്ഥേവ സങ്ഘസ്സ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായോ’’തിആദിനാ ആരോചേത്വാ പുന ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേന്തേന പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ സഹവാസോ, തേന ച വിനാവാസോ, ആഗന്തുകാദീനം ഉപചാരഗതാനം അനാരോചനാതി ഏതേസു ഏകേനാപി രത്തിച്ഛേദഞ്ച വത്തഭേദഞ്ച അകത്വാ പരിവത്ഥബ്ബം.

സചേ ന സക്കാ ഹോതി പരിവാസം സോധേതും, നിക്ഖിത്തവത്തേന വസിതുകാമോ ഹോതി, തത്ഥേവ സങ്ഘമജ്ഝേ വാ ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തികേ ‘‘പരിവാസം നിക്ഖിപാമി, വത്തം നിക്ഖിപാമീ’’തി പരിവാസോ നിക്ഖിപിതബ്ബോ. നിക്ഖിത്തകാലതോ പട്ഠായ പകതത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി. അഥാനേന പച്ചൂസസമയേ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സചേ ബഹി ഠിതാനമ്പി സദ്ദം സുണാതി, പസ്സതി വാ, ദൂരം ഗന്ത്വാപി ആരോചേതബ്ബം, അനാരോചേന്തേ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ അജാനന്തസ്സേവ ഉപചാരസീമം പവിസിത്വാ ഗച്ഛന്തി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദോ. അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ വിഹാരം ഗന്തബ്ബം. ഏവം യാവ രത്തിയോ പൂരേന്തി, താവ പരിവത്ഥബ്ബം. അയം താവ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ.

സുദ്ധന്തോ ദുവിധോ ചൂളസുദ്ധന്തോ മഹാസുദ്ധന്തോതി. തത്ഥ യോ ‘‘ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ യത്തകം നാമ കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി ജാനാതി, തത്തകം അപനേത്വാ തതോ അവസേസേ രത്തിപരിച്ഛേദേ ഏകതോ കത്വാ ദാതബ്ബപരിവാസോ ചൂളസുദ്ധന്തോ. യോ പന സബ്ബസോ രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി നസ്സരതി, തത്ഥ ച വേമതികോ, തസ്സ ദാതബ്ബോ മഹാസുദ്ധന്തോ. ആപത്തിപരിയന്തം ജാനാതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേതം.

സമോധാനപരിവാസോ നാമ തിവിധോ ഓധാനസമോധാനോ അഗ്ഘസമോധാനോ മിസ്സകസമോധാനോതി. തത്ഥ യോ നിട്ഠിതപരിവാസോപി വാ നിട്ഠിതമാനത്തോപി വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പുരിമാപത്തിയാ സമാ വാ ഊനതരാ വാ രത്തിയോ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ മൂലായ പടികസ്സനേന തേ പരിവുത്ഥദിവസേ ച മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ച ഓധുനിത്വാ മക്ഖേത്വാ പുരിമായ ആപത്തിയാ മൂലദിവസപരിച്ഛേദേ പച്ഛാ ആപന്നം ആപത്തിം സമോദഹിത്വാ പുന ആദിതോ പട്ഠായ ദാതബ്ബപരിവാസോ ഓധാനസമോധാനോ നാമ. സചേ കസ്സചി ഏകാപത്തി ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നാ, ദ്വീഹപ്പടിച്ഛന്നാ, ഏവം യാവ ദസാഹപ്പടിച്ഛന്നാ, താസം അഗ്ഘേന സമോധായ താസം ദസാഹപ്പടിച്ഛന്നവസേന അവസേസാനം ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നാദീനമ്പി ദാതബ്ബപരിവാസോ അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ. യോ പന നാനാവത്ഥുകാ ആപത്തിയോ ഏകതോ കത്വാ ദാതബ്ബപരിവാസോ മിസ്സകസമോധാനോ നാമ. ദാനവിധി പന സബ്ബത്ഥ ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൩൪ ആദയോ) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം പരിവുത്ഥപരിവാസോ ഭിക്ഖു മാനത്തം ഭിക്ഖൂനം മാനനഭാവം ഛ രത്തിയോ അഖണ്ഡം കത്വാ ചരേയ്യ കരേയ്യ, സമ്പാദേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സങ്ഘേന ഗണേന പുഗ്ഗലേന കതം തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘമജ്ഝേ വത്തം സമാദാപേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ ഖന്ധകേ വുത്തനയേന യാചാപേത്വാ തത്ഥേവ വുത്തനയേന മാനത്തദാനാദയോപി വേദിതബ്ബാ. ഇമിനാപി വത്തം നിക്ഖിപിതുകാമേന ചേ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ചതൂഹി പഞ്ചഹി സദ്ധിം പരിവാസേ വുത്തപ്പകാരം പദേസം ഗന്ത്വാ പുരിമനയേനേവ ഹേട്ഠാ വുത്തം സഹവാസാദിം അന്തമസോ ചതൂഹി ഊനത്താ ഊനേ ഗണേ ചരണദോസഞ്ച വജ്ജേത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. അപ്പടിച്ഛന്നാപത്തികസ്സ പന പരിവാസം അദത്വാ മാനത്തമേവ ദാതബ്ബം. ഏവം ചിണ്ണം കതം പരിനിട്ഠാപിതം മാനത്തം യേന, തം ഭിക്ഖും. വീസതി സങ്ഘോ ഗണോ അസ്സാതി വീസതീഗണോ ദീഘം കത്വാ, സോ സങ്ഘോ അബ്ഭേയ്യ സമ്പടിച്ഛേയ്യ, അബ്ഭാനകമ്മവസേന ഓസാരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി, അവ്ഹേയ്യാതി വാ അത്ഥോ. ഏത്ഥാപി സമാദാനആരോചനയാചനാനി, കമ്മവാചാ ച ഖന്ധകേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

൨൯. ഏവം തേസു പടിപജ്ജിതബ്ബാകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഛാദനസ്സ അങ്ഗാനി ദസ്സേതും ‘‘ആപത്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഉക്ഖിത്തോ അനുക്ഖിത്തോ, നത്ഥി അന്തരായോ അസ്സാതി അനന്തരായോ. സകത്ഥേ ത്തപച്ചയവസേന വാ, പഹുനോ ഭാവോ പഹുത്തം, തം അസ്സത്ഥീതി സദ്ധാദിവസേന വാ പഹുത്തോ. അനുക്ഖിത്തോ ച അനന്തരായോ ച പഹുത്തോ ചാതി ദ്വന്ദോ, തേസം ഭാവോ അനുക്ഖിത്താദിഗുണോ അനുക്ഖിത്ത…പേ… പഹുത്തതാ. ആപത്തി ച അനുക്ഖിത്ത…പേ… പഹുത്തതാ ച ആപത്തി…പേ… പഹുത്തതായോ. മ-കാരോ പദസന്ധിജോ. തഥാ തേന പകാരേന ആപത്തിആദീസു ചതൂസു ആപത്താദിപകാരേന സഞ്ഞീ തഥസഞ്ഞീ രസ്സവസേന. തസ്സ ഭാവോ തഥസഞ്ഞിതാ, യഥാവുത്തആപത്താദിസഞ്ഞിതാതി വുത്തം ഹോതി. ച-കാരോ വുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. കമനം പത്ഥനം കാമോ, ഛാദേതും കാമോ ഛാദേതുകാമോ. ഇതി യഥാവുത്താ നവ, അഥ ഛാദനാ ചാതി ഏവം ദസ ച താനി അങ്ഗാനി ചാതി, തേഹി. അരുണുഗ്ഗമമ്ഹി അരുണസങ്ഖാതസ്സ പഠമബാലസൂരിയരംസിനോ ഉഗ്ഗമനേ സതി ഛന്നാ ഹോതി, ആപത്തീതി സേസോ.

തത്ഥായമധിപ്പായോ – യോ ഭിക്ഖു രാജചോരഅഗ്ഗിഉദകമനുസ്സഅമനുസ്സവാളസരീസപജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായാനം ദസന്നമേകസ്സാപി നത്ഥിതായ അനന്തരായികോ സമാനോ അനന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്തുഞ്ചേവ ആരോചേതുഞ്ച സക്കുണേയ്യതായ പഹു സമാനോ പഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ തിവിധഉക്ഖേപനീയകമ്മാകരണേന അനുക്ഖിത്തോ സമാനോ അനുക്ഖിത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഗരുകാപത്തീതി സഞ്ഞീ ഗരുകംയേവ ആപത്തിം ഛാദേതുകാമോ ഹുത്വാ ഛാദേതി, തസ്സായം ആപത്തി ച ഛന്നാ ഹോതീതി. സചേ പനേത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ വാ ഹോതി അഞ്ഞാപത്തിക്ഖന്ധസഞ്ഞീ വാ വേമതികോ വാ, അച്ഛന്നാ ഹോന്തി. ആരോചേന്തേന പന ‘‘മമ ഏകാപത്തിം ആപന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തിആദിനാ നയേന ആരോചേതബ്ബം. സചേ പന വത്ഥുസഭാഗാപത്തികസ്സ ആരോചേതി, താവ തപ്പച്ചയാ ദുക്കടം ആപജ്ജതി.

സങ്ഘാദിസേസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചീവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦. ‘‘ഖോമഞ്ച കോസേയ്യഞ്ചാ’’തിആദിനാ നപുംസകവിഗ്ഗഹേന ദ്വന്ദേ കതേ ഖോമ…പേ… ഭങ്ഗാനി. തത്ഥ ഖോമന്തി ഗച്ഛജാതി. ഉപചാരതോ പന ഖോമേന ഖോമസുത്തേന വായിതന്തി തദ്ധിതേന ഉപചാരേന വാ ഖോമം ഖോമപടചീവരം, തഥാ അവസേസാനി. സാണം സാണവാകസുത്തേഹി വായിതം ചീവരം. ഭങ്ഗം ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി ഏകച്ചാനി വാ വോമിസ്സേത്വാ വായിതചീവരം. വാകമയമേവ വാതി കേചി. കമ്ബലന്തി മനുസ്സലോമം വാളലോമഞ്ച ഠപേത്വാ സേസലോമേഹി വായിതം. ഏതാനീതി ഖോമാദീനി യഥാവുത്താനി. സഹ അനുലോമേഹീതി സാനുലോമാനി. ജാതിതോ കപ്പിയാനി ഛ ചീവരാനി ഭവന്തി.

൩൧. ഇദാനി ‘‘ദുകൂല’’ന്തിആദിനാ തേസം അനുലോമാനി ദസ്സേതി. തത്ഥ ദുകൂലന്തി ദുകൂലസങ്ഖാതേന കേനചി വാകവിസേസേന വായിതം ചീവരം. ചേവാതി സമുച്ചയേ, സോ ഉപരി ആകഡ്ഢിതബ്ബോ. പട്ടുണ്ണന്തി പട്ടുണ്ണേസു ജാതം പട്ടുണ്ണം. ദേസവാചിനോ ബഹുവചനന്താതി ബഹുവചനേന വിഗ്ഗഹോ. തഥാ സോമാരാ ച ചീനാ ച, തേസു ജാതം സോമാരചീനജം. ഇമാനി തീണി പാണകേഹി കതസുത്തമയാനി. ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ ജാതം ഇദ്ധിജം, തം പന ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം. ദേവദിന്നന്തി ദേവേഹി ദിന്നം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ചീവരം. തദേതം ദുകൂലാദി തസ്സ തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ഖോമാദിനോ അനുലോമികം ഹോതി. തത്ഥ ലോമാനി അനുഗതം അനുലോമം, യഥാ സേസലോമാനി അനുഗതം ലോമം തദനുകൂലത്താ ‘‘അനുലോമ’’ന്തി വുച്ചതി, തഥാ തംജാതിയകം യേസം കേസഞ്ചി അനുകൂലം സബ്ബമ്പി രുള്ഹീവസേന ‘‘അനുലോമ’’ന്തി വുച്ചതി. തമേവ അനുലോമികം, അനുകൂലന്തി അത്ഥോ. കഥം? ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമം, പട്ടുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി, ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നഞ്ച ഖോമാദീനമനുലോമന്തി.

൩൨-൩. ഏവം സാനുലോമാനി ചീവരാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അധിട്ഠാനാദികം ദസ്സേതും ‘‘തിചീവര’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവുത്തേപി അവസ്സം വത്തബ്ബതായ സബ്ബത്ഥ ച-സദ്ദോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ, തിചീവരഞ്ച…പേ… കണ്ഡുച്ഛാദിഞ്ച അധിട്ഠേയ്യ ന വികപ്പേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ തിണ്ണം ചീവരാനം സമാഹാരോ തിചീവരം. പരിക്ഖാരഞ്ച തം ചോളഞ്ചാതി പരിക്ഖാരചോളം. വസ്സസ്സ യോഗ്ഗാ വസ്സികാ, സാവ സാടികാ വസ്സികസാടികാ. പുഞ്ഛതി അനേനാതി പുഞ്ഛനം, മുഖസ്സ പുഞ്ഛനം മുഖപുഞ്ഛനം. നിസീദന്തി ഏത്ഥാതി നിസീദനം, മുഖപുഞ്ഛനഞ്ച നിസീദനഞ്ച മുഖപുഞ്ഛനനിസീദനം. സയനസുഖാദിം പടിച്ച അത്ഥരീയതീതി പച്ചത്ഥരണം, തദേവ പച്ചത്ഥരണകം. കണ്ഡും ഛാദേതീതി കണ്ഡുച്ഛാദി. അധിട്ഠഹേതി ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നവന്നം നാമം ഗഹേത്വാ അധിട്ഠേയ്യ. ന വികപ്പേയ്യാതി തസ്സ തസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ ന വികപ്പേയ്യ, തസ്സ തസ്സ പന നാമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേയ്യാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ഇമേസു നവസു ചീവരേസു. തിചീവരന്തി തിചീവരനാമേന അധിട്ഠിതം. തഥാ ഹി അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ വിസും തിചീവരം നാമ നത്ഥി സങ്ഘാടിആദിപ്പഹോനകസ്സ പച്ചത്ഥരണാദിവസേനാപി അധിട്ഠാതും അനുഞ്ഞാതത്താ. തം വിനാ ഏകാഹം ഏകദിവസമ്പി. ന വസേയ്യാതി അലദ്ധസമ്മുതികോ ഭിക്ഖു അവിപ്പവാസസീമതോ അഞ്ഞത്ഥ വാസം ന കരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏവം സതി തിചീവരഞ്ച നിസ്സജ്ജിതബ്ബം ഹോതി, പാചിത്തിയഞ്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി ദീപേതി. നിസീദനം വിനാ ചാതുമാസം ന വസേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ചതുന്നം മാസാനം സമാഹാരോ ചതുമാസം, തമേവ ചാതുമാസം. തം അച്ചന്തസംയോഗവസേന.

൩൪. ഇദാനി ‘‘ഇമ’’ന്തിആദിനാ ‘‘അധിട്ഠേയ്യാ’’തി വുത്തമധിട്ഠാനം ദസ്സേതി. സങ്ഘാടിം ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠഹേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അധിട്ഠഹേതി ഹത്ഥപാസേ ഠിതം ഏവം അധിട്ഠേയ്യ. അഹത്ഥപാസന്തി ഹത്ഥസ്സ പാസോ സമീപോ ഹത്ഥപാസോ, അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥബ്ഭന്തരോ. ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരോതിപി വദന്തി. നത്ഥി ഹത്ഥപാസോ ഏതിസ്സാതി അഹത്ഥപാസാ, തം ഏതന്തി അധിട്ഠഹേതി സമ്ബന്ധോ. കിം വുത്തം ഹോതി? അന്തോഗബ്ഭേ വാ ഉപരിപാസാദേ വാ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തനയോഗ്ഗേ പദേസേ വാ ഠിതം ചീവരം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏതം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബന്തിപി വദന്തി. സേസേസുപീതി ഉത്തരാസങ്ഗാദികണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിപരിയന്തേസുപി അവസേസചീവരേസു. അയം നയോതി അയമേവ നയോ. യഥാ സങ്ഘാടിയാ, ഏവം ‘‘ഇമം ഉത്തരാസങ്ഗം അധിട്ഠാമീ’’തിആദി വുത്തനയോവാതി വുത്തം ഹോതി. അധിട്ഠഹന്തേന പന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ കായവികാരം കരോന്തേന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി ചിത്തേന ആഭോഗം കത്വാ കായേന വാ അധിട്ഠാതബ്ബം, വചീഭേദമത്തം കത്വാ വാചായ വാ. പരിക്ഖാരചോളം നാമ പാടേക്കം നിധാനമുഖന്തി തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളമ്പി അധിട്ഠാതും വട്ടതീതി.

൩൫. ഇദാനി ഏവം അധിട്ഠഹതോ അഞ്ഞം ലദ്ധാ അധിട്ഠാതുകാമേന പച്ചുദ്ധരിത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അധിട്ഠഹന്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഘാടി പഭുതി ആദി യസ്സ തം സങ്ഘാടിപ്പഭുതി. ഏതം ‘‘അധിട്ഠഹന്തോ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘അധിട്ഠേയ്യാ’’തി ഏത്ഥാപി കമ്മപദം, ‘‘പുബ്ബചീവര’’ന്തി ഏത്ഥ പന വിസേസനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. പച്ചുദ്ധരിത്വാതി പരിച്ചജിത്വാ. പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി സങ്ഘാടിആദീനി കരോതി, നിട്ഠിതേ രജനേ ച കപ്പേ ച ഇമം പരിക്ഖാരചോളം പച്ചുദ്ധരിത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനി. പത്താധിട്ഠഹനേതി പത്തസ്സ അധിട്ഠാനേ. തഥാതി ച യഥാ ചീവരേ, തഥാ പത്തേപി അധിട്ഠാനാദികം സബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ഇമം പത്തം, ഏതം പത്ത’’ന്തി വാ വിസേസോ.

൩൬. ഇദാനി പച്ചുദ്ധാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഏത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇമം വ ഇതി വാ-സദ്ദോ രസ്സം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠോ, സോ ഇതി-സദ്ദതോ പരം യോജേതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘ഏതം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വാ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വാ സംസേതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സംസേതി വദേയ്യ. ഏവന്തി യഥാ നാമേന സങ്ഘാടി പച്ചുദ്ധരിതബ്ബാ, തഥാ ഉത്തരാസങ്ഗാദീനീതി അത്ഥോ. വിദൂതി പച്ചുദ്ധരേതിമസ്സ കത്തുപദം, പഞ്ഞവാതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥാപി ദൂരാസന്നതാദീ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

൩൭-൮. ഇദാനി സങ്ഘാടിആദീനം ഛന്നം പമാണപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി ‘‘സങ്ഘാടീ’’തിആദിനാ. പച്ഛിമോ അന്തോ പച്ഛിമന്തോ, തേന, പച്ഛിമകോടിയാതി അത്ഥോ. ദീഘസോതി ദീഘതോ. മുട്ഠിയാ സഹിതം പഞ്ചകം യസ്സാ സാ മുട്ഠിപഞ്ചകാ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന പന മുട്ഠിപഞ്ചകോ. മുട്ഠി-സദ്ദേനേത്ഥ ഉപചാരവസേന കതമുട്ഠികോ ഹത്ഥോവ വുത്തോ. സുഗതസ്സ ചീവരതോ ഊനാതി സമാസോ. അപീതി വുത്തസമുച്ചയേ, തേന യഥാവുത്തപച്ഛിമപ്പമാണാ ച അയഞ്ച ഉത്തമപ്പമാണാതി അത്ഥോ. ‘‘പച്ഛിമന്തേനാ’’തി ഇദം മുട്ഠിത്തികഞ്ച തിരിയന്തി ഏത്ഥാപി അനുവത്തേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ച-സദ്ദോ ‘‘ഉത്തമന്തേന സുഗതചീവരൂനാപി വട്ടതീ’’തി ഇദം സമുച്ചിനോതി. തത്ഥ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ ഏകാ സുഗതവിദത്ഥി, തായ വിദത്ഥിയാ നവ വിദത്ഥിയോ ദീഘതോ സുഗതചീവരപ്പമാണം, തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ, തം പന വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ദീഘതോ തേരസ ഹത്ഥാ ഏകാ ച വിദത്ഥി, തിരിയതോ നവ ഹത്ഥാ ഹോന്തി. തംവസേന ഉഭയത്ഥ ഊനതാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

ഉത്തരാസങ്ഗോപി തത്തകോവാതി ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഏകംസികസ്സപീ’’തി ആഹ. ഏകോ അംസോ ഏകംസോ, തത്ഥ കാതബ്ബന്തി തദ്ധിതേ ഏകംസികം. ‘‘അന്തരവാസകോ’’ച്ചാദിനാ നിവാസനം ദസ്സേതി. തത്ഥ അന്തരം മജ്ഝപദേസോ, അന്തരേ മജ്ഝേ കടിപ്പദേസേ വാസോ വത്ഥം അന്തരവാസോ, സോയേവ അന്തരവാസകോ. ചാപീതി സമുദായോ, ഏകോ വാ സമുച്ചയോ. അഡ്ഢേന തതിയോ ഭാഗോ അഡ്ഢതേയ്യോ. ഏത്ഥ ദ്വിന്നം ഹത്ഥകോട്ഠാസാനം സമ്പുണ്ണാനം തതിയകോട്ഠാസസംസിജ്ഝനേ കരണഭൂതാ അഡ്ഢ-സദ്ദനിദ്ദിട്ഠാ യാ വിദത്ഥി, സാവ തതിയോതി നിദ്ദിട്ഠോതി ഉപഡ്ഢഹത്ഥസങ്ഖാതോ തതിയോ ഭാഗോ അഡ്ഢതേയ്യോ. സോ ച നാനന്തരേന ദ്വിഹത്ഥതതിയതാ ലബ്ഭതീതി ദ്വേ ഹത്ഥാ, ഏകാ ച വിദത്ഥി അഡ്ഢതേയ്യോ. തംസന്നിയോഗേന പനേത്ഥ അന്തരവാസകോവ അഡ്ഢതേയ്യോതി വേദിതബ്ബോ. ദ്വേ ഹത്ഥാ യസ്സാതി ബാഹിരത്ഥസമാസോ. പാരുപനേനാപി സക്കാ നാഭിം പടിച്ഛാദേതുന്തി ‘‘ദ്വിഹത്ഥോ’’തി വുത്തം. വാ-സദ്ദോ അഡ്ഢതേയ്യം വികപ്പേതി. തിരിയസ്സ അന്തോതി ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ, തിരിയമേവ അന്തോതി വാ കമ്മധാരയോ ‘‘ഗാമന്തോ’’തിആദീസു വിയ.

൩൯. ‘‘നിസീദനസ്സാ’’തിആദിനാ നിസീദനചീവരം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ നിസീദനം നാമ സമേ ഭൂമിഭാഗേ ഏളകലോമാനി ഉപരൂപരി സന്ഥരിത്വാ കഞ്ജികാദീഹി സിഞ്ചിത്വാ കതോ ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലിതത്താ തീഹി ദസാഹി യുത്തോ പരിക്ഖാരവിസേസോ. വിദത്ഥീ ദ്വേതി ദ്വേ വിദത്ഥീ. വിസാലതോ പുഥുലതോ.

൪൦. ‘‘കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദീ’’തിആദിനാ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം ദസ്സേതി. തത്ഥ കണ്ഡൂതി ഹി ന അത്ഥതോ നാനം, തഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ പിളകസ്സാവഥുല്ലകച്ഛാബാധം ഗയ്ഹതി. കണ്ഡും യഥാവുത്തം പിളകാദിം പടിച്ഛാദേതീതി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി. പടിച്ഛദനം വാ പടിച്ഛാദോ, യഥാവുത്തകണ്ഡുയാ പടിച്ഛാദോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദീ, തസ്സ. തിരിയന്തി തിരിയതോ.

൪൧. ‘‘വസ്സികാ’’തിആദിനാ വസ്സികസാടികം ദസ്സേതി, തം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൪൨. ഏവം പമാണവന്താനം പമാണം ദസ്സേത്വാ വുത്തപ്പമാണാതിക്കമേ ദോസം, കേസഞ്ചി പമാണാഭാവഗണനാഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏത്ഥാതി വുത്തപ്പമാണവന്തേസു ചീവരേസു. തദുത്തരി തതോ വുത്തപ്പമാണതോ ഉത്തരി നിപാതേന ഉത്തരി-സദ്ദേന തപ്പുരിസോ. കരോന്തസ്സ സമ്പാദേന്തസ്സ. ഛേദനപാചിത്തീതി ഛേദനേന സഹിതാ പാചിത്തി, അതിരേകം ഛിന്ദിത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. വുത്തപ്പമാണതോ പന അതിരേകഞ്ച ഊനകഞ്ച ‘‘പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി അധിട്ഠാതബ്ബം. യേന മുഖം പുഞ്ഛന്തി, തം മുഖസമ്ബന്ധീതി മുഖസ്സ ചോളന്തി സമാസേ ദ്വന്ദോ. ആകങ്ഖിതം ഇച്ഛിതം പമാണന്തി കമ്മധാരയോ. തമേതേസമത്ഥീതി ആകങ്ഖിതപ്പമാണികാ. ഏത്ഥ ച തിചീവരാദീസു അവുത്തേപി ഗണനവിഭാഗേ പച്ചത്ഥരണമുഖപുഞ്ഛനപരിക്ഖാരചോളേ ഠപേത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛക്കമേകേകമേവ വട്ടതി. മുഖപുഞ്ഛനചോളാനി പച്ചത്ഥരണാനി ച ബഹൂനിപീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം.

൪൩. ഗണനാതി ഏത്ഥ നപുംസകസ്സ ഇത്ഥിവചനേന യോഗാഭാവാ ‘‘ന ദീപിതാ’’തി ലിങ്ഗം വിപരിണാമേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, അട്ഠകഥായം ന പകാസിതാതി അത്ഥോ. തിണ്ണം പനേതേസം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേനേവ വുത്തം, വികപ്പനൂപഗപച്ഛിമേന പച്ഛിമപ്പമാണം അത്ഥിയേവ. ഇദാനി യസ്മാ തത്ഥ തം സബ്ബം ന ദീപിതം, തസ്മാ വികപ്പനൂപഗഥവികാദി സബ്ബം ഏകം ‘‘പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി, ബഹൂനി ഏകതോ കത്വാ ‘‘പരിക്ഖാരചോളാനീ’’തിപി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനാ പരിക്ഖാരചോളം നാമ പാടേക്കം നിധാനമുഖന്തി ദസ്സേതി. ഥവികാദിം ഥവികാ ആദി യസ്സ പരിസ്സാവനാദിനോതി സമാസോ. വികപ്പസ്സ ഉപഗം വികപ്പിയം, തഞ്ച ഉപരി വക്ഖതി.

൪൪. ഇദാനി തിണ്ണം ചീവരാനം പടിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘അഹതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അഹതേന നവേന അധോതേന കപ്പം സദിസം അഹതകപ്പം, ഏകവാരധോതം. അഹതഞ്ച അഹതകപ്പഞ്ച അഹതാഹതകപ്പാനി, വത്ഥാനി, തേസം. ദ്വേ ഗുണാ പടലാനി യസ്സ സാതി ദുഗുണാ. ‘‘ഗുണോ പടലരാസീസൂ’’തി ഹി അഭിധാനപ്പദീപികാ. ദുഗുണാ ദുപട്ടാ, ഉത്തരസ്മിം ദേഹഭാഗേ ആസഞ്ജീയതീതി ഉക്കരാസങ്ഗോ. ഏകച്ചം ഏകപട്ടം അസ്സ അത്ഥീതി ഏകച്ചീ, ഏകപട്ടോതി അത്ഥോ. നിപാതോ വാ ഏകച്ചീതി. തഥാതി സമുച്ചയേ, അന്തരവാസകോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപമായം വാ, യഥാ ഉത്തരാസങ്ഗോ ഏകച്ചിയോ, ഏവം അന്തരവാസകോതി അത്ഥോ.

൪൫. ‘‘ഉതൂ’’തി അനേകഉതു ഗഹിതാതി ഉതുതോ ദീഘകാലതോ ഉദ്ധടാ ഉതുദ്ധടാ, തേസം പിലോതികാനന്തി അത്ഥോ. സേസാതി ഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകാ. പംസു വിയ കുച്ഛിതം ഉലതി പവത്തതീതി പംസുകൂലം, രഥികാസുസാനസങ്കാരകൂടാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം ചോളഖണ്ഡം, തസ്മിം. യാ യാ രുചീതി അബ്യയീഭാവേ യഥാരുചി, യാവദത്ഥം സതപട്ടമ്പി വട്ടതീതി അധിപ്പായോ.

൪൬. ഇദാനി തീസു ഛിന്ദിത്വാ കാതും അപ്പഹോന്തേസു കാതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തീസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തിചീവരസമുദായതോ ഏകദേസഭൂതാനം ദ്വിന്നമേകസ്സ ച സങ്ഖാഗുണേന നിദ്ധാരിയമാനത്താ തീസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ഏകവചനസ്സ ബഹ്വത്ഥേന യോഗാഭാവതോ ദ്വിചീവരസങ്ഖാതബഹ്വത്ഥവസേന വചനം വിപരിണാമേത്വാ യാനി പഹോന്തി, താനി ദ്വേ വാപി ഛിന്ദിതബ്ബാനി, യം പഹോതി, തം ഏകം വാ ഛിന്ദിതബ്ബന്തി യോജേതബ്ബം. പഹോന്തീതി പച്ഛിമചീവരപ്പമാണഛിന്നകാനി പഹോന്തി. അപീതി സമ്ഭാവനേ, തീസു കാ കഥാതി അത്ഥോ. അന്വാധിന്തി ആഗന്തുകപത്തം. അനു പച്ഛാ ആധീയതീതി അന്വാധി, യം ചീവരസ്സോപരി സങ്ഘാടിആകാരേന ആരോപേതബ്ബം. അനാദിണ്ണന്തി അനാരോപിതം അന്വാധികം. ന ധാരേയ്യാതി ഇമിനാ യദി ധാരേയ്യ, ദുക്കടന്തി ദീപേതി.

൪൭-൮. ഇദാനി ‘‘തിചീവരം ന വസേയ്യ വിനേകാഹ’’ന്തി വുത്താനം തിണ്ണം അവിപ്പവാസലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘ഗാമേ’’തിആദിനാ ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൪൭൧ ആദയോ) വുത്തപരിഹാരമാഹ. തത്ഥ ഗാമേ വാ…പേ… വിഹാരേ വാ തിചീവരം നിക്ഖിപിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ‘‘പടോ ദഡ്ഢോ’’തിആദീസു വിയ അവയവേപി സമുദായവോഹാരവസേന തീസു ഏകമ്പി ‘‘തിചീവര’’ന്തി വുത്തം. ഭിക്ഖുസമ്മുതിയഞ്ഞത്രാതി സങ്ഘേന ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദീയമാനം ചീവരേന വിപ്പവാസസമ്മുതിം വിനാ. വിപ്പവത്ഥുന്തി ഏകൂപചാരനാനൂപചാരഗാമാദിതോ ബഹി, അഥ വാ നിവേസനാദീനം, തത്ഥ ച ഗബ്ഭോവരകാനം ചീവരസ്സ വാ ഹത്ഥപാസം അതിക്കമ്മ ചീവരേന വിപ്പയുത്തോ ഹുത്വാ വസിതും. ഏത്ഥ ച ഗാമാദീനം ഏകൂപചാരനാനൂപചാരതാ ഏകകുലനാനാകുലസന്തകസ്സ ഗാമാദിനോ പരിക്ഖേപസ്സ, പരിക്ഖേപോകാസസ്സ ച വസേന സത്ഥഅബ്ഭോകാസാനം സത്തബ്ഭന്തരവസേന ച വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ഏകോ അബ്ഭന്തരോ അട്ഠവീസതിഹത്ഥോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച നിവേസനാദീനി ഗാമതോ ബഹി സന്നിവിട്ഠാനീതി ദട്ഠബ്ബം വിസും ഗാമസ്സ ഗഹിതത്താ, തഥാ ഉദോസിതാദീഹി അഞ്ഞം നിവേസനം.

തത്ഥ ഉദോസിതോ നാമ യാനാദീനം ഭണ്ഡാനം സാലാ. പാസാദോ ദീഘപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. നാവാ ച അട്ടോ ച മാളോ ച ആരാമോ ച നാവാ…പേ… ആരാമം, തസ്മിം. അട്ടോ നാമ പടിരാജാദീനം പടിബാഹനത്ഥം ഇട്ഠകാഹി കതോ ബഹലഭിത്തികോ ചതുപഞ്ചഭൂമികോ പതിസ്സയവിസേസോ. മാളോ ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ ചതുരസ്സപാസാദോ. ആരാമോ പുപ്ഫാരാമോ വാ ഫലാരാമോ വാ. സത്ഥോ ച ഖേത്തഞ്ച ഖലഞ്ചാതി ദ്വന്ദോ. സത്ഥോ നാമ ജങ്ഘസത്ഥോ വാ സകടസത്ഥോ വാ. ഖലം വുച്ചതി ധഞ്ഞകരണം. ദുമോ നാമ ദുമമൂലം ഛായായ ഫുട്ഠോകാസോ ഉപചാരവസേന. അബ്ഭോകാസോ പന അഗാമകേ അരഞ്ഞേവ അധിപ്പേതോ.

൪൯. ഇദാനി ‘‘ഏതം…പേ… സങ്ഘാടി’’ന്തിആദിനാ നവന്നമേവ പച്ചുദ്ധാരോ വുത്തോ, ന പന തേസം കാലപരിച്ഛേദോതി തം ദസ്സേതും ‘‘രോഗാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദേവദത്തോ ദത്തോതി നാമേകദേസേനാപി നാമവോഹാരതോ വസ്സികസാടികാവ ‘‘സാടികാ’’തി പകരണവസേന ഗമ്മമാനത്ഥത്താ വുത്താ. കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദികാ ച രോഗവസ്സാനപരിയന്താ. രോഗാ ച വസ്സാനാ ച മാസാ രോഗവസ്സാനാ, തേ തദതിക്കമേന പച്ചുദ്ധരിതബ്ബതായ പരിയന്താ യാസന്തി വിഗ്ഗഹോ.

കിം വുത്തം ഹോതി? വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേ കത്തികപുണ്ണമായ ഏവ പച്ചുദ്ധരിതബ്ബാ. തഥാ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദികാ ആബാധേസു വൂപസന്തേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി ഹി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) വുത്തം. ഏത്ഥ പന കേചി ആചരിയാ ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാതി വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാ’’തി വദിംസു, തം ന യുജ്ജതി. പച്ചുദ്ധാരവിനയകമ്മവിസയേയേവ പച്ചുദ്ധാര-സദ്ദസ്സ ദിട്ഠത്താ, ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) പാളിവചനതോ ച. ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി ച ചതുന്നം മാസാനം അധിട്ഠാനേന സഹ അച്ചന്തസംയോഗോ ദസ്സിതോതി ന തേന അധിട്ഠാനഭേദോ വിഞ്ഞായതി. തേനേവ കുരുന്ദട്ഠകഥായമ്പി ‘‘വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വചനതോ കത്തികപുണ്ണമായ ഏവ പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ വികപ്പേതബ്ബാതി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി (കങ്കാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി പച്ചുദ്ധാരവസേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി സബ്ബട്ഠകഥായോ സമേന്തി, യുത്തി ച അവിരുദ്ധാ ഹോന്തീതി. തതോ പരന്തി പച്ചുദ്ധാരതോ ഉപരി. വികപ്പേയ്യാതി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേയ്യ. വസ്സികസാടികം കത്തികപുണ്ണമായം പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസേ വികപ്പേയ്യ, ഏവം അസതി ദുക്കടന്തി അധിപ്പായോ. സേസാതി അപരേ സത്ത ചീവരാനി സേസാ. നത്ഥി പരിയന്തം വുത്തസദിസോ കാലപരിച്ഛേദോ ഏതേസന്തി അപരിയന്തികാ.

൫൦. ഇദാനി പച്ചത്ഥരണാദികം ചീവരചതുക്കം സദസാദികം വട്ടതി, നാപരന്തി ദസ്സേതും ‘‘പച്ചത്ഥരണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിക്ഖാരോ ച മുഖപുഞ്ഛനഞ്ചാതി ദ്വന്ദോ. പരിക്ഖാരമുഖപുഞ്ഛനമേവ ചോളകന്തി കമ്മധാരയോ. ദ്വന്ദസമാസന്തേ സുയ്യമാനത്താ പന ചോളക-സദ്ദോ പരിക്ഖാര-സദ്ദതോ ച പരം ദട്ഠബ്ബോ ‘‘പരിക്ഖാരചോളക’’ന്തി. തം പന സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേപി അവട്ഠാനതോ ഠപേത്വാ പഞ്ച ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളനാമേനാധിട്ഠിതാനി അവസേസം ദട്ഠബ്ബം. പച്ചത്ഥരണഞ്ച പരിക്ഖാരമുഖപുഞ്ഛനചോളകഞ്ച പച്ചത്ഥരണ…പേ… ചോളകഞ്ച നിസീദനഞ്ചാതി ഏതം ചീവരചതുക്കം സദസമ്പി അരത്തമ്പി അനാദിണ്ണകപ്പമ്പി ലബ്ഭന്തി സമ്ബന്ധോ. സദസന്തി സഹ യാഹി കാഹിചി ദസാഹീതി സദസം. സദസകേ ലബ്ഭമാനേ അദസമ്പി ലബ്ഭതേവാതി സദസമ്പി അദസമ്പി പുപ്ഫദസമ്പീതി ഏത്ഥ അത്ഥോ. പി-സദ്ദോ വുത്താവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. അരത്തന്തി നീലപീതാദിരജനേന അരഞ്ജിതമ്പി. പി-സദ്ദേന രഞ്ജിതനീലപീതാദികമ്പി അനാദിണ്ണകപ്പമ്പീതി. ആദിണ്ണോ കപ്പോ യസ്സ നത്ഥീതി തം അനാദിണ്ണകപ്പമ്പി. പി-സദ്ദേന ആദിണ്ണകപ്പമ്പി.

നനു ച ‘‘ന ഭിക്ഖവേ സബ്ബനീലകാനി ചീവരാനി ധാരേതബ്ബാനീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൭൨) സബ്ബനീലകസബ്ബപീതകസബ്ബലോഹിതകചീവരാനി സാമഞ്ഞേന പടിക്ഖിത്താനീതി കഥമിദം ചീവരചതുക്കം സദസാദികം വട്ടതി, കഥഞ്ച അനാദിണ്ണകപ്പമ്പി വട്ടതീതി? വുച്ചതേ – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു കുസചീരം നിവാസേത്വാ’’തിആദിനാ ഉപ്പന്നവത്ഥൂസു (മഹാവ. ൩൭൧) ‘‘ന ഭിക്ഖവേ കുസചീരം…പേ… തിത്ഥിയദ്ധജോ ധാരേതബ്ബോ. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൭൧) ഉപ്പന്നവത്ഥുവസേനേവ നിവാസനപാരുപനസങ്ഖാതധാരണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ ച തത്ഥേവ അട്ഠകഥായഞ്ച (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൭൨) ‘‘സബ്ബനീലകാദീനി രജനം ധോവിത്വാ പുന രജിത്വാ ധാരേതബ്ബാനി, ന സക്കാ ചേ ഹോന്തി ധോവിതും, പച്ചത്ഥരണാനി വാ കാതബ്ബാനി, ദുപട്ടചീവരസ്സ വാ മജ്ഝേ ദാതബ്ബാനി, അച്ഛിന്നദസദീഘദസാനി ദസാ ഛിന്ദിത്വാ ധാരേതബ്ബാനി, കഞ്ചുകം ലഭിത്വാ ഫാലേത്വാ രജിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, വേഠനേപി ഏസേവ നയോ’’തി നിവാസനപാരുപനവസേനേവ ധാരണപരിഭോഗാനം വുത്തത്താ ച ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദേ (പാചി. അട്ഠ. ൩൬൮) ‘‘യം നിവാസേതും വാ പാരുപിതും വാ സക്കാ ഹോതി, തദേവ ചീവരന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി പഞ്ചന്നംയേവ കപ്പബിന്ദുനോ അനുഞ്ഞാതത്താ ച തിചീവരകണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിവസ്സികസാടികസങ്ഖാതാനി പഞ്ച ചീവരാനി കായപരിഹാരിയാനേവ അദസാനി അസബ്ബനീലകാദീനി കപ്പിയരജനരജിതാനി ആദിണ്ണകപ്പാനിയേവ ഹോന്തി, ന നിയമേന നിവത്തിതാനി പരാനി ചത്താരീതി ചീവരചതുക്കമേവ സദസാദികം അനാദിണ്ണകപ്പമ്പി വട്ടതീതി.

൫൧. സേസചീവരപഞ്ചകം അദസംയേവ രജിതംയേവ ആദിണ്ണകപ്പംവ കപ്പതീതി യോജനാ. രജിതന്തി കപ്പിയരജനേന രജിതം. നിസീദനസ്സ യഥാവുത്തേനത്ഥേന സബ്ബത്ഥ അദസത്ഥം നിസേധേതും ‘‘സദസംവ നിസീദന’’ന്തി വുത്തം. സതി ഹി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനം സാത്ഥകം ഹോതി.

൫൨. ഇദാനി അനധിട്ഠിതേ അനിസ്സട്ഠേ ച കാ പവത്തീതി തം ദസ്സേതും ‘‘അനധിട്ഠിത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനധിട്ഠിതന്തി തിചീവരാദിവസേന അനധിട്ഠിതം. അനിസ്സട്ഠന്തി യസ്സ കസ്സചി ദാനലക്ഖണേന അദിന്നം. വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജയേതി വക്ഖമാനനയേന ഏകബഹുഭാവം, സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ വികപ്പേത്വാ പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യ. വക്ഖമാനനയേന പന വിഞ്ഞായതീതി ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ’’തി ന വുത്തം.

ഇദാനി ‘‘വികപ്പേത്വാ’’തി വുത്തം കീദിസം തം ഹേട്ഠിമന്തേന വികപ്പിയന്തി ആഹ ‘‘ഹത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഹത്ഥോ ദീഘേന യസ്സ തം ഹത്ഥദീഘം. തതോതി തസ്മാ ഹത്ഥതോ. ഉപഡ്ഢോ ഹത്ഥസ്സ ദുതിയോ ഭാഗോ വിദത്ഥിസങ്ഖാതോ വിത്ഥാരേന യസ്സ തം ഉപഡ്ഢവിത്ഥാരം.

൫൩. ഇദാനി യഥാവുത്തവിധാനം തേചീവരികസ്സേവ വസേന, അപരോ പന അഞ്ഞഥാ പടിപജ്ജതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘തിചീവരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നാമേനാധിട്ഠിതാനി തീണി ചീവരാനി ഏതസ്സാതി തിചീവരോ. തസ്സ വിനയതേചീവരികസ്സാതി അത്ഥോ, ന പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സ. വിനയതേചീവരികസ്സ പന ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ വുത്തപരിഹാരോ നത്ഥി. പരിക്ഖാരചോളിയോതി പരിക്ഖാരചോളമസ്സ അത്ഥീതി ണികേന യ-കാരോ. സബ്ബന്തി സകലം നവവിധമ്പി ചീവരം. തഥാ വത്വാതി ഏകബഹുഭാവം, സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച ഞത്വാ ‘‘ഇമം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ വത്വാ. അധിട്ഠതീതി അധിട്ഠാതി.

൫൪. അധിട്ഠിതചീവരം പന പരിഭുഞ്ജതോ കഥം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അച്ഛേദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അച്ഛേദോ ച വിസ്സജ്ജനഞ്ച ഗാഹോ ച വിബ്ഭമോ ചാതി ദ്വന്ദോ. അച്ഛേദോ നാമ ചോരാദീഹി അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം. വിസ്സജ്ജനം പരേസം ദാനം. ഗാഹോ വിസ്സാസേന ഗഹണം. വിബ്ഭമോ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനം. തദാപി തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദാനേ വിയ ചീവരസ്സ നിരാലയഭാവേന പന പരിച്ചാഗോതി. ടീകായം പന ഭാദിസോ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അത്ഥം വികപ്പേത്വാ ഭിക്ഖുനിയാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനം വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം, കാരണം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഗരൂഹിയേവ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ‘ഹീനായാവത്തനേനാ’തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ ഭിക്ഖുനിയാ ഹി ഗിഹിഭാവൂപഗമനേ അധിട്ഠാനവിജഹനം വിസും വത്തബ്ബം നത്ഥി തസ്സാ വിബ്ഭമനേനേവ അസ്സമണീഭാവതോ’’തി വുത്തം. നനു ച ഭിക്ഖുനോ അപ്പച്ചക്ഖാതസിക്ഖസ്സ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേന അധിട്ഠാനവിജഹനേന നിരാലയഭാവോ കാരണഭാവേന വുത്തോ, ഏവം സതി പരിവത്തലിങ്ഗസ്സ നത്ഥി നിരാലയഭാവോതി കഥമസ്സ അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി? സച്ചമേതം, തഥാപി ബുദ്ധമതഞ്ഞൂഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൬൯) ‘‘യം പനസ്സ ഭിക്ഖുഭാവേ അധിട്ഠിതം തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, തം അധിട്ഠാനം വിജഹതി, പുന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ നത്ഥേത്ഥ ദോസോതി.

മാരണലിങ്ഗസിക്ഖാതി ഉത്തരപദലോപേന ഉപചാരേന വാ ലിങ്ഗപരിവത്തനം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഞ്ച ‘‘ലിങ്ഗസിക്ഖാ’’തി ച വുത്തം. ഇതി ഏതേ അട്ഠ സബ്ബേസു നവസു ചീവരേസു അധിട്ഠാനസ്സ വിയോഗോ വിപ്പവാസോ, തസ്സ കാരണാ ഹോന്തീതി പാഠസേസോ. തിചീവരസ്സ പന ന കേവലം ഇമേയേവ അട്ഠ, വിനിവിദ്ധഛിദ്ദഞ്ച അധിട്ഠാനവിയോഗകാരണന്തി ലിങ്ഗവചനഞ്ച പരിവത്തേത്വാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ഏകസ്സപി തന്തുനോ അഭാവേന വിനിവിദ്ധം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതഛിദ്ദംകനിട്ഠങ്ഗുലിനഖപിട്ഠിപ്പമാണം വിനിവിദ്ധഛിദ്ദം. തത്ഥ സങ്ഘാടിയാ ച ഉത്തരാസങ്ഗസ്സ ച ദീഘന്തതോ വിദത്ഥിപ്പമാണസ്സ, തിരിയന്തതോ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണസ്സ, അന്തരവാസകസ്സ പന ദീഘന്തതോ വിദത്ഥിപ്പമാണസ്സേവ തിരിയന്തതോ ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണസ്സ പദേസസ്സ ഓരതോ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതി, സൂചികമ്മം കത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബം. സൂചികമ്മം കരോന്തേന ച ഛിന്ദിത്വാ ദുബ്ബലട്ഠാനാപനയനേന ഛിദ്ദം അദസ്സേത്വാ കാതബ്ബം.

൫൫. ഇദാനി അകപ്പിയാനി ദസ്സേതും ‘‘കുസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കുസാ ച വാകാ ച ഫലകാനി ച, തേസം ചീരാനി കുസ…പേ… ചീരാനി. തത്ഥ കുസേന ഗന്ഥേത്വാ കതം കുസചീരം. തഥാ വാകേന ഗന്ഥേത്വാ കതം വാകചീരം, താപസാനം വക്കലം. ഫലകസണ്ഠാനാനി ഫലകാനി സിബ്ബിത്വാ കതം ഫലകചീരം. കേസവാലജന്തി കേസേഹി ച വാലേഹി ച ജാതം വായിതം കമ്ബലന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉലൂകപക്ഖാജിനക്ഖിപേതി ഉലൂകാനം കോസിയസകുണാനം പക്ഖം പക്ഖേന കതം നിവാസനഞ്ച അജിനക്ഖിപം സലോമം സഖുരം അജിനമിഗാനം ചമ്മഞ്ച ധാരയതോ ഥുല്ലച്ചയന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫൬. കദലേരകക്കദുസ്സേസൂതി കദലിയോ ച ഏരകോ ച അക്കോ ച, തേസം ദുസ്സാനി വത്ഥാനി, തേസു ചേവ മകചിവാകേഹി കതേ പോത്ഥകേ ചാപി ദുക്കടം. നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മം. കദലിദുസ്സാദിസദ്ദേന തംധാരണമധിപ്പേതം, തസ്മാ തംധാരണനിമിത്തം ദുക്കടം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. ‘‘നീലകോ ചാ’’തിആദിനാ ദ്വന്ദോ. സബ്ബാ നീലക…പേ… കണ്ഹകാതി കമ്മധാരയോ. നീലാദിവണ്ണയോഗേന വത്ഥം നീലാദി. നീലകം ഉമാപുപ്ഫവണ്ണം. മഞ്ജേട്ഠം മഞ്ജേട്ഠികവണ്ണം. പീതം കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം. ലോഹിതം ജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണം. കണ്ഹകം അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണം. സബ്ബ-സദ്ദോ പനേത്ഥ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ.

൫൭. മഹാ…പേ… രത്തേതി മഹാരങ്ഗോ ച മഹാനാമരങ്ഗോ ച, തേഹി രത്തേ. ഏത്ഥാപി പുന സുയ്യമാനം സബ്ബസദ്ദമനുവത്തിയം, ‘‘സബ്ബമഹാരങ്ഗരത്തേ’’തിആദിനാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ച അസബ്ബനീലകാദി കപ്പിയരജനരജിതം പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നത്ഥി ദോസോതി ദീപേതി. തത്ഥ മഹാരങ്ഗോ സതപദിപിട്ഠിവണ്ണോ. മഹാനാമരങ്ഗോ സമ്ഭിന്നവണ്ണോ, സോ പന പണ്ഡുപലാസവണ്ണോ ഹോതി, പദുമവണ്ണോതിപി വദന്തി. തിരീടകേതി തം നാമക രുക്ഖതചേ. അച്ഛിന്നദീഘദസകേതി സബ്ബസോ അച്ഛിന്നത്താ അച്ഛിന്നാ ച മജ്ഝേ ഛിന്നത്താ ദീഘാ ച സാ ദസാ ച വത്ഥകോടി യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ. ഫലപുപ്ഫദസേതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ കതാ ഫലസദിസാ ദസാ ‘‘ഫലാ’’തി വുച്ചന്തി, കേതകാദി പുപ്ഫസദിസാനി ‘‘പുപ്ഫാനീ’’തി ച, ഫലാ ച പുപ്ഫാ ച ദസാ യസ്സ, ഫലസദിസേ ദസേ, പുപ്ഫസദിസേ ദസേ ചാതി അത്ഥോ. വേഠനേതി സീസവേഠനേ. തഥാതി ഇമിനാ സബ്ബനീലകാദീസു ദുക്കടം അതിദിസതി. സബ്ബന്തി കുസചീരാദികം സകലം. അച്ഛിന്നം ചീവരം യസ്സ സോ ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ.

ചീവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. രജനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൮. മൂലഞ്ച ഖന്ധോ ച തചോ ച പത്തഞ്ച ഫലഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, തേസം പഭേദോതി ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ. അഥ വാ പഭേദ-സദ്ദസ്സ കമ്മസാധനത്തേ താനിയേവ പഭേദോതി കമ്മധാരയോ, തതോ. രജന്തി ഏതേഹീതി രജനാനി, മൂലാദീനി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛ രജനാനി മൂലരജന’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൩൪൪) ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ വുത്തം ‘‘രജനാ ഛപ്പകാരാനി, അനുഞ്ഞാതാനി സത്ഥുനാ’’തി.

൫൯. മൂലേതി മൂലരജനേ ഹലിദ്ദിം വിവജ്ജിയ സബ്ബം ലബ്ഭന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. മഞ്ജേട്ഠി ച തുങ്ഗഹാരകോ ചാതി ദ്വന്ദോ. അല്ലി-സദ്ദേന നീലി-സദ്ദേന ച തേസം ഗച്ഛജാതീനം പത്താനി ഗഹിതാനി ഉപചാരേന, തഥാ ലോദ്ദ-സദ്ദേന കണ്ഡുല-സദ്ദേന ച തചോ, കുസുമ്ഭ-സദ്ദേന കിം സുക-സദ്ദേന ച പുപ്ഫാനി. തേനേവ ച താനി നപുംസകാനി. തുങ്ഗഹാരകോ നാമ ഏകോ കണ്ടകരുക്ഖോ, തസ്സ ഹരിതാലവണ്ണം ഖന്ധരജനം ഹോതി. അല്ലിപത്തേന ഏകവാരം ഗിഹിപരിഭുത്തം രജിതും വട്ടതി. ഫലരജനേ സബ്ബമ്പി വട്ടതി.

രജനനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൦. അയോപത്തോ നാമ അയസാ കാളലോഹേന നിബ്ബത്തോ പത്തോ. ജാതിയാ ഉക്കട്ഠാദീനം സാമഞ്ഞവസേന. പമാണതോതി പരിച്ഛേദതോ. തയോ പത്താതി പാഠസേസോ.

൬൧. ‘‘മഗധേസൂ’’തി വത്തബ്ബേ മഗധേതി വചനവിപല്ലാസേന വാ ‘‘പച്ചാസാ സതീ’’തിആദീസു വിയ സു-സദ്ദലോപേന വാ വുത്തം. നാളിദ്വയതണ്ഡുലസാധിതന്തി ഏത്ഥ മഗധാപേക്ഖോപി നാളി-സദ്ദോ ദ്വയ-സദ്ദേന സമാസോ ഹോതി ഗമ്മകത്താതി നാളിയാ ദ്വയം നാളിദ്വയം. തത്ഥ മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലാ ഹോതി. ഏത്ഥ ച അഡ്ഢതേരസപലാനി മാസാനന്തി വദന്തി. നാളിദ്വയേന പമിതാ തണ്ഡുലാ സുകോട്ടിതപരിസുദ്ധാ അനുപഹതപുരാണസാലിതണ്ഡുലാ നാളിദ്വയതണ്ഡുലാ, തേഹി സാധിതം പചിതന്തി അത്ഥോ. ഓദനന്തി സമ്മാ സമ്പാദിതം അവസ്സാവിതോദനം. സൂപന്തി ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം നാതിഘനം നാതിതനുകം ഹത്ഥഹാരിയം സബ്ബസമ്ഭാരസങ്ഖതം മുഗ്ഗസുപം. ബ്യഞ്ജനഞ്ച തദൂപിയന്തി തസ്സ ഓദനസ്സ ഉപിയം അനുരൂപം യാവ ചരിമാലോപപ്പഹോനകം മച്ഛമംസാദിബ്യഞ്ജനഞ്ച ഉക്കട്ഠോ ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ.

൬൨. തസ്സാതി യഥാവുത്തഓദനാദിനോ. ഉപഡ്ഢോതി ഉപഡ്ഢം നാളികോദനാദി അസ്സ അത്ഥീതി ഉപഡ്ഢോ. ഏവ-കാരേന അതിരേകം നിവത്തേതി. തതോതി യഥാവുത്തനാളികോദനാദിതോ. ഉക്കട്ഠതോ ഉക്കട്ഠോ ച ഓമകോമകോ ച അപത്തോതി യോജനാ. ഓമകതോ ഓമകോ ഓമകോമകോ. ഇമിനാ പുന പത്തദ്വയദസ്സനേന പമാണതോ തയോപി പത്താ വിഭാഗതോ നവ ഹോന്തീതി ദീപേതി. തത്ഥ യസ്മിം മഗധനാളിദ്വയതണ്ഡുലോദനാദികം സബ്ബമ്പി വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതം പക്ഖിത്തം സചേ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, സുത്തേന വാ ഹീരേന വാ ഛിന്ദന്തസ്സ സുത്തസ്സ വാ ഹീരസ്സ വാ ഹേട്ഠിമന്തം ഫുസതി, അയം ഉക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഉക്കട്ഠോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി അന്തോഗതമേവ, അയം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. ‘‘ഏകം നാളികോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം വുത്തനയേനേവ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം മജ്ഝിമോ നാമ പത്തോ’’തിആദിനാ മജ്ഝിമമജ്ഝിമോമകമജ്ഝിമുക്കട്ഠാ ച ‘‘യത്ഥ ഉപഡ്ഢനാളികോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം ഓമകോ നാമ പത്തോ’’തിആദിനാ ഓമകഓമകോമകഓമകുക്കട്ഠാ ച പത്താ ഉക്കട്ഠേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. തേസു ദ്വേ അപത്താ ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, നാധിട്ഠാനൂപഗാ, ന വികപ്പനൂപഗാ.

൬൩. കപ്പോ സകോ അതിരേകപത്തോ ദസാഹപരമം ധാരേയ്യാതി യോജനാ. തത്ഥ കപ്പോതി കപ്പിയോ. സകോതി അത്തനോ സന്തകോ. കപ്പിയത്താ പന അത്തസന്തകത്താ ച സത്തന്നമ്പി അധിട്ഠാനവികപ്പനൂപഗതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി, മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി പക്കോ അധിട്ഠാനൂപഗോ ച വികപ്പനൂപഗോ ച, തഥാ ഉഭോപി കാകണികമത്തസ്സാപി മൂലസ്സ അനവസേസേത്വാ ദിന്നേ, സബ്ബസോ അത്തസന്തകത്തേ വിഞ്ഞാതേ ച അധിട്ഠാനവികപ്പനൂപഗാതി ദട്ഠബ്ബം. അതിരേകപത്തോതി അനധിട്ഠിതാവികപ്പിതതായ അതിരേകപത്തോ. അധിട്ഠാനപച്ചുദ്ധാരാ പനേത്ഥ ചീവരേ വുത്താവ. വികപ്പേന്തേന പന പത്താനം ഏകബഹുഭാവം, സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച ഞത്വാ ‘‘ഇമം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഇമേ പത്തേ’’തി വാ ‘‘ഏതം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഏതേ പത്തേ’’തി വാ വത്വാ ‘‘തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വത്തബ്ബം. സമ്മുഖാദിഭേദോ പനേത്ഥ ചീവരേ വക്ഖമാനനയേന വേദിതബ്ബോ. ദസാഹപരമന്തി ദസ അഹാനി പരമോ പരിച്ഛേദോ അസ്സാതി ദഹാഹപരമോ, കാലോ, തം. അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ധാരേയ്യോതി പരിഭോഗവസേന ധാരേതബ്ബോ. തസ്മിംകാലേ അതിനാമിതേ പത്തോ നിസ്സഗ്ഗിയോ ഹോതീതി യോജനാ. അതിനാമിതേതി അതിക്കാമിതേ നിസ്സഗ്ഗിയോ ഹോതി, ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ പദഭാജനീയേ (പാരാ. ൬൦൨) വുത്തനയേന പത്തോ നിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ഹോതി, തഥാ സതി പാചിത്തിയാപത്തി ചസ്സ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൬൪. ‘‘അച്ഛേദാ’’തിആദി ചീവരേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ. അയം പന വിസേസോ – മരണുദ്ധടാതി ഉദ്ധരണം ഉദ്ധളം, പച്ചുദ്ധാരോ. മരണഞ്ച ഉദ്ധടഞ്ച മരണുദ്ധടാ, തസ്മാ. ഛിദ്ദേനാതി യേന കങ്ഗുസിത്ഥം നിക്ഖമതി ചേവ പവിസതി ച, തേന മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലഛിദ്ദേന. പത്താധിട്ഠാനമുജ്ഝതീതി പത്തോ അധിട്ഠാനം ഉജ്ഝതി വിസ്സജ്ജതി.

൬൫. ഇദാനി ‘‘പത്ത’’ന്തിആദിനാ അഞ്ഞഥാ പരിഹരണേ ദുക്കടം ദസ്സേതി. തത്ഥ സോദകം പത്തം ന പടിസാമേയ്യാതി യോജനാ. ന പടിസാമേയ്യാതി ഗുത്തട്ഠാനേ ന നിക്ഖിപേയ്യ, ‘‘സോദകം പത്തം ഉണ്ഹേ ന ച ഓതപേ’’തിആദിനാ ച യോജനീയം. ന ച ഓതപേതി നേവ ഈസകം താപേയ്യ. ന നിദഹേതി നിരുദകം കത്വാപി ഭുസം ന നിദഹേയ്യ, വോദകം കത്വാ ഈസകം താപേയ്യാതിപി ബ്യതിരേകത്ഥോ. ഭൂമ്യാ ന ഠപേതി ഖരായ ഭൂമിയാ ന ഠപേയ്യ. യത്ഥ പന വണ്ണോ ന ദുസ്സതി, ഏവരൂപായ മത്തികായ പരിഭണ്ഡകതായ ഭൂമിയാ വാ തഥാരൂപായ ഏവ വാലികായ വാ നിക്കുജ്ജിത്വാ ഉക്കുജ്ജിത്വാ ഠപേതും വട്ടതി. നോ ച ലഗ്ഗയേതി ഭിത്തിഖിലാദീസു ന ഓലമ്ബേയ്യ.

൬൬. ‘‘മിഡ്ഢന്തേ വാ’’തിആദിനാ വത്വാ പത്തം ഠപേതും ന ച കപ്പതീതി യോജേതബ്ബം. മിഡ്ഢന്തേതി ആളിന്ദകമിഡ്ഢികാദീനം മിഡ്ഢീനം അന്തേ. സചേ പന പരിവത്തേത്വാ തത്ഥേവ പതിട്ഠാതി, ഏവരൂപായ വിത്ഥിണ്ണായ മിഡ്ഢിയാ ഠപേതും വട്ടതി. പരിഭണ്ഡന്തേ വാതി ബാഹിരപസ്സേ കതായ തനുകായ മിഡ്ഢികായ അന്തേ വാ. ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയേ, സോ ച പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. അങ്കേ പന അംസബദ്ധകേന അംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാ ഠപേതുഞ്ച വട്ടതി. ഛത്തേപി ഭണ്ഡകേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ വാ അട്ടം കത്വാ വാ ഠപേതും വട്ടതി. മഞ്ചേപി അഞ്ഞേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ ഠപേതും, അടനിയം ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബേതും വട്ടതി.

൬൭. പത്തേന ഉച്ഛിട്ഠോദകഞ്ച ചലകട്ഠികഞ്ച ന നീഹരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ഉച്ഛിട്ഠോദകന്തി മുഖവിക്ഖാലനോദകം. ചലകാനി ച ചബ്ബേത്വാ അപവിദ്ധാമിസാനി അട്ഠികാനി മച്ഛമംസഅട്ഠികാനി ച ചലകട്ഠികം. പത്തം പടിഗ്ഗഹം കത്വാ ഹത്ഥം ധോവിതുമ്പി ഹത്ഥധോതാദി ഉദകമ്പി പത്തേ ആകിരിത്വാ നീഹരിതുമ്പി അനുച്ഛിട്ഠം സുദ്ധപത്തം ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥേന ഗണ്ഹിതുമ്പി ന വട്ടതി. മച്ഛമംസഫലാഫലാദീനി ഖാദന്തോ യം തത്ഥ അട്ഠിം വാ ചലകം വാ ഛഡ്ഡേതുകാമോ ഹോതി, തം പത്തേ ഠപേതും ന ലഭതി. മുഖതോ നീഹടം പന യം കിഞ്ചി പുന അഖാദിതുകാമോ പത്തേ ഠപേതും ന ലഭതി. സിങ്ഗിവേരാദീനി ഡംസിത്വാ പുന ഠപേതും ലഭതി. പത്തഹത്ഥോതി പത്തോ ഹത്ഥേ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘പത്തഹത്ഥോ, കവാട’’ന്തി ച ഉപലക്ഖണമേതം. യത്ഥ കത്ഥചി സരീരാവയവേ പന പത്തസ്മിം സതി യേന കേനചി സരീരാവയവേന കവാടം പണാമേതും, ഘടികം വാ ഉക്ഖിപിതും, സൂചിം വാ കുഞ്ചികായ അവാപുരിതും ന ലഭതി. അംസകൂടേ പന പത്തം ലഗ്ഗേത്വാ യഥാസുഖം അവാപുരിതും ലഭതി.

൬൮. ഭൂമിയാ ഭൂമിസമ്ബന്ധീ ആധാരകോ, തസ്മിം ദന്തവല്ലിവേത്താദീഹി കതേ വലയാധാരകേ ച ഏകദാരുനാ കതേ ദാരുആധാരകേ ച ബഹൂഹി ദണ്ഡേഹി കതേ ദണ്ഡാധാരകേ ച യത്ഥ ഠപിതോ പത്തോ യഥാ പരിവത്തിത്വാ ന പരിപതതി, തഥാ സുട്ഠു സജ്ജിതേ തസ്മിം പത്തസ്സുപരി പത്തോതി ഏവരൂപേ ദുവേ പത്തേ ഠപേയ്യാതി പദത്ഥയോജനാ. ഭമകോടിസദിസോ പന ദാരുആധാരകോ തീഹി ദണ്ഡകേഹി ബദ്ധോ ദണ്ഡാധാരകോ ച ഏകസ്സപി പത്തസ്സ അനോകാസോ, തത്ഥ ഠപേത്വാപി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ നിസീദിതബ്ബം. ഭൂമിയന്തി കടസാരകാദിനാ അത്ഥതായ ഭൂമിയാ പന നിക്കുജ്ജിത്വാ വാ പടികുജ്ജിത്വാ വാ ഏകം പത്തം ഠപേയ്യാതി യോജനാ.

൬൯. ഇദാനി അകപ്പിയപത്തേ ദസ്സേതി ‘‘ദാരൂ’’തിആദിനാ. തത്ഥ സുവണ്ണമേവ സോവണ്ണം. ദാരു ച രൂപിയഞ്ച സോവണ്ണഞ്ച മണി ച വേളുരിയഞ്ച ദാരു…പേ… വേളുരിയാനി, തേഹി നിബ്ബത്താ ദാരു…പേ… മയാ. ദീഘോ പന ‘‘വേളുരിയാമയാ’’തി ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം കതോ. ഏവമുപരിപി താദിസം വിഞ്ഞേയ്യം. തത്ഥ ഇന്ദനീലാദി മണി നാമ. കംസോ ച കാചോ ച തിപു ച സീസഞ്ച ഫലികാ ച തമ്ബലോഹോ ചാതി ദ്വന്ദോ, തേഹി ജാതാ കംസ…പേ… ജാ. തത്ഥ കംസ-സദ്ദേന വട്ടലോഹോപി സങ്ഗഹിതോ. സേതം തിപു, കണ്ഹം സീസം.

൭൦. ഛവസീസമയോതി ഛവസ്സ മതമനുസ്സസ്സ സീസം സീസകപാലം, തേന നിബ്ബത്തോ ഛവസീസമയോ. ഘടി ച തുമ്ബഞ്ച, തേസം കടാഹോ, തേഹി ജാതാതി ഘടിതുമ്ബകടാഹജാ. തത്ഥ ഘടീതി ഘടോയേവ. തുമ്ബം അലാബു. ഇതി ഇമേ സബ്ബേ പത്താ അകപ്പിയാ വുത്താ, ദുക്കടവത്ഥുകാ ച വുത്താതി യോജനാ. തത്ഥ രൂപിയാദീസു ചതൂസു സചേ ഗിഹീ ഭത്തഗ്ഗേസു സുവണ്ണതട്ടകാദീസു ബ്യഞ്ജനം കത്വാ ഉപനാമേന്തി, ആമസിതും ന വട്ടതി. കംസകാചഫലികജാനി പന തട്ടകാദീനി ഭാജനാനി പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേനേവ ന വട്ടന്തി, സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാനി വാ വട്ടന്തി. ഘടിതുമ്ബകടാഹജാ പന ലഭിത്വാ പരിഹരിതും ന വട്ടന്തി, താവകാലികം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടന്തി.

പത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഥാലകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൧-൨. ദാരു …പേ… വേളുരിയാമയാ അകപ്പിയാ, ഫലികാകാചകംസജാ ഥാലകാ ഗിഹിസന്തകാ സങ്ഘികാ ച കപ്പിയാ, തുമ്ബഘടിജാ താവകാലികാ കപ്പിയാതി സമ്ബന്ധോ. കപ്പന്തി പരികപ്പന്തി അവിരോധിഭാവേനേവാതി കപ്പാ, തഥാ കപ്പിയാ. ന കപ്പാ അകപ്പാ. സങ്ഘസ്സ ഇമേ സങ്ഘികാ. താവ-സദ്ദോ അവധിമ്ഹി. താവ ഭോജനാവധിഭൂതോ കാലോ ഏതാസന്തി താവകാലികാ, ഭുഞ്ജിത്വാ ഛഡ്ഡേതബ്ബാ, ന പരിഹരിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

ഥാലകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.