൪൩. ഛന്ദദാനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൯൯. കമ്മപ്പത്തേതി ഉപോസഥാദിനോ കമ്മസ്സ പത്തേ യുത്തേ അനുരൂപേ. സങ്ഘേ സമാഗതേതി ചതുവഗ്ഗാദികേ സങ്ഘേ ഏകത്ഥ സന്നിപതിതേ. ഏത്ഥ ച ഛന്ദഹാരകേനാപി സദ്ധിം ചതുവഗ്ഗാദികോ വേദിതബ്ബോ.

൪൦൦. ഛന്ദദാനാദിവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഏക’’ന്തിആദിമാഹ. ഉപാഗമ്മാതി സന്തിം ആപത്തിം പകാസേത്വാ തതോ പച്ഛാ ഉപഗന്ത്വാ. ഛന്ദം ദദേതി വക്ഖമാനേസു തീസു ഏകേനപി ബഹി ഉപോസഥം കത്വാ ആഗതോ ഛന്ദം ദദേയ്യ, കേനചി കരണീയേന സന്നിപാതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കായസാമഗ്ഗിം അദേന്തോ പന പാരിസുദ്ധിം ദേന്തോ ഛന്ദം ദദേയ്യ.

൪൦൨. ഉഭിന്നം ദാനേ കിംപയോജനന്തി ആഹ ‘‘പാരിസുദ്ധീ’’തിആദി. പാരിസുദ്ധിപ്പദാനേന സങ്ഘസ്സ അത്തനോ ചാപി ഉപോസഥം സമ്പാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. പരിസുദ്ധി ഏവ പാരിസുദ്ധി, തസ്സ പദാനം, തേന. നനു ച പാരിസുദ്ധിതാപദാനമത്തമേവ ഉപോസഥകമ്മം നാമാതി പാരിസുദ്ധിപ്പദാനം അത്തനോ ഉപോസഥം സമ്പാദേതു, കഥം സങ്ഘസ്സാതി? വുച്ചതേ – പാരിസുദ്ധിദാനസ്സ ധമ്മകമ്മതാസമ്പാദനേന സങ്ഘസ്സാപി ഉപോസഥം സമ്പാദേതീതി.

ഏത്ഥ പന ചതൂസു ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തീസു വാ ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ ദ്വേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അധമ്മേന വഗ്ഗം ഉപോസഥകമ്മം. ചത്താരോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തയോ വാ ദ്വേ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അധമ്മേന സമഗ്ഗം. ചതൂസു ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ തയോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, തീസു വാ ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ ദ്വേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, ധമ്മേന വഗ്ഗം. സചേ പന ചത്താരോ സന്നിപതിത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം, ദ്വേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, ധമ്മേന സമഗ്ഗം. പവാരണകമ്മേസുപി പഞ്ചസു ഏകസ്സ പവാരണം ആഹരിത്വാ ചത്താരോ ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേന്തി, ചതൂസു തീസു വാ ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ തയോ ദ്വേ വാ സങ്ഘഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേന്തി, അധമ്മേന വഗ്ഗം പവാരണകമ്മന്തിആദി വുത്തനയമേവ. സേസകമ്മം വിബാധതീതി അവസേസസങ്ഘകിച്ചം വിബാധേതി അലദ്ധാധിപ്പായത്താതി അധിപ്പായോ.

൪൦൩. ദ്വയന്തി ഉപോസഥകരണഞ്ചേവ അവസേസകിച്ചഞ്ച. അത്തനോ ന സാധേതീതി സമ്ബന്ധനീയം.

൪൦൪. ഹരേയ്യാതി പുബ്ബേ വുത്തം സുദ്ധികഛന്ദം വാ ഇമം വാ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ഹരേയ്യ. പരമ്പരാ ന ഹാരയേതി പരമ്പരാ ന ആഹരേയ്യ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘പരമ്പരാഹടാ’’തിആദി. തേനാതി പഠമതോ ഗഹിതഛന്ദപാരിസുദ്ധികേന. പരമ്പരാഹടാതി യഥാ ബിളാലസങ്ഖലികായ പഠമം വലയം ദുതിയം പാപുണാതി, തതിയം ന പാപുണാതി, ഏവം ദുതിയസ്സ ആഗച്ഛതി, തതിയസ്സ ന ആഗച്ഛതി. ‘‘പരിമ്പരാഹടാ ഛന്ദ-പാരിസുദ്ധി ന ഗച്ഛതീ’’തി വാ പാഠോ.

൪൦൫. സബ്ബൂപചാരന്തി ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ’’ തിആദി സബ്ബം ഉപചാരം.

൪൦൬. സോ ആഗതോ ആരോചേത്വാ സങ്ഘം പവാരേയ്യാതി യോജനാ. അഥാതി അനന്തരത്ഥേ. ആഗതോതി പവാരണം ഗഹേത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖു. ആരോചേത്വാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരോചേത്വാ. ഏവന്തി വക്ഖമാനക്കമേന.

൪൦൭-൮. ഗഹേത്വാ ഹാരകോതി സമ്ബന്ധോ. നാഹടാതി ആഹടാവ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഹാരകോ സങ്ഘം പത്വാ തഥാ ഹേയ്യ, ആഹടാ ഹോതീതി യോജനാ. തഥാ ഹേയ്യാതി വിബ്ഭന്താദികോ ഭവേയ്യ.

൪൦൯. സങ്ഘം പത്തോ പമത്തോ വാ സുത്തോ വാ നാരോചയേയ്യ അനാപത്തി ചാതി സമ്ബന്ധോ. ച-സദ്ദോ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഹരണം സമ്പിണ്ഡേതീതി.

ഛന്ദദാനനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൪. ഉപോസഥനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൧൦. ദുവേ ഉപോസഥാതി സുലഭപ്പവത്തിവസേന വുത്തം. തയോ പന ദിവസവസേനേവ ഉപോസഥാ ചാതുദ്ദസികോ പന്നരസികോ സാമഗ്ഗികോതി. തത്ഥ ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനാനം തിണ്ണം ഉതൂനം തതിയസത്തമപക്ഖേസു ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ ചാതുദ്ദസികാ, സേസാ പന്നരസികാതി ഏവം ഏകസംവച്ഛരേ ചതുവീസതിഉപോസഥാ. ഇദം താവ ലോകസ്സ പകതിചാരിത്തം. ‘‘ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൭൮) പന തഥാരൂപപച്ചയേ സതി അഞ്ഞസ്മിമ്പി ചാതുദ്ദസേ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി.

൪൧൧. സുത്തുദ്ദേസോ സങ്ഘസ്സേവാതി യോജനാ. അധിട്ഠാനഞ്ച തം ഉപോസഥോ ചാതി കമ്മധാരയോ. സേസാനന്തി ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ. ‘‘ദുവേ’’തിആദിനാ ച ചാതുദ്ദസോ പന്നരസോ സാമഗ്ഗീതി ദിവസവസേന, സുത്തുദ്ദേസോ അധിട്ഠാനം പാരിസുദ്ധീതി കരണപ്പകാരേന, സങ്ഘുപോസഥോ ഗണുപോസഥോ പുഗ്ഗലുപോസഥോതി പുഗ്ഗലവസേന ചാതി നവ ഉപോസഥാ ദീപിതാ ഹോന്തി.

൪൧൨. പുബ്ബകിച്ചേതി –

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮) –

ഏവം അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തേ പുബ്ബകരണാനന്തരം കത്തബ്ബേ പുബ്ബകിച്ചേ.

പുബ്ബകരണേതി –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮) –

ഏവം അട്ഠകഥാചരിയേഹേവ വുത്തേ സബ്ബപഠമം കത്തബ്ബേ പുബ്ബകരണേ. പത്തകല്ലേതി ഉപോസഥാദീനം ചതുന്നം അങ്ഗാനം സമ്ഭവേന പത്തോ കാലോ ഇമസ്സാതി പത്തകാലം, പത്തകാലമേവ പത്തകല്ലം. കിം തം? ഉപോസഥാദികമ്മം. തം പന ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സങ്ഗഹിതം. യഥാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ,

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി,

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതീ’’തി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൬൮);

സമാനിതേതി സമ്മാ ആനീതേ പവത്തിതേതി അത്ഥോ. സോതി സുത്തുദ്ദേസോ. പഞ്ചധാതി നിദാനുദ്ദേസോ പാരാജികുദ്ദേസോ സങ്ഘാദിസേസുദ്ദേസോ അനിയതുദ്ദേസോ വിത്ഥാരുദ്ദേസോതി ഏവം പഞ്ചധാ.

൪൧൩. വിനാന്തരായന്തി രാജന്തരായോ ചോരന്തരായോ അഗ്യന്തരായോ ഉദകന്തരായോ മനുസ്സന്തരായോ അമനുസ്സന്തരായോ വാളന്തരായോ സരീസപന്തരായോ ജീവിതന്തരായോ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോതി (മഹാവ. ൧൫൦) വുത്തേസു ദസസു യം കിഞ്ചി അന്തരായം വിനാ. സങ്ഖേപേനാതി വിനാ വിത്ഥാരം. ‘‘ഏത്ഥ ദ്വീസു തീസു വാ ഉദ്ദേസേസു വിസദേസു ഥേരോവ ഇസ്സരോ’’തി വുത്തത്താ അവത്തന്തേപി വട്ടതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പഞ്ചസു ഉദ്ദേസേസു. അവത്തന്തേതി ഥേരസ്സ വിത്ഥാരേന അവത്തമാനേ അപ്പഗുണേ. വട്ടതീതി സംഖിത്തേന ഉദ്ദിസിതുമ്പി വട്ടതി. ഇമിനാവ യസ്സ കസ്സചി ഉദ്ദേസകസ്സ അവത്തന്തേപി വട്ടതീതി വിഞ്ഞായതി. ദ്വീസു വത്തമാനേസു ഇസ്സരത്തേ അധികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തീസൂ’’തി വുത്തം. ‘‘ഥേരോവ ഇസ്സരോ’’തിആദിനാ ഇദം പരിദീപേതി – ദ്വേ അഖണ്ഡാ സുവിസദാ വാചുഗ്ഗതാ, ഥേരാധേയ്യം പാതിമോക്ഖം, സചേ പന ഏത്തകമ്പി വിസദം കാതും ന സക്കോതി, ബ്യത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയത്തം ഹോതി, തസ്മാ സയം ഉദ്ദിസിതബ്ബം, അഞ്ഞാ വാ അജ്ഝേസിതബ്ബോതി.

൪൧൪. ഉദ്ദിസന്തേ സമാ വാ അഥ ഥോകികാ വാ യദി ആഗച്ഛേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധനീയം. ഉദ്ദിസന്തേ ആവാസികേഹി പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സമാനേ. സമാ വാ ഥോകികാ വാതി ആവാസികേഹി സമാ വാ ഥോകികാ വാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ. അവസേസകം സോതബ്ബന്തി ഇമിനാ ഏത്താവതാപി ഉപോസഥോ കതോയേവ നാമാതി ദീപേതി.

൪൧൫. ഉദ്ദിട്ഠമത്തേതി ഉദ്ദിട്ഠംയേവ ഉദ്ദിട്ഠമത്തം. മത്ത-സദ്ദോ അവധാരണേ. സകലായ ഏകച്ചായ വാ ഉട്ഠിതായ സമാ വാ ഥോകികാ വാ യദി ആഗച്ഛേയ്യുന്തി യോജനാ. സകലായാതി സബ്ബായ പരിസായ. ഏസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിം കരേയ്യുന്തി ഏസം ആവാസികാനം സമീപേ തേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അഥ ബഹുകാ ചേ, സബ്ബവികപ്പേസു പുബ്ബകിച്ചം കത്വാതി യോജനീയം. വികപ്പീയന്തി പരികപ്പീയന്തീതി വികപ്പാ, അവസേസസവനപാരിസുദ്ധിഉപോസഥവിധാനാ സബ്ബേ ച തേ വികപ്പാ ചേതി സബ്ബവികപ്പാ. തേസു. പുനുദ്ദിസേതി പുന പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യ.

൪൧൬. ഇതരാനന്തി ആഗന്തുകാനം. ഇതരോതി ചാതുദ്ദസോ. ഏത്ഥ പന യേസം പന്നരസോ, തേ അതീതം ഉപോസഥം ചാതുദ്ദസികം അകംസൂതി വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – താദിസേ പച്ചയേ സതി ചാതുദ്ദസികസ്സ കതത്താ തേസം യഥാവുത്തതതിയസത്തമപക്ഖസങ്ഖാതചാതുദ്ദസികേ സമ്പത്തേ തേരസീചാതുദ്ദസീകത്തബ്ബത്താ അനുപോസഥത്താ പന തത്ഥ ഉപോസഥോ ന കതോതി ചാതുദ്ദസോയേവ പന്നരസോ ജാതോ. സമാനേതരേതി സമാ ഊനാ ഇതരേതി പദച്ഛേദോ. ഇതരേതി ആഗന്തുകാ. പുരിമാനം അനുവത്തന്തൂതി ആവാസികേഹി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കയിരമാനേ പുരിമാനം ആവാസികാനം അനുവത്തന്തൂതി അത്ഥോ. സചേധികാതി യദി ആഗന്തുകാ ബഹുകാ ഹോന്തി. പുരിമാതി ആവാസികാ. തേസം അനുവത്തന്തൂതി തേസം ആഗന്തുകാനം ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കയിരമാനേ അനുവത്തന്തു. സേസേപീതി ആഗന്തുകാനം പന്നരസവാരേപി. അയം നയോതി ‘‘ആഗന്തുകാനം പന്നരസോ ഇതരാനം സചേതരോ’’തിആദികോ അയമേവ നയോ. ഏത്ഥ പന യേസം പന്നരസോ, തേ തിരോരട്ഠതോ വാ ആഗതാ അതീതം വാ ഉപോസഥം ചാതുദ്ദസികം അകംസൂതി വേദിതബ്ബോ.

൪൧൭. അതീതുപോസഥസ്സ ചാതുദ്ദസിയം കതത്താ ചാതുദ്ദസിയം പന്നരസുപോസഥോ കതോതി പന്നരസീ ആവാസികാനം പാടിപദോ ജാതോതി ആഹ ‘‘ആവാസികാനം പാടിപദോ’’തി. ഇതരാനന്തി ആഗന്തുകാനം. ഉപോസഥോതി പന്നരസോ ഉപോസഥോ. സമഥോകാനന്തി അത്തനാ സമാനം വാ ഥോകാനം വാ ആഗന്തുകാനം. മൂലട്ഠാതി ആവാസികാ. കാമതോ ദേന്തൂതി അത്തനോ ഇച്ഛായ ദേന്തു.

൪൧൮. നോ ചേ ദേന്തീതി യദി ആവാസികാ കായസാമഗ്ഗിം ന ദേന്തി, തേസം പന ആവാസികാനം ഹിയ്യോ ഉപോസഥസ്സ കതത്താ അജ്ജ ഉപോസഥകരണം നത്ഥി. ബഹൂസു അനിച്ഛായ കായസാമഗ്ഗിം ദദേയ്യാതി യോജനാ. ബഹൂസൂതി ആഗന്തുകേസു ബഹുകേസു. ബഹി വാ വജേതി ആവാസികഭിക്ഖുപരിസാ നിസ്സീമം വാ വജേയ്യാതി അത്ഥോ.

൪൧൯. സാവേയ്യ സുത്തന്തി പാതിമോക്ഖസങ്ഖാതം സുത്തം വായമിത്വാ സാവേയ്യ.

൪൨൦. സമ്മജ്ജിതും …പേ… ഉദകാസനം പഞ്ഞപേതുഞ്ച മഹാഥേരേന പേസിതോ കല്ലോ ന കരേയ്യ തഥാതി സമ്ബന്ധോ. കല്ലോതി അഗിലാനോ. തഥാതി ദുക്കടം അതിദിസതി. ആസനേസു അസതി അന്തമസോ സാഖാഭങ്ഗമ്പി കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബം. തേലേ അസതി കപല്ലേ അഗ്ഗിപി ജാലേതബ്ബോ.

൪൨൧-൩. പട്ഠപേത്വാ ദകാസനന്തി പരിഭോജനീയപാനീയോദകഞ്ച ആസനഞ്ച സന്നിഹിതം കത്വാ. ഗണഞത്തിന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം ഗണേന ഠപേതബ്ബം ഞത്തിം. തേതി അഞ്ഞേ ദുവേ ഭിക്ഖൂ. സമത്തപുബ്ബാരമ്ഭേനാതി സമത്തോ നിട്ഠിതോ പുബ്ബേസു ഉത്തരാസങ്ഗഏകംസകരണാദീസു ആരമ്ഭോ യസ്സാതി തിപദബഹുബ്ബീഹി. നവേന തേ ഏവമീരിയാതി സമ്ബന്ധോ. തേതി ഇതരേ ദ്വേ.

൪൨൪. കത്തബ്ബം കത്വാ പുബ്ബകിച്ചാദികം സമ്പാദേത്വാ നവോ ഏവം ഈരിയോതി യോജനാ.

൪൨൭. യത്ഥാതി യസ്മിം വിഹാരേ ഏകേകസ്സ പാരിസുദ്ധിം ഹരിത്വാനാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകേകസ്സാതി ഏത്ഥ വിച്ഛായം ദ്വിത്തം. കിരിയായ ഗുണേന ദബ്ബേന വാ ഭിന്നേ അത്ഥേ ബ്യാപിതും ഇച്ഛാ വിച്ഛാ. ഏത്ഥ പന ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഹരണസങ്ഖാതായ കിരിയായ ചതൂസു ച തീസു ച ദ്വീസു ച ഭിന്നമേകേകം ബ്യാപിതും സമ്ബന്ധിതും ഇച്ഛാതി വിച്ഛാ. ഇതരീതരേതി ഏത്ഥാപി കരണകിരിയാവസേന വേദിതബ്ബം. തയോ ദ്വേ ഏകോ വാ തം തം സങ്ഘുപോസഥം ഗണുപോസഥം പുഗ്ഗലുപോസഥം വാതി വുത്തം ഹോതി. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – ചതൂസു ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തീസു വാ ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ ദ്വേ സങ്ഘുപോസഥം കരോന്തി, അധമ്മേന വഗ്ഗം ഉപോസഥകമ്മം. അഥ പന ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ തയോ സങ്ഘുപോസഥം കരോന്തി, ഏകസ്സ ആഹരിത്വാ ദ്വേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, അധമ്മേന വഗ്ഗം നാമ ഹോതി. യദി പന ചത്താരോപി സന്നിപതിത്വാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തയോ വാ ദ്വേ വാ സങ്ഘുപോസഥം കരോന്തി, അധമ്മേന സമഗ്ഗം നാമ ഹോതീതി. തബ്ബിപരിയായേന ധമ്മേന സമഗ്ഗം വേദിതബ്ബം.

൪൨൮. വഗ്ഗേ സമഗ്ഗേ വാ ‘‘വഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞിനോ വിമതിസ്സ വാ കരോതോ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. വഗ്ഗേതി വഗ്ഗസങ്ഘേ. വിമതിസ്സാതി ‘‘വഗ്ഗോ നു ഖോ, സമഗ്ഗോ’’തി ഏവം വേമതികസ്സ. ഇമിനാവ കുക്കുച്ചപകതവാരോപി ഉപലക്ഖിതോ. കരോതോതി ഉപോസഥം കരോന്തസ്സ. ഭേദാധിപ്പായേന കരോതോതി യോജനാ. ഏത്ഥ പന പാപസ്സ ബലവതായ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. സഞ്ഞിനോതി സഞ്ഞാസീസേന ചിത്തം വുത്തം, ചിത്തവതോതി അത്ഥോ.

൪൨൯-൩൦. ‘‘ഉക്ഖിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ വജ്ജനീയപുഗ്ഗലേ ദസ്സേതി. ഉക്ഖിത്തസ്സാതി കത്തുഅത്ഥേ സാമിവചനം. നിസിന്നസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനത്താ ഉക്ഖിത്താദീഹി കത്തൂഹി ഭവിതബ്ബന്തി. ‘‘സേസാന’’ന്തി വിസേസനസ്സ ഭിക്ഖൂനം ബ്യഭിചാരേന സാത്ഥകതാ. അഭബ്ബസ്സ പണ്ഡകാദിഏകാദസവിധസ്സ അഭബ്ബസ്സ. നിസിന്നപരിസായഞ്ച പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസേതി സമ്ബന്ധോ. സഭാഗാപത്തികോ തഥാ ന ഉദ്ദിസേതി യോജേതബ്ബം. വികാലഭോജനാദിവത്ഥുതോ സമാനോ ഭാഗോ കോട്ഠാസോ ഏതിസ്സാതി സഭാഗാ, സാ ആപത്തി അസ്സാതി ബഹുബ്ബീഹി.

ഛന്ദേന പരിവുത്ഥേനാതി ഏത്ഥ ചതുബ്ബിധം പാരിവാസിയം പരിസപാരിവാസിയം രത്തിപാരിവാസിയം ഛന്ദപാരിവാസിയം അജ്ഝാസയപാരിവാസിയന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂ കേനചിദേവ കരണീയേന സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, അഥ മേഘുട്ഠാനാദിനാ കേനചിദേവ കരണീയേന അനോകാസോ, അഥ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി ഛന്ദം അവിസ്സജ്ജിത്വാവ ഉട്ഠഹന്തി, ഇദം പരിസപാരിവാസിയം നാമ കിഞ്ചാപി പരിസപാരിവാസിയം, ഛന്ദസ്സ പന അവിസ്സട്ഠത്താ കമ്മം കാതും വട്ടതി.

‘‘യാവ പന സബ്ബേ സന്നിപതന്തി, താവ ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി ഏകം അജ്ഝേസന്തി, തസ്മിം ധമ്മകഥം കഥേന്തേയേവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, സചേ ചാതുദ്ദസികം കാതും നിസിന്നാ, പന്നരസോതി കാതും വട്ടതി, സചേ പന്നരസികം കാതും നിസിന്നാ, പാടിപദേ അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കാതും ന വട്ടതി, അഞ്ഞം പന സങ്ഘകിച്ചം കാതും വട്ടതി, ഇദം രത്തിപാരിവാസിയം നാമ.

ഏവം പന നിസിന്നേ കോചി നക്ഖത്തപാഠകോ ഭിക്ഖു ‘‘അജ്ജ നക്ഖത്തം ദാരുണം, ഇമം കമ്മം മാ കരോഥാ’’തി വദതി, തേ തസ്സ വചനേന ഛന്ദം വിസ്സജ്ജേത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നാ ഹോന്തി, അഥഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ‘‘നക്ഖത്തം പടിമാനേന്തം, അത്ഥോ ബാലം ഉപച്ചഗാ’’തി (ജാ. ൧.൧.൪൯) വത്വാ ‘‘കിം നക്ഖത്തേന, കരോഥാ’’തി വദതി, ഇദം ഛന്ദപാരിവാസിയഞ്ചേവ അജ്ഝാസയപാരിവാസിയഞ്ച. ഏകസ്മിം പാരിവാസിയേ പുന ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആനേത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതി.

൪൩൧. ആപന്നഞ്ച വേമതികഞ്ച അദേസയിത്വാ വാ നാവികത്വാ വാ ഉപോസഥം കാതും ന ച കപ്പതീതി സമ്ബന്ധോ. നാവികത്വാതി ഗരുകാപത്തിം അനാവികത്വാ. ന ചാതി നേവ.

൪൩൨. അട്ഠിതോപോസഥാതി അട്ഠിതോ അവിസ്സട്ഠോ ഉപോസഥോ യസ്മിന്തി ബഹുബ്ബീഹി. തദഹൂതി തസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ. അന്തരായം വാ സങ്ഘം വാ വിനാ അധിട്ഠാതും സീമമേവ വാ ന വജേതി യോജനാ. അധിട്ഠാതുന്തി ഇമിനാ ഗണുപോസഥമ്പി ഉപലക്ഖേതി. സീമന്തി ഇമിനാ നദിമ്പി.

ഉപോസഥനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൫. പവാരണാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൩൩. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപ്പവാരണാ’’ത്യാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാതബ്ബാ പവാരണാ. തത്ഥ തിണ്ണം ചതുന്നഞ്ച ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞപ്പവാരണാ, ദ്വിന്നം പന അട്ഠപേത്വാവ. അധിട്ഠാനന്തി അധിട്ഠാനപ്പവാരണാ, യുപച്ചയന്താനം ഭാവേ നിയതനപുംസകത്താ ‘‘അധിട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. സേസാ പഞ്ചാദീഹി കാതബ്ബാ അവസേസാ സങ്ഘപ്പവാരണാ സങ്ഘവസേന ഞത്തിം ഠപേത്വാ കാതബ്ബാ. ഏതേന നവസു സങ്ഘപ്പവാരണാദയോ തിസ്സോ ദസ്സിതാ. നവ ഹി പവാരണാ ചാതുദ്ദസീ പന്നരസീ സാമഗ്ഗീതി ദിവസവസേന, തേവാചീ ദ്വേവാചീ ഏകവാചീതി കത്തബ്ബാകാരവസേന, സങ്ഘേ പവാരണാ, ഗണേ പവാരണാ, പുഗ്ഗലേ പവാരണാതി കാരകവസേന ച. തത്ഥ പുരിമവസ്സംവുത്ഥാനം പുബ്ബകത്തികപുണ്ണമാ വാ തേസംയേവ സചേ ഭണ്ഡനകാരകേഹി ഉപദ്ദുതാ പവാരണം പച്ചുക്കഡ്ഢന്തി, അഥ കത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖചാതുദ്ദസോ വാ പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ വാ പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥാനഞ്ച പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ ഏവ വാ പവാരണാദിവസാ ഹോന്തി. ഇദം പന പകതിചാരിത്തം. തഥാരൂപപ്പച്ചയേ സതി ദ്വിന്നം കത്തികപുണ്ണമാനം പുരിമേസു ചാതുദ്ദസേസുപി പവാരണം കാതും വട്ടതി. ഭിന്നസ്സ പന സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിയം യോ കോചി ദിവസോ പവാരണാദിവസോ ഹോതി. ഇമാ ദിവസവസേന തിസ്സോ പവാരണാ. കത്തബ്ബാകാരവസേന പന വക്ഖമാനനയേന വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

൪൩൪. ‘‘പുബ്ബകിച്ചേ’’തിആദീസു –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

പവാരണായ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഛന്ദപ്പവാരണാ ഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

പവാരണായ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതി.

‘‘പവാരണാ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ,

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി,

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം അട്ഠകഥായം വുത്താ പുബ്ബകിച്ചാദയോ വേദിതബ്ബാ. ഞത്തിന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം സാമഞ്ഞം സങ്ഘഞത്തിം. ഏവം പന ഞത്തിയാ ഠപിതായ കാരണേ സതി തേവാചികദ്വേവാചികഏകവാചികസമാനവസ്സികവസേനപി പവാരേതും വട്ടതി. അയമേവ പന ഞത്തി ‘‘സങ്ഘോ പവാരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഘോ തേവാചികം പവാരേയ്യ, സങ്ഘോ ദ്വേവാചികം പവാരേയ്യ, സങ്ഘോ ഏകവാചികം പവാരേയ്യ, സങ്ഘോ സമാനവസ്സികം പവാരേയ്യാ’’തിപി ഠപേതും വട്ടതി. ചാതുദ്ദസിയം പന സാമഗ്ഗിയഞ്ച ‘‘ചാതുദ്ദസീ സാമഗ്ഗീ’’തി വത്തബ്ബം.

൪൩൭. ഥേരേസു ഉക്കുടികം നിസജ്ജ പവാരേന്തേസു നവോ യാവ സയം പവാരേതി, താവ ഉക്കുടികോ ഏവ അച്ഛതൂതി യോജനാ. അച്ഛതൂതി നിസീദേയ്യ.

൪൪൦-൨. ധമ്മസാകച്ഛാ ച കലഹോ ചാതി ദ്വന്ദോ. രത്തിയാ ഖേപിതഭാവതോ തേവാചികായ ഓകാസേ അസതി ദസവിധേ വാ അന്തരായേ സതി ‘‘സുണാതു മേ…പേ… സമാനവസ്സികം പവാരേയ്യാ’’തി അനുരൂപതോ ഞത്തിം വത്വാ യഥാഠപിതഞത്തിയാ അനുരൂപേന പവാരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. അനുരൂപതോതി ‘‘സുണാതു മേ…പേ… ദാനം ദേന്തേഹി രത്തി ഖേപിതാ, സചേ…പേ… രത്തി വിഭായിസ്സതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ല’’ന്തിആദിനാ തേന ഖേപിതരത്തിയാ അനുരൂപേന. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം രാജന്തരായോ, സചേ സങ്ഘോ തേവാചികം…പേ… സങ്ഘോ ഭവിസ്സതി, അഥായം രാജന്തരായോ ഭവിസ്സതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ല’’ന്തിആദിനാ രാജന്തരായാദീനം അനുരൂപേന വാതി അത്ഥോ. ‘‘അഥായം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി പന പേയ്യാലവസേന അന്തേ വുത്തം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ‘‘ദ്വേവാചിക’’ന്തിആദികം പന വിസും വിസും വത്തബ്ബമ്പി ലങ്ഘനക്കമേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ വുത്തം. വചനസമയേ പന ‘‘ദ്വേവാചികം പവാരേയ്യ’’ഇച്ചാദിനാ വത്തബ്ബം. ആഗച്ഛേയ്യും യദി സമാആദികാ ചാതി ‘‘ആഗച്ഛേയ്യും യദി സമാ’’ഇച്ചാദയോ ഉപോസഥേ വുത്താ ഗാഥായോ ച. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം പവാരണായം. അയമേവ ച ആഹരണക്കമോ –

ആഗച്ഛേയ്യും യദി സമാ, പവാരേന്തേവ ഥോകികാ;

പവാരിതാ തേ സുപ്പവാരിതാ, അഞ്ഞേഹി ച പവാരിയം;

പവാരിതേസു സകലാ-യേകച്ചായുട്ഠിതായ വാ.

പവാരേയ്യുഞ്ച തേ തേസം, സന്തികേ ബഹുകാ സചേ;

കത്വാ സബ്ബവികപ്പേസു, പുബ്ബകിച്ചം പുനുദ്ദിസേതി.

‘‘ആവാസികാനം പന്നരസോ’’തിആദികാ ഗാഥായോ പന ഏത്ഥാപി സമാനാ.

൪൪൩. ഞത്തിം വത്വാതി വക്ഖമാനഗണഞത്തിം വത്വാ.

൪൪൪. സമുദീരിയാതി അഞ്ഞേ ദ്വേ തയോ വാ വക്ഖമാനക്കമേന വത്തബ്ബാ.

൪൪൬-൮. കത്തബ്ബം കത്വാതി യോജേതബ്ബം. കത്തബ്ബന്തി പുബ്ബകിച്ചാദികം. നവേനപി ‘‘അഹം ഭന്തേ…പേ… പടികരിസ്സാമീ’’തി ഥേരോ ഈരിയോതി യോജേതബ്ബം. ഏവന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം പരാമസതി.

൪൪൯. ‘‘യസ്മി’’ന്തിആദി വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

൪൫൦. ഗാഥായോതി ‘‘വഗ്ഗേ സമഗ്ഗേ വഗ്ഗോതി, സഞ്ഞിനോ’’തിആദികാ ഹേട്ഠാ വുത്തഗാഥായോ വാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – കരോതോതി ഏത്ഥ പവാരണം കരോതോതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തതിയ ഗാഥായ ‘‘പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസേ’’തി അപനേത്വാ ‘‘നോ കരേയ്യ പവാരണ’’ന്തി പദം പക്ഖിപിതബ്ബം. ചതുത്ഥഗാഥായ ‘‘അനുപോസഥേ’’തിആദിഗാഥാബന്ധം അപനേത്വാ ‘‘നേവ പവാരണേ കാതും, സാ കപ്പതി പവാരണാ’’തി പക്ഖിപിതബ്ബം. പഞ്ചമഗാഥായ ‘‘അട്ഠിതോപോസഥാവാസാ’’തി അപനേത്വാ ‘‘പവാരണാഠിതാവാസാ’’തി പക്ഖിപിതബ്ബം.

൪൫൧. സങ്ഘമ്ഹി പവാരിതേവാതി പുരിമവസ്സൂപഗതേ സങ്ഘമ്ഹി പവാരിതേ ഏവ. പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരേയ്യാതി ന ഏകസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ ദ്വേ ഞത്തിയോ ഠപേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. പച്ഛിമികായ ഉപഗന്ത്വാ അപരിനിട്ഠിതവസ്സോ അവുത്ഥോ. അനുപാഗതോതി വസ്സം അനുപാഗതോ. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – പുരിമികായ വസ്സം ഉപഗതാ പഞ്ച വാ അതിരേകാ വാ പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ തേഹി സമാ വാ ഊനതരാ വാ പുരിമികായ വാ ഉപഗതേഹി പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ ഥോകതരാ ചേവ ഹോന്തി, സങ്ഘപ്പവാരണായ ഗണം പൂരേന്തി സങ്ഘപ്പവാരണാവസേന ഞത്തിം ഠപേത്വാ, അഥ ച ഉഭോപി ഏകതോ ഹുത്വാ സങ്ഘം ന പൂരേന്തി, ഗണം പന പൂരേന്തി, ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ പവാരേതബ്ബം, പച്ഛാ തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. യദി പന പുരിമികായ ഏകോ, പച്ഛിമികായ ഏകോ, ഏകേന ഏകസ്സ സന്തികേ പവാരേതബ്ബം, ഏകേന പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പുരിമേഹി വസ്സൂപഗതേഹി പച്ഛാ വസ്സൂപഗതാ ഏകേനപി അധികാ സങ്ഘം പൂരേന്തി, പഠമം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ പച്ഛാ തേസം സന്തികേ പവാരേതബ്ബന്തി. ഗണേപി ഏസേവ നയോ. ഏവമുപരിപി യഥായോഗം ചിന്തനീയം.

൪൫൨. ചാതുമാസിനിയാതി അപരകത്തികപുണ്ണമായം. സങ്ഘേനാതി പഠമം വസ്സൂപഗതേന സങ്ഘേന. വുത്ഥാ വസ്സാ യേഹി തേ വുത്ഥവസ്സാ, പച്ഛിമവസ്സൂപഗതാ. സചേ അപ്പതരാ സിയുന്തി ഇമിനാ യദി അധികതരാ വാ സമസമാ വാ ഹോന്തി, പവാരണാഞത്തിം ഠപേത്വാ പച്ഛിമവസ്സൂപഗതേഹി പഠമം പവാരിതേ പച്ഛാ ഇതരേഹി പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ദീപേതീതി.

പവാരണാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൬. സംവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൫൩. സംവരണം ചക്ഖുദ്വാരാദീനം സതികവാടേന പിദഹനം സംവരോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ നത്ഥി, ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി ഉപ്പജ്ജതി, നേവ ഭവങ്ഗസമയേ ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ, ജവനക്ഖണേ പന ഉപ്പജ്ജതീതി തദാ സംവരോ ഹോതി, ഏവം ഹോന്തേ പന സോ ചക്ഖുദ്വാരാദീനം സംവരോതി വുച്ചതി. ചക്ഖുസോതാദിഭേദേഹീതി ചക്ഖു ച സോതഞ്ച, താനി ആദി യേസം, തേവ ഭേദാ ചാതി സമാസോ, തേഹി ദ്വാരേഹി. അഭിജ്ഝാദിപ്പവത്തിയാ അച്ചന്തോപകാരകത്താ കരണത്ഥേ ചേത്ഥ തതിയാ. ഏതേന ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനസങ്ഖാതാനി ദ്വാരാനി വുത്താനി. രൂപസദ്ദാദിഗോചരേതി രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മസങ്ഖാതേ വിസയേ. അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാദിപ്പവത്തിന്തി ഏത്ഥ പരസമ്പത്തിം അഭിമുഖം ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ, ബലവതണ്ഹാ. ആദി-സദ്ദേന മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ അനേകേ അകുസലാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാ.

൪൫൪. സകം ചിത്തം കിട്ഠാദിം ദുപ്പസും വിയ നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. കിട്ഠന്തി കിട്ഠട്ഠാനേ ഉപ്പന്നം സസ്സം ഗഹിതം. കിട്ഠം അദതീതി കിട്ഠാദി, തം. സമ്പജാനോതി സാത്ഥകസപ്പായഗോചരഅസമ്മോഹസങ്ഖാതേന ചതുസമ്പജഞ്ഞേന സമ്മാ പജാനോ. ഇമിനാ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം കഥിതം.

സംവരനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൭. സുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൫൫. ദേസനാ സംവരോ ഏട്ഠി പച്ചവേക്ഖണന്തി ഭേദതോ സുദ്ധി ചതുബ്ബിധാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പച്ചവേക്ഖണം ഭേദതോ’’തി വത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, ദേസനാസുദ്ധി സംവരസുദ്ധി പരിയേട്ഠിസുദ്ധി പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധീതി ചതുബ്ബിധാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സുജ്ഝതീതി സുദ്ധി, യഥാധമ്മം ദേസനായ സുദ്ധി ദേസനാസുദ്ധി. വുട്ഠാനസ്സാപി ചേത്ഥ ദേസനായ ഏവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. മൂലാപത്തീനം പന അഭിക്ഖുതാപടിഞ്ഞാവ ദേസനാതി ഹേട്ഠാ വുത്താ, സാവസ്സ പാരാജികാപന്നസ്സ വിസുദ്ധി നാമ ഹോതി. അയഞ്ഹി യസ്മാ പാരാജികം ആപന്നോ, തസ്മാ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ അഭബ്ബോ ഝാനാദീനി അധിഗന്തും. ഭിക്ഖുഭാവോ ഹിസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ ചേവ ഹോതി, മഗ്ഗന്തരായോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം, നിരയായൂപകഡ്ഢതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൧൧);

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബജോ, ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൧൩);

ഇച്ചസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ന ഹോതി. യസ്മാ പന ഗിഹിആദികോ ഹുത്വാ ദാനസരണസീലസംവരാദീഹി സഗ്ഗമഗ്ഗം വാ ഝാനവിമോക്ഖമഗ്ഗം വാ ആരാധേതും ഭബ്ബോ ഹോതി, തസ്മാസ്സ ഗിഹിആദിഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ഹോതി. അധിട്ഠാനവിസിട്ഠേന സംവരേന വിസുദ്ധി സംവരവിസുദ്ധി. ധമ്മേന സമേന പച്ചയാനം ഏട്ഠിയാ സുദ്ധി ഏട്ഠിസുദ്ധി. ചതൂസു പച്ചയേസു പച്ചവേക്ഖണേന സുദ്ധി പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധി. ‘‘ചതുബ്ബിധാ പാതീ’’തിആദീസു പാതിമോക്ഖസംവരസമ്മതന്തി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരോ’’തി സമ്മതം സീലം.

൪൫൬. ചിത്താധിട്ഠാനസംവരാ സുജ്ഝതീതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ സംവരസുദ്ധീതി വുത്തോതി യോജനാ.

൪൫൭. അനേസനം പഹായ ധമ്മേന ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഏട്ഠിയാ സുദ്ധത്താ ആജീവനിസ്സിതം ഏട്ഠിസുദ്ധീതി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി പച്ചയേ ഉപ്പാദേന്തസ്സ.

൪൫൮. പച്ചവേക്ഖണസുജ്ഝനാതി ഹേതുമ്ഹി പഞ്ചമീതി.

സുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൮. സന്തോസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൫൯. പംസുകൂലം പിണ്ഡിയാലോപോ രുക്ഖമൂലം പൂതിമുത്തഭേസജ്ജന്തി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയാ അപ്പഗ്ഘനകതായ അപ്പാ ചേവ കസ്സചിപി ആലയാഭാവേന അനവജ്ജാ ച ഗതഗതട്ഠാനേ ലബ്ഭമാനതായ സുലഭാ ചാതി വുച്ചന്തി, തേനാഹ ‘‘അപ്പേനാ’’തിആദി. മത്തഞ്ഞൂതി പരിയേസനപ്പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവിസ്സജ്ജനേസു ചതൂസു മത്തഞ്ഞുതാവസേന പമാണഞ്ഞൂ.

൪൬൦. കഥം സന്തുട്ഠോതി ആഹ ‘‘അതീത’’ന്തിആദി. പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തോതി യഥാലാഭയഥാബലയഥാസാരുപ്പവസേന പച്ചുപ്പന്നേന യഥാവുത്തചതുബ്ബിധപച്ചയേന യാപേന്തോതി.

സന്തോസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൯. ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൬൧-൨. ബുദ്ധാനുസ്സതി …പേ… മരണസ്സതീതി ഇമാ ചതുരാരക്ഖാ നാമാതി സേസോ. ആരകത്താദിനാതി ആരകഭാവോ ആരകത്തം, തം ആദി യസ്സ ‘‘അരീനം ഹതത്താ’’തിആദികസ്സ തം ആരകത്താദി. തേന തേന മഗ്ഗേന സവാസനാനം അരാനം ഹതത്താ ആരകാ സബ്ബകിലേസേഹി സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോതി ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, ക-കാരസ്സ ഹ-കാരം സാനുനാസികം കത്വാ ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ആരകാ’’തി ച വുത്തേ സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപ്പയോജിതബ്ബത്താ ‘‘കിലേസേഹീ’’തി ലബ്ഭതി.

സമ്മാതി അവിപരീതം. സാമന്തി സയമേവ, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സമ്ബുദ്ധോ’’തി ഹി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ ‘‘സയ’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധകോ ദട്ഠബ്ബോ. ബുദ്ധതോതി ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ, ബുദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ‘‘അരഹം’’ ഇതി വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’ ഇതി വാ ഭഗവതോ നവഭേദേ ഗുണേ യാ പുനപ്പുനം അനുസ്സതി, സാ ബുദ്ധാനുസ്സതീതി യോജനാ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇതീ’’തി വത്തബ്ബേ അ-കാരോ സന്ധിവസേന ആഗതോ. ഇതി-സദ്ദോ പനേത്ഥ ആദിഅത്ഥോ, ഇച്ചാദീതി അത്ഥോ. നവഭേദേതി ‘‘അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’’തി ഏകതോ ഗഹേത്വാ. ഏത്ഥ പന ഉപചാരോ ഉപ്പജ്ജതി, ന അപ്പനാ, തഥാ മരണസ്സതിയം. ഇതരേസു പന ഉഭയമ്പി ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ബുദ്ധാനുസ്സതി.

൪൬൩-൪. ‘‘സീമട്ഠാ’’തിആദിനാ മേത്താഭാവനം ദസ്സേതി. സീമട്ഠസങ്ഘേതി സീമായം തിട്ഠതീതി സീമട്ഠോ, സോവ സങ്ഘോ. ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരേ ജനേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ മാനുസേ ഉപാദായ സബ്ബസത്തേസൂതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഗാമേ. സുഖിതാ ഹോന്തു അവേരാതി പദച്ഛേദോ. ആദിനാതി ‘‘അബ്യാപജ്ജാ ഹോന്തു, അനീഘാ ഹോന്തു, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ഇമിനാ. പരിച്ഛിജ്ജ പരിച്ഛിജ്ജാതി ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ ഏവമ്പി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. മേത്താഭാവനാ.

൪൬൫-൬. ഇദാനി അസുഭം നിദ്ദിസന്തോ സബ്ബപഠമം സാധേതബ്ബം സത്തവിധമുഗ്ഗഹകോസല്ലം ‘‘വണ്ണേ’’ച്ചാദിനാ ദസ്സേതി. സത്തവിധഞ്ഹി തം നയതോ ആഗതം വാചാസജ്ഝായമനസാസജ്ഝായേഹി സദ്ധിം. തത്ഥ പഠമം വാചായ സജ്ഝായന്തേന ചത്താരി തചപഞ്ചകാദീനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുലോമപ്പടിലോമവസേന കാതബ്ബം. യഥാ പന വചസാ, തഥേവ മനസാപി സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായോ ഹി മനസാ സജ്ഝായസ്സ പച്ചയോ. സോ പന ലക്ഖണപ്പടിവേധസ്സ പച്ചയോ. തത്ഥ വണ്ണോ നാമ കേസാദീനം വണ്ണോ. സണ്ഠാനം തേസംയേവ സണ്ഠാനം. ഓകാസോ തേസംയേവ പതിട്ഠോകാസോ. ദിസാ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമദിസാ, അധോ ഹേട്ഠിമാ. പരിച്ഛേദോ നാമ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയഞ്ച ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛിന്നോ’’തി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദോ ചേവ ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’’തി ഏവം അമിസ്സകതാവസേന വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ ച. കേസാദികോട്ഠാസേ വവത്ഥപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. വവത്ഥപേത്വാതി വുത്തനയേന വവത്ഥപേത്വാ.

ഏവം വവത്ഥപേന്തേന യഥാവുത്തം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം സമ്പാദേത്വാ അട്ഠാരസവിധം മനസികാരകോസല്ലം സമ്പാദേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അനുപുബ്ബതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പനാതോ തയോ ച സുത്തന്താതി ഇമേ ചത്താരോപി നയതോവാഗതേ നാതിസീഘാദീസു പക്ഖിപിത്വാ ദസവിധതാ വേദിതബ്ബാ. അനുപുബ്ബതോതി സജ്ഝായകരണതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടിയാ. നാതിസീഘം നാതിസണികം കത്വാതി കിരിയാവിസേസനം. വിക്ഖേപം പടിബാഹയന്തി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപം പടിബാഹന്തോ. പണ്ണത്തിം സമതിക്കമ്മാതി യായം ‘‘കേസാ ലോമാ’’തി പണ്ണത്തി, തം അതിക്കമിത്വാ, ‘‘പടിക്കൂല’’ന്തി ചിത്തം ഠപേത്വാതി അധിപ്പായോ. അനുപുബ്ബതോ മുഞ്ചന്തസ്സാതി യോ യോ കോട്ഠാസോ ന ഉപട്ഠാതി, തം തം അനുക്കമേന മുഞ്ചതോ, തസ്സ ‘‘ഭാവനാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

൪൬൭. ഏവം ഉഭയകോസല്ലം സമ്പാദേത്വാ സബ്ബകോട്ഠാസേ വണ്ണാദിവസേന വവത്ഥപേത്വാ വണ്ണാദിവസേനേവ പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതാ വവത്ഥപേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണാ’’തിആദിമാഹ. വണ്ണ…പേ… ഓകാസേഹി കോട്ഠാസേ പടിക്കൂലാതി ഭാവനാ അസുഭന്തി യോജനാ. തത്ര കേസാ താവ പകതിവണ്ണേന കാളകാ അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാ, സണ്ഠാനതോ ദീഘവട്ടതുലാദണ്ഡസണ്ഠാനാ, ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതാ, ഓകാസതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി, പുരതോ നളാടന്തേന, പച്ഛതോ ഗളവാടകേന പരിച്ഛിന്നാ, സീസകടാഹവേഠനഅല്ലചമ്മം കേസാനം ഓകാസോ. പരിച്ഛേദതോ കേസാ സീസവേഠനചമ്മേ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന ഹേട്ഠാ അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി അയം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’’തി ഏവം അവസേസഏകതിം സകോട്ഠാസേഹി അമിസ്സീകതാ കേസാ നാമ പാടിയേക്കോ ഏകോ കോട്ഠാസോതി അയം വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ. ഇദം കേസാനം വണ്ണാദിതോ നിച്ഛയനം. ഇദം പന നേസം വണ്ണാദിവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ നിച്ഛയനം – കേസാ നാമേതേ വണ്ണതോപി പടിക്കൂലാ ആസയതോപി സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ഓകാസതോപി പടിക്കൂലാതി ഏവം സേസകോട്ഠാസാനമ്പി യഥായോഗം വേദിതബ്ബം.

ഉദ്ധുമാതാദിവത്ഥൂസൂതി ഉദ്ധുമാതകവിനീലകവിപുബ്ബകവിച്ഛിദ്ദകവിക്ഖായിതകവിക്ഖിത്തകഹതവി- ക്ഖിത്തകലോഹിതകപുളവകഅട്ഠികസങ്ഖാതേസു ദസേസു അവിഞ്ഞാണകഅസുഭവത്ഥൂസു അസുഭാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്താ ഭാവനാ വാ അസുഭന്തി സമ്ബന്ധോ. അസുഭഭാവനാ.

൪൬൮. ‘‘മരണം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘ജീവിതം മേ ഉപരുജ്ഝതീ’’തി വാ ‘‘മരണം മരണ’’ന്തി വാ യോനിസോ ഭാവയിത്വാനാതി യോജനാ. ജീവിതന്തി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച. യോനിസോതി ഉപായേന. ഏവം പവത്തയതോയേവ ഹി ഏകച്ചസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, മരണാരമ്മണാ സതി സണ്ഠാതി, ഉപചാരപ്പത്തമേവ കമ്മട്ഠാനം ഹോതി.

൪൬൯-൪൭൦. യസ്സ പന ഏത്താവതാ ന ഹോതി, തേന വധകപച്ചൂപട്ഠാനാദീഹി അട്ഠഹാകാരേഹി മരണം അനുസ്സരിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘വധകസ്സേവാ’’തിആദിമാഹ. വധകസ്സ ഇവ ഉപട്ഠാനാതി ‘‘ഇമസ്സ സീസം ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി അസിം ഗഹേത്വാ ഗീവായ സഞ്ചാരയമാനസ്സ വധകസ്സ വിയ മരണസ്സ ഉപട്ഠാനതോ. സമ്പത്തീനം വിപത്തിതോതി ഭോഗസമ്പത്തിയാ ജീവിതസമ്പത്തിയാ ച വിനാസമരണസങ്ഖാതവിപത്തിതോ. ഉപസംഹരതോതി യസമഹത്തതോ പുഞ്ഞമഹത്തതോ ഥാമമഹത്തതോ ഇദ്ധിമഹത്തതോ പഞ്ഞാമഹത്തതോ പച്ചേകബുദ്ധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോതി ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി അത്തനോ ഉപസംഹരണതോ. കായബഹുസാധാരണാതി അസീതിയാ കിമികുലാനം, അനേകസതാനം രോഗാനം, ബാഹിരാനഞ്ച അഹിവിച്ഛികാദീനം മരണസ്സ പച്ചയാനം സാധാരണതോ. ആയുദുബ്ബലതോതി അസ്സാസപസ്സാസൂപനിബദ്ധത്തഇരിയാപഥൂപനിബദ്ധത്താദിനാ ആയുനോ ദുബ്ബലതോ. കാലവവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോതി ‘‘ഇമസ്മിംയേവ കാലേ മരിതബ്ബം, ന അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഏവം കാലവവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോ. അദ്ധാനസ്സ പരിച്ഛേദാതി ‘‘മനുസ്സാനം ജീവിതസ്സ പരിച്ഛേദോ നാമ ഏതരഹി പരിത്തോ, അദ്ധാ യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം ജീവതീ’’തി ഏവം അദ്ധാനസ്സ കാലസ്സ പരിച്ഛേദതോ.

ഏത്ഥ പന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ വിപസ്സനായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്തുകാമേന ബുദ്ധപുത്തേന യം കാതബ്ബം, തം ആദികമ്മികസ്സ കുലപുത്തസ്സ വസേന ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപേനോപദിസ്സാമ. ചതുബ്ബിധം താവ സീലം സോധേതബ്ബം. തത്ഥ തിവിധാ വിസുജ്ഝനാ അനാപജ്ജനം, ആപന്നവുട്ഠാനം, കിലേസേഹി ച അപ്പടിപീളനം. ഏവം വിസുദ്ധസീലസ്സ ഹി ഭാവനാ സമ്പജ്ജതി. യമ്പിദം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനം വസേന ആഭിസമാചാരികസീലം വുച്ചതി, തമ്പി സാധുകം പരിപൂരേതബ്ബം. തതോ –

‘‘ആവാസോ ച കുലം ലാഭോ, ഗണോ കമ്മഞ്ച പഞ്ചമം;

അദ്ധാനം ഞാതി ആബാധോ, ഗന്ഥോ ഇദ്ധീതി തേ ദസാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) –

ഏവം വുത്തേസു ദസസു പലിബോധേസു യോ പലിബോധോ, യോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ഏവം ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചാട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭) –

ഏവം വുത്തലക്ഖണം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തം ദുവിധം ഹോതി സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനഞ്ച പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനഞ്ച. തത്ഥ സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം നാമ ഭിക്ഖുസങ്ഘാദീസു മേത്താ, മരണസ്സതി ച, ‘‘അസുഭസഞ്ഞാ’’തിപി ഏകേ. ഏതം പന തയം സബ്ബത്ഥ അത്ഥയിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി കത്വാ, അധിപ്പേതസ്സ ച യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു പന യം യസ്സ ചരിതാനുകൂലം, തം തസ്സ നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താ യഥാവുത്തേനേവ നയേന ‘‘പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, തതോ –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) –

വുത്തഅട്ഠാരസസേനാസനദോസവജ്ജിതം ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മവിനയധരാ മാതികാധരാ. തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം ഭന്തേ കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി. തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനീയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) വുത്തപഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം ഉപഗമ്മ തത്ഥ വസന്തേന ‘‘ദീഘാനി കേസലോമനഖാനി ഛിന്ദിതബ്ബാനി, ജിണ്ണചീവരേസു അഗ്ഗളഅനുവാതപരിഭണ്ഡദാനാദിനാ ദള്ഹീകമ്മം വാ തന്തച്ഛേദാദീസു തുന്നകമ്മം വാ കാതബ്ബം, കിലിട്ഠാനി രജിതബ്ബാനി, സചേ പത്തേ മലം ഹോതി, പത്തോ പചിതബ്ബോ, മഞ്ചപീഠാദീനി സോധേതബ്ബാനീ’’തി ഏവം വുത്തഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേന കതഭത്തകിച്ചേന ഭത്തസമ്മദം വിനോദേത്വാ രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ ആചരിയുഗ്ഗഹതോ ഏകപദമ്പി അസമ്മുയ്ഹന്തേന മനസി കാതബ്ബന്തി.

ചതുരാരക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൦. വിപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൭൧-൨. നാമരൂപന്തി ചിത്തചേതസികസങ്ഖാതം നാമഞ്ച അട്ഠവീസതിവിധം രൂപഞ്ച. ‘‘നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, നാമരൂപതോ ന അഞ്ഞോ അത്താദികോ കോചി അത്ഥീ’’തി ഏവം ഝാനലാഭീ ചേ, ഝാനതോ വുട്ഠായ ഝാനഗതം വാ വിപസ്സനായാനികോ ചേ, പകിണ്ണകഭൂതം നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ. പാതിമോക്ഖസംവരാദി സീലവിസുദ്ധി, ചതുരാരക്ഖവസേന ദീപിതാ സോപചാരസമാധിസങ്ഖാതാ ചിത്തവിസുദ്ധി ച വുത്താവ നാമാതി ഇമിനാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി കഥിതാ. തതോ തസ്സ പച്ചയഞ്ച പരിഗ്ഗഹേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ പച്ചയന്തി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ നാമരൂപദ്വയമേവ അവിജ്ജാതണ്ഹാഉപാദാനകമ്മേഹി ഉപ്പജ്ജതി, ന ഇസ്സരാദികാരണേനാ’’തിആദിനാ തസ്സ കാരണം, ഇമിനാ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ.

ഹുത്വാ അഭാവതോ അനിച്ചാതി സബ്ബേപി നാമരൂപസങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അഭാവാപജ്ജനതോ അനിച്ചാ. ഉദയബ്ബയപീളനാ ദുക്ഖാതി ഉപ്പാദനിരോധവസേന പീളനതോ ദുക്ഖാ. അവസവത്തിത്താ അനത്താതി അത്തനോ വസേ അവത്തനതോ അനത്താതി ഏവം സങ്ഖാരേഹി സദ്ധിം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ. പുനപ്പുനം സമ്മസന്തോതി യഥാവുത്തനയേന സമ്മസന്തോ സമഥയാനികോ വിപസ്സനായാനികോ ച യോഗാവചരോ. ഇമിനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ച ദസ്സിതാ. സങ്ഖാരാനമേവ ഹി ഉദയബ്ബയാദിനാനുപസ്സനതോ ഉദയബ്ബയഭങ്ഗഭയആദീനവനിബ്ബിദാമുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാനുപസ്സനാസ- ങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാതസ്സ അട്ഠവിധസ്സ ഞാണസ്സ വസേന സിഖാപ്പത്തം വിപസ്സനാഞാണം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ. അനുപുബ്ബേന സബ്ബസംയോജനക്ഖയം പാപുണേയ്യാതി ഇമിനാ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ. സബ്ബസംയോജനക്ഖയന്തി ഓരമ്ഭാഗിയാനം പഞ്ചന്നം സംയോജനാനം ഹേട്ഠാ മഗ്ഗത്തയേന ഖേപിതത്താ, ഇതരേസം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം ഖേപിതത്താ ച സബ്ബേസം സംയോജനാനം ഖയന്തേ ജാതം അരഹത്തമഗ്ഗം.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

൪൭൩. യസ്മാ കാരണാ യാ സിക്ഖനാ, അയം ഭിക്ഖുകിച്ചം, അതോ തസ്മാ കാരണാതി അത്ഥോ.

൪൭൪. നിച്ചസോ ലോകവിചാരിനോതി നിച്ചം ലോകേ വിചരതോ. മാലുതസ്സേവ പരിസ്സമോ ന സമ്ഭോതീതി യോജനാ. മാലുതസ്സേവാതി വാതസ്സ ഇവ. ന സമ്ഭോതീതി ന ഹോതി.

൪൭൫-൬. തമ്ബപണ്ണി ഏവ തമ്ബപണ്ണിയോ, കേതു വിയ കേതു, തമ്ബപണ്ണിയേ കേതൂതി തപ്പുരിസോ. തേന രചിതാ ധമ്മവിനയഞ്ഞുപസംസിതാ അയം ഖുദ്ദസിക്ഖാ പരിമാണതോ ഗാഥാനം പഞ്ചമത്തേഹി സതേഹി ഏത്താവതാ നിട്ഠാനമുപാഗതാതി സമ്ബന്ധോ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

കാരാപിതേതിരുചിരേ പവരേ വിഹാരേ;

മാനാധികാരിപുരിനാ ഗരുനാ ഗുണേന;

വസ്സം വസം ദമിളസോ വിധഹം അകാസിം;

ആകങ്ഖടീക ജിനസാസനസമ്പവുദ്ധിം.

പുഞ്ഞേന സത്ഥരചനാജനിതേന തേന;

സമ്ബുദ്ധസാസനവരോദയകാരണേന;

ലോകാമിസേസു പന മേ സമയം അലഗ്ഗോ;

സമ്ബുദ്ധസാസനവരോദയമാചരേയ്യം.

അത്ഥേസു അക്ഖരപദേസു വിനിച്ഛയേസു;

പുബ്ബാപരേസു ലിഖിതം ഖലിതം യദത്ഥി;

ഓഹായ ഖന്തുമരഹന്തി വദന്തു സന്താ;

ദിട്ഠാപരാധമഥ വാ കിമുലാലനേന.

യേനന്തതന്തരതനാകരമന്ഥനേന;

മന്ഥാചലോല്ലസിതഞാണവരേന ലദ്ധാ;

സാരാമതാതിസുഖിതാ സുഖയന്തി ചഞ്ഞേ;

തേ മേ ജയന്തി ഗരവോ ഗരവോ ഗുണേഹി.

പരത്ഥസമ്പാദനതോ, പുഞ്ഞേനാധിഗതേനഹം;

പരത്ഥസമ്പാദനകോ, ഭവേയ്യം ജാതിജാതിയം.

സിസ്സോ ആഹ –

പരമപ്പിച്ഛതാനേകസന്തോസോപസമേസിനം;

സുചിസല്ലേഖവുത്തീനം, സദാരഞ്ഞനിവാസിനം.

സാസനുജ്ജോതകാരീനം, ആചേരത്തമുപാഗതം;

ഉദുമ്ബരഗിരിഖ്യാതയതീനം യതിപുങ്ഗവം.