൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഭവന്തീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൯൦) ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹേസു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ജായന്തീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജായന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, ‘‘അഹേസു’’ന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഗാമോതി സമൂഹോ. പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനന്തി ഭൂമിയം പതിട്ഠിതസ്സ ഹരിതതിണസ്സ ചേവ ഹരിതരുക്ഖാദീനഞ്ച. ആദിസദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദയോ വേദിതബ്ബാ. നിമിത്തത്ഥേ ച ഭുമ്മം. യോ അത്ഥോ സമ്പജ്ജതി, തമാഹ ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തിആദിനാ.

നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിഫന്ദാഭാവതോ, ഛിന്നേപി വിരുഹനതോ, വിസദിസജാതികഭാവതോ, ചതുയോനിയം അപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, അഥ കസ്മാ ഭൂതഗാമസ്സ പാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ഇച്ഛിതന്തി? സമണഅസാരുപ്പതോ, തന്നിസ്സിതസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസാ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി (പാചി. ൮൯). സാസപബീജകസേവാലമ്പീതി സാസപബീജകസങ്ഖാതം സേവാലമ്പി, സാസപസേവാലം, ബീജകസേവാലമ്പീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സാസപസേവാലോ നാമ സാസപമത്തോ ഖുദ്ദകസേവാലോ. ബീജകസേവാലോ നാമ ഉപരി ഖുദ്ദകപത്തോ ഹേട്ഠാ ഖുദ്ദകമൂലോ സേവാലോ.

മൂലബീജഖന്ധബീജഫളുബീജഅഗ്ഗബീജബീജബീജാനന്തി ഏത്ഥ മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. ഏവം സേസേസുപി. തത്ഥ മൂലബീജം ഹലിദ്ദിആദികം. ഖന്ധബീജം അസ്സത്ഥാദികം. ഫളുബീജം ഉച്ഛുആദികം. അഗ്ഗബീജം ഹിരിവേരാദികം. ബീജംബീജം പുബ്ബണ്ണാദികം. ഭാജനഗതന്തി സരാവാദിഭാജനഗതം. നിക്ഖന്തം മൂലമത്തം ഏതസ്മാതി നിക്ഖന്തമൂലമത്തം. മത്ത സദ്ദേന ചേത്ഥ പണ്ണസ്സ നിക്ഖമനം പടിക്ഖിപതി. ഏസ നയോ നിക്ഖന്തഅങ്കുരമത്തന്തി ഏത്ഥാപി. സചേ പന മൂലഞ്ച പണ്ണഞ്ച നിഗ്ഗതം, ഭൂതഗാമസങ്ഖം ഗച്ഛതി. വിദത്ഥിമത്താ പത്തവട്ടി നിഗ്ഗച്ഛതീതി വിദത്ഥിമത്താ അനീലവണ്ണാ പത്തവട്ടി നിക്ഖമതി. തേനാഹ ‘‘നിക്ഖന്തേ’’തിആദി. ഹരിതോ ന ഹോതീതി നീലവണ്ണോ ന ഹോതി. മുഗ്ഗാദീനം പന പണ്ണേസു ഉട്ഠിതേസു, വീഹിആദീനം വാ അങ്കുരേ ഹരിതേ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഏസ നയോ അമ്ബട്ഠിആദീസു.

ഭൂതഗാമബീജഗാമേതി ഏത്ഥ ഭൂതഗാമതോ വിയോജിതം വിരുഹനസമത്ഥമേവ മൂലബീജാദികം ബീജഗാമോ നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഉഭയത്ഥാതി ഭൂതഗാമബീജഗാമേസു. അതഥാസഞ്ഞിസ്സാതി അഭൂതഗാമാബീജഗാമസഞ്ഞിസ്സ. കോ പന വാദോ അഭൂതഗാമാബീജഗാമേസു അഭൂതഗാമാബീജഗാമസഞ്ഞിസ്സ. അസഞ്ചിച്ചാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ, സാഖം വാ കഡ്ഢന്തസ്സ, കത്തരദണ്ഡേന വാ ഭൂമിം പഹരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ തിണാനി കുപ്പന്തി. താനി തേന ‘‘വികോപേസ്സാമീ’’തി ഏവം സഞ്ചിച്ച അവികോപിതത്താ അസഞ്ചിച്ച വികോപിതാനി നാമ ഹോന്തി. ഇതി അസഞ്ചിച്ച വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ ഹത്ഥേന വാ തിണം വാ ലതം വാ വികോപേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം അസതിയാ വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

അജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ‘‘ബീജഗാമോ’’തി വാ ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി വാ ന ജാനാതി, ‘‘വികോപേമീ’’തി പന ജാനാതി. ഏവം തിണേ വാ പലാലപുഞ്ജേ വാ ഖണിത്തിം വാ കുദാലം വാ സങ്ഗോപനത്ഥായ ഠപേതി, ഡയ്ഹമാനഹത്ഥോ വാ അഗ്ഗിം പാതേതി. തത്ര ചേ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി വാ ഡയ്ഹന്തി വാ, ഏവം അജാനിത്വാ വികോപേന്തസ്സ അനാപത്തി.

യേന കേനചി അഗ്ഗിനാതി കട്ഠഗ്ഗിഗോമയഗ്ഗിആദീസു യേന കേനചി അഗ്ഗിനാ, അന്തമസോ ലോഹഖണ്ഡേനപി ആദിത്തേന. ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവാതി യായ കായചി ഭാസായ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ. ഏവ-സദ്ദേന പഠമം അഗ്ഗിനാ ഫുസിത്വാ പച്ഛാ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്തും ന വട്ടതീ’’തി ദസ്സേതി. ‘‘പഠമം അഗ്ഗിം നിക്ഖിപിത്വാ തം അനുദ്ധരിത്വാവ ‘കപ്പിയ’ന്തി വുത്തേ പന വട്ടതീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൯൩) വദന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തഥേവാതി ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്വാവ. അസ്സമഹിംസസൂകരമിഗഗോരൂപാനം പന ഖുരാ അതിഖിണാ, തസ്മാ തേഹി ന കാതബ്ബം, കതമ്പി അകതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഗോമഹിംസാദീനം ഖുരേ’’തി. ഹത്ഥിനഖാ പന ഖുരാ ന ഹോന്തി, തസ്മാ തേഹി വട്ടതി. തിരച്ഛാനാനന്തി സീഹബ്യഗ്ഘദീപിമക്കടാനം, സകുന്താനഞ്ച. തേസഞ്ഹി നഖാ തിഖിണാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേഹി കാതബ്ബം. ‘‘അന്തമസോ ഛിന്ദിത്വാ ആഹടേനപീ’’തി ഇമിനാ യേഹി കാതും വട്ടതി, തേഹി തത്ഥജാതകേഹി കാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ‘‘സത്ഥേ വുത്തനയേനേവാ’’തി ഇമിനാ ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവാ’’തി വുത്തമതിദിസതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ കപ്പിയം കരോന്തേന കത്തബ്ബാകാരമേവ ദസ്സിതം, തഥാപി ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേയേവ അനുപസമ്പന്നേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദി കാതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. അവചനം പന ‘‘പുനപി കപ്പിയം കരോഹീതി കാരേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി പഠമമേവ വുത്തത്താ.

ഏകസ്മിം…പേ… കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതീതി ഏകംയേവ ‘‘കപ്പിയം കരോമീ’’തി അധിപ്പായേനപി കപ്പിയേ കതേ ഏകാബദ്ധത്താ സബ്ബം കതം ഹോതി. ദാരുകം വിജ്ഝതീതി ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ വിജ്ഝതി വാ വിജ്ഝാപേതി വാ, വട്ടതിയേവ. ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതീതി വല്ലിആദീനം ഭാജനഗതികത്താതി അധിപ്പായോ. ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരേതബ്ബന്തി ബീജതോ മുത്തസ്സ കടാഹസ്സ ഭാജനഗതികത്താ വുത്തം. അബീജന്തി അങ്കുരജനനസമത്ഥബീജരഹിതതരുണമ്ബഫലാദി. തേനാഹ ‘‘യം പന ഫലം തരുണം ഹോതി, അബീജ’’ന്തി. നിബ്ബത്തബീജം നാമ ബീജം നിബ്ബത്തേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കുണേയ്യം അമ്ബപനസാദിഫലം. തേനാഹ ‘‘ബീജം അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥി, സയമേവ കപ്പിയാനീതി അധിപ്പായോ.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യമത്ഥന്തി ‘‘ത്വം കിര ദുക്കടാപത്തിം ആപന്നോ’’തിആദികം യം കിഞ്ചി അത്ഥം. തതോ അഞ്ഞന്തി പുച്ഛിതത്ഥതോ അഞ്ഞമത്ഥം. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സാതി വിനയധരേന യം വചനം ദോസപുച്ഛനത്ഥം വുത്തം, തതോ അഞ്ഞേന വചനേന പടിച്ഛാദനസ്സ. പടിച്ഛാദനത്ഥോപി ഹി ചരസദ്ദോ ഹോതി അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. വുത്തന്തി പാളിയം വുത്തം.

സാവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ പാരാജികം സേസാ സാവസേസാപത്തി നാമ, തം ആപന്നോ. അനുയുഞ്ജിയമാനോതി ‘‘കിം, ആവുസോ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുച്ഛിയമാനോ. അഞ്ഞേന വചനേനാതി ‘‘കോ ആപന്നോ? കിം ആപന്നോ? കിസ്മിം ആപന്നോ? കഥം ആപന്നോ? കം ഭണഥ? കിം ഭണഥാ’’തി അഞ്ഞേന വചനേന. അഞ്ഞന്തി ‘‘കിം ത്വം ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തിആദികം അനുയുഞ്ജകവചനം. തഥാ തഥാ വിക്ഖിപതീതി തേന തേന പകാരേന വിക്ഖിപതി. കിം വുത്തം ഹോതി? സോ (പാചി. അട്ഠ. ൯൪) കിഞ്ചി വീതിക്കമം ദിസ്വാ ‘‘ആവുസോ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി സങ്ഘമജ്ഝേ ആപത്തിയാ അനുയുഞ്ജിയമാനോ ‘‘കോ ആപന്നോ’’തി വദതി. തതോ ‘‘ത്വ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കിം ആപന്നോ’’തി വദതി. അഥ ‘‘പാചിത്തിയം വാ ദുക്കടം വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം കിസ്മിം ആപന്നോ’’തി വദതി. തതോ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ വത്ഥുസ്മി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കഥം ആപന്നോ, കിം കരോന്തോ ആപന്നോമ്ഹീ’’തി പുച്ഛതി. അഥ ‘‘ഇദം നാമ കരോന്തോ ആപന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘കം ഭണഥാ’’തി വദതി. തതോ ‘‘തം ഭണാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം ഭണഥാ’’തി ഏവമനേകേഹി പകാരേഹി വിക്ഖിപതീതി വുത്തം ഹോതി.

യോ പന ഭിക്ഖു സാവസേസം ആപത്തിം ആപന്നോ, തം ന കഥേതുകാമോ തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസേതീതി സമ്ബന്ധോ. വിഹേസേതീതി ചിരനിസജ്ജാചിരഭാസനേഹി പിട്ഠിആഗിലായനതാലുസോസാദിവസേന സങ്ഘം വിഹേസേതി, പരിസ്സമം തേസം കരോതീതി അത്ഥോ. പരിസ്സമോ ഹി വിഹേസാ നാമ. അഞ്ഞവാദകകമ്മന്തി അഞ്ഞവാദകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞവാദകാരോപനത്ഥം കാതബ്ബം ഞത്തിദുതിയകമ്മം. വിഹേസകകമ്മന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം സങ്ഘേന കതേതി തസ്മിം അഞ്ഞവാദകകമ്മേ ച വിഹേസകകമ്മേ ച സങ്ഘേന ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ കതേ. തഥാ കരോന്താനന്തി തം പകാരം കരോന്താനം, അഞ്ഞവാദകഞ്ച വിഹേസകഞ്ച കരോന്താനന്തി അത്ഥോ.

‘‘വിഹേസകേതി അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി അവചനഞ്ചേത്ഥ ‘‘ആപത്തികരാ ച ഹോതി അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു വിയാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തത്തായേവ പഞ്ഞായതീതി കത്വാ. ഏസ നയോ ഉപരി സിക്ഖാപദേസു. ധമ്മകമ്മേ തികപാചിത്തിയന്തി ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിവേമതികഅധമ്മകമ്മസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അധമ്മകമ്മേ തികദുക്കടന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അനാരോപിതേതി കമ്മവാചായ അനാരോപിതേ, അപ്പതിട്ഠാപിതേതി അത്ഥോ. ഗേലഞ്ഞേനാതി യേന കഥേതും ന സക്കോതി, മുഖേ താദിസേന ബ്യാധിനാ. സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനാദീനി ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഘമജ്ഝേ കഥിതേ തപ്പച്ചയാ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം വാ കലഹോ വാ വിഗ്ഗഹോ വാ വിവാദോ വാ സങ്ഘഭേദോ വാ സങ്ഘരാജി വാ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമിനാ വാ അധിപ്പായേന ന കഥേന്തസ്സ. ഏത്ഥ ച അധമ്മേനാതി അഭൂതേന വത്ഥുനാ.

‘‘സമുട്ഠാനാദീനി അദിന്നാദാനസദിസാനീ’’തി അവിസേസം അതിദിസിത്വാ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദി വുത്തം. സിയാ കിരിയം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തസ്സ. സിയാ അകിരിയം തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസേന്തസ്സ.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യേന വചനേനാതി ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദികേന യേന വചനേന. തേനാഹ ‘‘ഛന്ദായാ’’തിആദി. തത്ഥ ഛന്ദായാതി ഛന്ദേന പക്ഖപാതേന. ‘‘അക്ഖരായ വാചേതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൪൬) വിയ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ഏസ. ഇദം നാമ കരോതീതി അത്തനോ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താനം പണീതം സേനാസനം വാ പഞ്ഞപേതി, ഭത്താദികം വാതി അധിപ്പായോ. സേനാസനപഞ്ഞാപകാദിഭേദന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഭത്തുദ്ദേസകയാഗുഭാജകഫലഭാജകാദീനം ഗഹണം. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഝേ-സദ്ദോ ഓലോകനത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘അവഞ്ഞായ ഓലോകാപേന്തീ’’തി. ചിന്തനത്ഥോയേവ വാ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തീ’’തി. തഥേവ വദന്താതി ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദീനി വദന്താ. വുത്തന്തി പാളിയം വുത്തം. ‘‘ഖിയ്യനകേ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൫) അയമേത്ഥ അനുപഞ്ഞത്തി.

അസമ്മതസ്സാതി സങ്ഘേന കമ്മവാചായ അസമ്മതസ്സ. കേവലം ‘‘തവേസോ ഭാരോ’’തി സങ്ഘേന ആരോപിതഭാരസ്സ, ഭിക്ഖൂനം വാ ഫാസുവിഹാരത്ഥായ സയമേവ ഭാരം വഹന്തസ്സ, യത്ര വാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തത്ര താദിസം കമ്മം കരോന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. യസ്സ കസ്സചീതി ഉപസമ്പന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ വാ യസ്സ കസ്സചി. അനുപസമ്പന്നസ്സ പന സമ്മതസ്സ വാ അസമ്മതസ്സ വാതി ഏത്ഥ പന (പാചി. അട്ഠ. ൧൦൬) കിഞ്ചാപി അനുപസമ്പന്നസ്സ തേരസ സമ്മതിയോ ദാതും ന വട്ടന്തി, തഥാപി യോ ഉപസമ്പന്നകാലേ ലദ്ധസമ്മുതികോ പച്ഛാ അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠിതോ, തം സന്ധായ ‘‘സമ്മതസ്സ വാ’’തി വുത്തം. യസ്സ പന ബ്യത്തസ്സ സാമണേരസ്സ കേവലം സങ്ഘേന വാ സമ്മതേന വാ ഭിക്ഖുനാ ‘‘ത്വം ഇദം കമ്മം കരോഹീ’’തി ഭാരോ കതോ, തം സന്ധായ ‘‘അസമ്മതസ്സ വാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ഉജ്ഝാപനഞ്ച ഖിയ്യനഞ്ച മുസാവാദവസേന പവത്തം, തസ്മാ ആദികമ്മികസ്സ ഇമിനാവ അനാപത്തി, മുസാവാദേന പന ആപത്തിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മഞ്ചം വാതി മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോതി ഇമേസു ചതൂസു യം കഞ്ചി മഞ്ചം വാ. പീഠം വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഭിസിം വാതി ഉണ്ണഭിസി, ചോളഭിസി, വാകഭിസി, തിണഭിസി, പണ്ണഭിസീതി ഇമാസു പഞ്ചസു ഭിസീസു യം കഞ്ചി ഭിസിം വാ. തേനാഹ ‘‘മഞ്ചാദീസൂ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘മഞ്ചസങ്ഖേപേനാ’’തി ഇമിനാ പീഠസങ്ഖേപം പടിക്ഖിപതി. കപ്പിയചമ്മേനാതി മിഗാജേളകചമ്മേന. ഏത്ഥ പന മിഗചമ്മേ ഏണിമിഗോ, വാതമിഗോ, പസദമിഗോ, കുരുങ്ഗമിഗോ, മിഗമാതുകോ, രോഹിതമിഗോതി ഏതേസംയേവ ചമ്മാനി വട്ടന്തി, അഞ്ഞേസം പന –

മക്കടോ കാളസീഹോ ച, സരഭോ കദലീമിഗോ;

യേ ച വാളമിഗാ കേചി, തേസം ചമ്മം ന വട്ടതീതി. (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൫൯);

തത്ഥ വാളമിഗാതി സീഹബ്യഗ്ഘഅച്ഛതരച്ഛാ. ന കേവലഞ്ച ഏതേയേവ, യേസം പന ചമ്മം വട്ടതീതി വുത്തം, തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ അന്തമസോ ഗോമഹിംസസസബിളാരാദയോപി സബ്ബേ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘വാളമിഗാ’’ത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഏതേസഞ്ഹി സബ്ബേസം ചമ്മം ന വട്ടതി. താലീസപത്തന്തി സുദ്ധം തമാലപത്തം, അഞ്ഞേന മിസ്സം പന വട്ടതി. തിണവാകചോളേസു അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി. കിം പനേത്ഥ ബിബ്ബോഹനേ വിയ നിസീദിതുഞ്ച നിപജ്ജിതുഞ്ച ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ന കേവലഞ്ചേദമേവാതി ആഹ ‘‘പമാണപരിച്ഛേദോപി ചേത്ഥ നത്ഥീ’’തി, ‘‘ഏത്തകമേവ കാതബ്ബ’’ന്തി ഭിസിയാ പമാണനിയമോപി നത്ഥീതി അത്ഥോ. മഞ്ചഭിസിപീഠഭിസിഭൂമത്ഥരണഭിസിചങ്കമനഭിസിപാദപുഞ്ഛനഭിസീതി ഏതാസം പന അനുരൂപതോ സല്ലക്ഖേത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന പമാണം കാതബ്ബം. അന്തോ സംവേല്ലിത്വാ ബദ്ധന്തി യഥാ വേമജ്ഝം സംഖിത്തം ഹോതി, ഏവം മജ്ഝേ സുട്ഠു വേഠേത്വാ ബദ്ധം.

യേ അട്ഠ മാസാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അവസ്സികസങ്കേതാ’’തി ഏതസ്സേവ വിവരണം ‘‘വസ്സാനമാസാതി ഏവം അപഞ്ഞാതാ’’തി, അപ്പതിതാ അപ്പസിദ്ധാതി അത്ഥോ. ‘‘അസഞ്ഞിതാ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ അവിഞ്ഞാതാതി അത്ഥോ. അട്ഠ മാസാതി ചത്താരോ ഹേമന്തികാ, ചത്താരോ ഗിമ്ഹികാ മാസാതി അട്ഠ മാസാ. ഓവസ്സകമണ്ഡപേതി സാഖാമണ്ഡപപദരമണ്ഡപാനം യത്ഥ കത്ഥചി ഓവസ്സകേ മണ്ഡപേ. യത്ഥാതി യേസു ജനപദേസു. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ജനപദേസു. കാകാദീനം നിബദ്ധവാസരുക്ഖമൂലേതി യത്ഥ ധുവനിവാസേന കാകാ വാ കുലാലാ വാ അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ കുലാവകേ കത്വാ വസന്തി, താദിസസ്സ കാകാദീനം നിബദ്ധവാസസ്സ യസ്സ കസ്സചി രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ. യത്ഥ പന ഗോചരപ്പസുതാ സകുന്താ വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ‘‘കദാചിപീ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം വസ്സികസങ്കേതേയേവാതി ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം പദേസേ. യദാതി യസ്മിം കാലേ.

സോതി യസ്സത്ഥായ സന്ഥതോ, സോ. പകതിസന്ഥതേതി പകതിയാവ സന്ഥതേ, യം നേവത്തനാ സന്ഥതം, ന പരേന സന്ഥരാപിതം, തസ്മിന്തി വുത്തം ഹോതി. ലജ്ജീ ഹോതീതി ലജ്ജനസീലോ ഹോതി, പരിക്ഖാരവിനാസനേ ഭീതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതീ’’തി, ഇമിനാ അലജ്ജിം ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. നിരപേക്ഖോതി ‘‘ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി അപേക്ഖാരഹിതോ, ഇമിനാ സാപേക്ഖോ ചേ ഗച്ഛതി, അനാപത്തീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ഹി അനാപത്തിവാരേ ‘‘ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീ’’തി (പാചി. ൧൧൩) വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോതി തം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ. ലേഡ്ഡുപാതൂപചാരതോ ബഹി ഠിതത്താ ‘‘പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പഠമപാദുദ്ധാരേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

തികപാചിത്തിയം സങ്ഘികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന. ഇമിനാവ നയേന തികദുക്കടമ്പി വേദിതബ്ബം. ചിമിലികാദീനം അത്ഥോ ദുതിയസിക്ഖാപദേ ദസ്സിതോവ. പാദപുഞ്ഛനീ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൨) നാമ രജ്ജുകേഹി വാ പിലോതികാഹി വാ പാദപുഞ്ഛനത്ഥം കതാ. ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠം. ന കേവലം ചിമിലികാദീനിയേവ അജ്ഝോകാസേ ഠപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘യം വാ പനാ’’തിആദി. യം കിഞ്ചി ദാരുഭണ്ഡം, യം കിഞ്ചി മത്തികാഭണ്ഡന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അന്തമസോ പത്താധാരകമ്പീ’’തി ഇമിനാ താലവണ്ടബീജനിപത്തപാനീയഉളഉങ്കപാനീയസങ്ഖാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

അരഞ്ഞേ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൦) പണ്ണകുടീസു വസന്താനം സീലസമ്പദായ പസന്നചിത്താ മനുസ്സാ മഞ്ചപീഠാദീനി ദേന്തി ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആരഞ്ഞകേന പനാ’’തിആദി. തത്ഥ അസതി അനോവസ്സകേതി പബ്ഭാരാദിഅനോവസ്സകട്ഠാനേ അസതി. ഇദഞ്ച ലക്ഖണവചനം ‘‘സഭാഗാനം അഭാവേ’’തി ച ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ആരഞ്ഞകേന ഹി ഭിക്ഖുനാ തത്ഥ വസിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തേന സാമന്തവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സഭാഗാനം അഭാവേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബം. അനോവസ്സകേ അസതി രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ന കേവലം ഇദംയേവ കത്വാ ഗന്തും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘യഥാ വാ’’തിആദി. യഥാ വാ ഉപചികാഹി ന ഖജ്ജതീതി യഥാ ഠപിതേ ഉപചികാഹി സേനാസനം ന ഖജ്ജതി, ഏവം തഥാ പാസാണാനം ഉപരി ഠപനം കത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചതൂസു (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) പാസാണേസു മഞ്ചം ഠപേത്വാ മഞ്ചേ അവസേസമഞ്ചപീഠാനി ആരോപേത്വാ ഉപരി ഭിസിആദികം രാസിം കത്വാ ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ഗമികവത്തം പൂരേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി.

അബ്ഭോകാസികേനാപി ‘‘അഹം ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ചീവരകുടിമ്പി അകത്വാ അസമയേ അജ്ഝോകാസേ പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ ന വട്ടതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അബ്ഭോകാസികേനാ’’തിആദി. സചേ പന ചതുഗ്ഗുണേനപി ചീവരേന കതകുടി അതേമേന്തം രക്ഖിതും നേവ സക്കോതി, സത്താഹവദ്ദലികാദീനി ഭവന്തി, ഭിക്ഖുനോ കായാനുഗതികത്താ വട്ടതി. രുക്ഖമൂലികസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

യസ്മിം വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ രുഹതി, തസ്സ സന്തകം അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസ്സാസികപുഗ്ഗലികേ’’തി. യസ്മിം പന വിസ്സാസോ ന രുഹതി, തസ്സ സന്തകേ ദുക്കടമേവ. അമനുസ്സോതി യക്ഖോ വാ പേതോ വാ. പലിബുദ്ധം ഹോതീതി ഉപദ്ദുതം ഹോതി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യം കിഞ്ചി ചമ്മന്തി കപ്പിയാകപ്പിയം യം കിഞ്ചി ചമ്മം. നനു ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) ഖന്ധകേ സീഹചമ്മാദീനം പടിക്ഖേപോ കതോതി ആഹ ‘‘സീഹചമ്മാദീനഞ്ഹീ’’തിആദി. പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോതി അത്തനോ സന്തകം കത്വാ തം തം വിഹാരം ഹരിത്വാ മഞ്ചപീഠാദീസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭോഗേയേവ പടിക്ഖേപോ, സേനാസനസന്തകം കത്വാ ഭൂമത്ഥരണവസേന പന പരിഭോഗേ നേവത്ഥി ദോസോ. തേനാഹ ‘‘സേനാസനപരിഭോഗേ പന അകപ്പിയചമ്മം നാമ നത്ഥീ’’തി. പാവാരേന്തി സഞ്ഛാദേന്തി സരീരം ഏതേനാതി പാവാരോ. കോജവോതി ഉദ്ദലോമിഏകന്തലോമിആദികോജവത്ഥരണം. സേസന്തി ഭിസി നിസീദനം തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി അവസിട്ഠം സേനാസനം. തത്ഥ ഭിസീതി മഞ്ചകഭിസി വാ പീഠകഭിസി വാ. നിസീദനന്തി സദസം വേദിതബ്ബം. തിണസന്ഥാരോതി യേസം കേസഞ്ചി തിണാനം സന്ഥാരോ. ഏസ നയോ പണ്ണസന്ഥാരേ. ഏത്ഥ ച ഭിസി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ പാകടാ. നിസീദനം നിസീദനസിക്ഖാപദേനേവ (പാചി. ൫൩൧ ആദയോ) പാകടം. തിണസന്ഥാരപണ്ണസന്ഥാരാനി പന ലോകപസിദ്ധാനിയേവ. തേനേവാഹ ‘‘പാകടമേവാ’’തി.

നേവ ഉദ്ധരേയ്യ, ന ഉദ്ധരാപേയ്യാതി അത്തനാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ ന ഠപേയ്യ, പരേന വാ തഥാ ന കാരേയ്യ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഠപിത’’ന്തിആദി. തം ഠപേന്തേന ച ‘‘ചതൂസു പാസാണേസൂ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അന്തോഗേഹേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ പന സേനാസനം ഓവസ്സതി, ഛദനത്ഥഞ്ച തിണം വാ ഇട്ഠകാ വാ ആനീതാ ഹോന്തി. സചേ ഉസ്സഹതി, ഛാദേതബ്ബം. നോ ചേ സക്കോതി, യോ ഓകാസോ അനോവസ്സകോ, തത്ഥ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സബ്ബമ്പി ഓവസ്സതി, ഉസ്സഹന്തേന അന്തോഗാമേ ഉപാസകാനം ഘരേ ഠപേതബ്ബം. സചേ തേപി ‘‘സങ്ഘികം നാമ, ഭന്തേ, ഭാരിയം, അഗ്ഗിദാഹാദീനം ഭായാമാ’’തി ന സമ്പടിച്ഛന്തി, അജ്ഝോകാസേ പാസാണാനം ഉപരി മഞ്ചം ഠപേത്വാ സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നിക്ഖിപിത്വാ തിണേഹി ച പണ്ണേഹി ച പടിച്ഛാദേതബ്ബം. യഞ്ഹി തത്ഥ അങ്ഗമത്തമ്പി അവസിസ്സതി, തം അഞ്ഞേസം തത്ഥ ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ഉപകാരം ഭവിസ്സതീതി. ഉപചാരന്തി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ.

അയമേത്ഥ ആപുച്ഛിതബ്ബാനാപുച്ഛിതബ്ബവിനിച്ഛയോ – (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൮) യാ താവ ഭൂമിയം ദീഘസാലാ വാ പണ്ണസാലാ വാ ഹോതി, യം വാ രുക്ഖത്ഥമ്ഭേസു കതഗേഹം ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനം ഹോതി, തതോ പക്കമന്തേന ആപുച്ഛിത്വാവ പക്കമിതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി കതിപയാനി ദിവസാനി അജഗ്ഗിയമാനേ വമ്മികാവ സന്തിട്ഠന്തി. യം പന പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം സിലുച്ചയലേണം വാ സുധാലിത്തസേനാസനം വാ, യത്ഥ ഉപചികാസങ്കാ നത്ഥി, തതോ പക്കമന്തസ്സ ആപുച്ഛിത്വാപി അനാപുച്ഛിത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ പനാ’’തിആദി. സചേ താദിസേപി സേനാസനേ ഏകേന പസ്സേന ഉപചികാ ആരോഹന്തി, ആപുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം. ആപുച്ഛനം പന വത്തന്തി ആപുച്ഛനം ഗമികവത്തം. ഇദഞ്ച ഇതികത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന വത്തഭേദദുക്കടന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൧൮) ദസ്സനത്ഥം. കേചി പന ‘‘ദുക്കടന്തി ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി വത്തക്ഖന്ധകട്ഠകഥായ ‘‘യം പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം, യത്ഥ ഉപചികാനാരോഹന്തി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സാപി അനാപത്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൬൦) വുത്തത്താ. ആപുച്ഛന്തേന പന ഭിക്ഖുമ്ഹി (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ, തസ്മിം അസതി സാമണേരോ, തസ്മിം അസതി ആരാമികോ, തസ്മിമ്പി അസതി യേന വിഹാരോ കാരാപിതോ, സോ വിഹാരസാമികോ, തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘ഉപചാരേ’’തി ഏതസ്സേവ വിവരണം ‘‘ബഹി ആസന്നേ’’തി, വിഹാരസ്സ ബഹി ആസന്നട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഉപട്ഠാനസാലായ വാതി ഭോജനസാലായം വാ. ദുക്കടമേവാതി വുത്തപ്പകാരഞ്ഹി ദസവിധം സേയ്യം അന്തോഗബ്ഭാദിമ്ഹി ഗുത്തട്ഠാനേ പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ യസ്മാ സേയ്യാപി സേനാസനമ്പി ഉപചികാഹി പലുജ്ജതി, വമ്മികരാസിയേവ ഹോതി, തസ്മാ പാചിത്തിയം വുത്തം. ബഹി പന ഉപട്ഠാനസാലാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ സേയ്യാമത്തമേവ നസ്സേയ്യ ഠാനസ്സ അഗുത്തതായ, ന സേനാസനം, തസ്മാ ഏത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം. മഞ്ചപീഠം പന യസ്മാ ന സക്കാ സഹസാ ഉപചികാഹി ഖായിതും, തസ്മാ തം വിഹാരേപി സന്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. വിഹാരൂപചാരേ പന തം വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ ദിസ്വാവ പടിസാമേന്തി.

ഉദ്ധരണാനി കത്വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ധരിത്വാ ഗച്ഛന്തേന മഞ്ചപീഠകവാനം സബ്ബം അപനേത്വാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൮) സംഹരിത്വാ ചീവരവംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം. പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വസനകഭിക്ഖുനാപി പുന മഞ്ചപീഠം വാ പഞ്ഞപേത്വാ സയിത്വാ ഗച്ഛന്തേന തഥേവ കാതബ്ബം. അന്തോകുട്ടതോ സേയ്യം ബഹികുട്ടേ പഞ്ഞപേത്വാ വസന്തേന ഗമനകാലേ പുന ഗഹിതട്ഠാനേയേവ പടിസാമേതബ്ബം. ഉപരിപാസാദതോ ഓരോപേത്വാ ഹേട്ഠാപാസാദേ വസന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാപി ഗമനകാലേ പുന ഗഹിതട്ഠാനേയേവ ഠപേതബ്ബം. ഉദ്ധരാപേത്വാ ഗമനേപി ഏസേവ നയോ. ആപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛന്തേന പന ‘‘ഭിക്ഖുമ്ഹി സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൧൧൬) ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ജാന’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ ‘അയ’ന്തി ജാനന്തോ’’തി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘തേനേവസ്സാ’’തിആദി. നനു പദഭാജനേപി വുഡ്ഢഭാവാദിജാനനമേവ വുത്തം, ന തു അനുട്ഠാപനീയഭാവന്തി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘വുഡ്ഢോ ഹീ’’തിആദി. ബഹൂപകാരതന്തി ‘‘ഭണ്ഡാഗാരികത്താദിബഹുഉപകാരഭാവം’’. ന കേവലം ഇദമേവാതി ആഹ ‘‘ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ചാ’’തിആദി, തേന ബഹൂപകാരത്തേപി ഗുണവിസിട്ഠത്താഭാവേ, ഗുണവിസിട്ഠത്തേപി ബഹൂപകാരത്താഭാവേ ദാതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ബഹൂപകാരതം, ധമ്മകഥികാദീനം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൧൯-൧൨൧) കേചി. ധുവവാസത്ഥായാതി നിച്ചവാസത്ഥായ. സമ്മന്നിത്വാതി അപലോകനേന കമ്മേന സമ്മന്നിത്വാ. കാമഞ്ചേത്ഥ ഗിലാനസ്സാപി സങ്ഘോയേവ അനുച്ഛവികം സേനാസനം ദേതി, ഗിലാനോ പന അപലോകേത്വാ സങ്ഘേന അദിന്നസേനാസനോപി ന പീളേതബ്ബോ അനുകമ്പിതബ്ബോതി ദസ്സേതും വിസും വുത്തോ.

സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി മജ്ഝേ പഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠം സന്ധായ വുത്തം. ഏകപസ്സേന ചേ പഹോനകദിസാ ദിസ്സതി, തതോ ഗഹേതബ്ബം. പാദധോവനപാസാണതോതി ദ്വാരേ നിക്ഖിത്തപാദധോവനപാസാണതോ. നിസീദന്തസ്സ വാ നിപജ്ജന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ നിസീദനമത്തേന, നിപജ്ജനമത്തേനേവ വാ പാചിത്തിയം. പുനപ്പുനം കരോന്തസ്സാതി ഉട്ഠായുട്ഠായ നിസീദതോ വാ നിപജ്ജതോ വാ.

സങ്ഘികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന തികപാചിത്തിയം വേദിതബ്ബം. തികദുക്കടം പന പുഗ്ഗലികേ സങ്ഘികസഞ്ഞിവേമതികഅഞ്ഞപുഗ്ഗലികസഞ്ഞീനം വസേന. വിഹാരസ്സ ഉപചാരേതി തസ്സ ബഹി ആസന്നപ്പദേസേ.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അനേകകോട്ഠകാനീതി അനേകദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘നിക്ഖമാതി വചനം സുത്വാ അത്തനോ രുചിയാ ചേ നിക്ഖമതി, അനാപത്തീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൧൨൬) വദന്തി.

തസ്സ പരിക്ഖാരനിക്കഡ്ഢനേതി തസ്സ സന്തകം യം കിഞ്ചി പത്തചീവരപരിസ്സാവനധമ്മകരണമഞ്ചപീഠഭിസിബിബ്ബോഹനാദിഭേദം അന്തമസോ രജനഛല്ലിപി അത്ഥി, തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ നിക്കഡ്ഢനേ. തഞ്ചാതി ദുക്കടം പരാമസതി. നിക്കഡ്ഢാപനേപി ഏസേവ നയോ. ഗാള്ഹം ബന്ധിത്വാ ഠപിതേസു പന ഏകാവ ആപത്തി.

ഭണ്ഡനകാരകകലഹകാരകമേവ സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ലഭതി. സോ ഹി പക്ഖം ലഭിത്വാ സങ്ഘമ്പി ഭിന്ദേയ്യ. അലജ്ജിആദയോ പന അത്തനോ വസനട്ഠാനതോയേവ നിക്കഡ്ഢിതബ്ബാ. സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ന വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘സകലസങ്ഘാരാമതോപീ’’തിആദി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഉപരിവേഹാസകുടിയാതി ഉപരിമതലേ അസന്ഥതപദരായ കുടിയാ. തേനാഹ ‘‘ഉപരി അച്ഛന്നതലായാ’’തിആദി. യാ ഹി കാചി ഉപരി അച്ഛന്നതലാ ദ്വിഭൂമികകുടികാ വാ തിഭൂമികാദികുടികാ വാ, സാ ‘‘വേഹാസകുടീ’’തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ഹി വേഹാസകുടിലക്ഖണം. യദി ഏവം കസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാ’’തി (പാചി. ൧൩൧) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. ഇധ അധിപ്പേതം കുടിം ദസ്സേതുന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അധിപ്പേതം വേഹാസകുടിം ദസ്സേതും. മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാതി പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ. സബ്ബഹേട്ഠിമാഹി തുലാഹി സീസം ന ഘട്ടേതീതി അസീസഘട്ടാ. അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാതി അടനിയോ വിജ്ഝിത്വാ. പവേസിതപാദകന്തി പവേസിതപാദസിഖം. തസ്മാതി ‘‘ഭൂമത്ഥേ വാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. യസ്മാ ആഹച്ചപാദകാദീസു യഥാവുത്തോ അത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

സഹസാതി അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ. അവേഹാസകുടികായാതി ഭൂമിയം കതപണ്ണസാലാദീസു, തത്ഥ അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ പരസ്സ പീളാ കാതും. സീസഘട്ടായാതി യാ സീസം ഘട്ടാ ഹോതി, തത്ഥാപി അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ ഹേട്ഠാപാസാദേ അനോണതേന വിചരിതും, തസ്മാ അസഞ്ചരണട്ഠാനത്താ പരപീളാ ന ഭവിസ്സതി. ഉപരിതലം വാ പദരസഞ്ചിതന്തി ഉപരിമതലം ദാരുഫലകേഹി ഘനസന്ഥതം. കിഞ്ചി ഗണ്ഹാതി വാതി ഉപരി നാഗദന്തകാദീസു ലഗ്ഗിതം ചീവരാദിം യം കിഞ്ചി ഗണ്ഹാതി വാ. ലഗ്ഗതി വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പടിപക്ഖഭൂതാ ആണി പടാണി. യസ്സാ ദിന്നായ നിസീദന്തേപി പാദാ ന നിപതന്തി, ഏവംഭൂതാ ആണി മഞ്ചപീഠാനം പാദസിഖാസു ദിന്നാ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പാദസീസാന’’ന്തിആദി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സാതി ദ്വാരബന്ധസ്സ. സാമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോതി യസ്സ (പാചി. അട്ഠ. ൧൩൫) വേമജ്ഝേ ദ്വാരം ഹോതി, ഉപരിഭാഗേ ച ഉച്ചാ ഭിത്തി, തസ്സ തീസു ദിസാസു സാമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോ. ഖുദ്ദകസ്സ പന വിഹാരസ്സ ദ്വീസു ദിസാസു. തത്രാപി യം ഭിത്തിം വിവരിയമാനം കവാടം ആഹനതി, സാ അപരിപുണ്ണൂപചാരാപി ഹോതി. സചേ പന ദ്വാരസ്സ അധോഭാഗേപി ലേപോകാസോ അത്ഥി, തമ്പി ലിമ്പിതും വട്ടതി. അഗ്ഗളട്ഠപനായാതി ഏത്ഥ അഗ്ഗളസദ്ദേന തംസമ്ബന്ധതോ ദ്വാരഫലകസഹിതം ദ്വാരബന്ധനം അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘സകവാടകസ്സാ’’തിആദി. ‘‘നിച്ചലഭാവത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ തഞ്ച ഖോ ഠപനം ഇധ നിച്ചലഭാവേനാതി ദസ്സേതി. കോ പനേത്ഥ അധിപ്പായോതി ആഹ ‘‘കവാടഞ്ഹീ’’തിആദി. കമ്പതീതി ചലതി. യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ പുനപ്പുനം ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അഗ്ഗളട്ഠപനത്ഥായ യാവ ദ്വാരകോസാ പുനപ്പുനം അത്തനാ ലിമ്പിതബ്ബോ വാ, പരേഹി ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അത്ഥോ.

നനു ചായമത്ഥോ നേവ മാതികായം, ന പദഭാജനേ വുത്തോ, അഥ കുതോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപീതി യദിപി. അട്ഠുപ്പത്തിയന്തി സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനേ. അധികാരതോതി അനുവത്തനതോ. ആലോകം സന്ധേതി പിധേതീതി ആലോകസന്ധി. തേനാഹ ‘‘ആലോകസന്ധീതി വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തീ’’തി. തത്ഥ വാതപാനകവാടകാതി വാതപാനഫലകാ. അനുഞ്ഞാതപ്പദേസതോ പന അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം വിലിമ്പിതും വാ വിലിമ്പാപേതും വാ ന വട്ടതി. ‘‘മത്തികായ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പുന ചതുത്ഥലേപേ ദിന്നേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൩൫) കേചി. ‘‘പുനപ്പുനം ലേപദാനസ്സ വുത്തപ്പമാണതോ അഞ്ഞത്ഥ പടിക്ഖിത്തമത്തം ഠപേത്വാ പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കട’’ന്തി അപരേ.

അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. അപ്പഹരിതേതി ഏത്ഥ അപ്പസദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൫൨, ൩൩൬; സം. നി. ൨.൧൪൮) വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹരിതേ’’തി. സാലിവീഹിആദി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൦) പുബ്ബണ്ണം ‘‘പുരക്ഖതം സസ്സഫല’’ന്തി കത്വാ, തബ്ബിപരിയായതോ മുഗ്ഗമാസാദി അപരണ്ണം. വുത്തന്തി വപിതം. ‘‘തസ്മിം ഠത്വാ അധിട്ഠഹന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ യസ്മിം പദേസേ സമന്താ വുത്തപ്പമാണേ പരിച്ഛേദേ പുബ്ബണ്ണാദീനി ന സന്തി, തത്ഥ വിഹാരോ കാരേതബ്ബോ. യത്ഥ പന സന്തി, തത്ഥ കാരാപേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തഥേവാതി മുഖവട്ടിഅന്തേന. തസ്മിം ഠാതബ്ബം പതന്തസ്സ വിഹാരസ്സ അപതനോകാസത്താ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി ന പതേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യഥാപരിച്ഛിന്നസ്സ പന ഓകാസസ്സ അബ്ഭന്തരം വിഹാരസ്സ പതന്തസ്സ ഓകാസോ ഹോതീതി അപ്പഹരിതേപി തസ്മിം ഠത്വാ അധിട്ഠാതും ന ലഭതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സ അന്തോ അഹരിതേപി ഠാതും ന ലഭതീ’’തി.

തതോ ചേ ഉത്തരീതി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വാ പരിയായാനം വാ ഉപരി ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദിയമാനേ’’തിആദി. തത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദിയമാനേതി അപരിക്ഖിപിത്വാ ഉജുകമേവ ഛാദിയമാനേ. പരിയായേനാതി പരിക്ഖേപേന. തത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദനം ഇട്ഠകസിലാസുധാഹി ലബ്ഭതി, പരിയായേന ഛാദനം തിണപണ്ണേഹീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠകസിലാസുധാഹീ’’തിആദി. തസ്മാ യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ ദ്വേ മഗ്ഗേ വാ ദ്വേ പരിയായേ വാ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം മഗ്ഗം വാ പരിയായം വാ ‘‘ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. സചേ ന പക്കമതി, തുണ്ഹീഭാവേന ഠാതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബം. ഉപരൂപരിഛന്നോ ഹി വിഹാരോ ചിരം അനോവസ്സകോ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ഛാദേന്തി. തിണമുട്ഠിഗണനായാതി തിണകരളഗണനായ.

തികപാചിത്തിയന്തി അതിരേകദ്വത്തിപരിയായേ അതിരേകസഞ്ഞിവേമതികഊനകസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. സേതവണ്ണാദികരണേതി സേതവണ്ണകാളവണ്ണഗേരുകപരികമ്മമാലാകമ്മലതാകമ്മമകരദന്തകപഞ്ചപടികാനം കരണേ. ലേണഗുഹാതിണകുടികാദീസൂതി ഏത്ഥ ലേണന്തി ദ്വാരബദ്ധം. ഗുഹാതി കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. തിണകുടികാ പാകടാ ഏവ.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഏകസ്മിം ഘടേ ഏകാവ ആപത്തീതി ഏകസ്മിം ഉദകഘടേ ഏകാവ ആപത്തി. ഏസ നയോ സബ്ബഭാജനേസു. വിച്ഛിന്ദന്തസ്സാതി ധാരം വിച്ഛിന്ദന്തസ്സ. ഏകേകം പക്ഖിപന്തസ്സാതി ഏകേകം തിണം വാ പണ്ണം വാ മത്തികം വാ അഞ്ഞം വാ കട്ഠഗോമയാദിം പക്ഖിപന്തസ്സ. പരിയാദാനന്തി ഖയം.

‘‘പദീപേ (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൧൪൦) പതിത്വാ പടങ്ഗാദിപാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തസ്സാപി കുസലചിത്തേന പദീപുജ്ജലനം വിയ ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ജാനന്തസ്സാപി ‘‘ഇദം ജലം സിഞ്ചാമീ’’തി സിഞ്ചന്തസ്സ വധകചിത്തം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിനാ വധകചേതനായാ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി ഇദമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി. തിചിത്തന്തി കുസലാകുസലാബ്യാകതവസേന തിചിത്തം. തഥാ ഹി പണ്ണത്തിം മദ്ദിത്വാ സിഞ്ചന്തസ്സ വാ സിഞ്ചാപേന്തസ്സ വാ അകുസലചിത്തേന ഹോതി, ‘‘ആസനം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേന ധോവനത്ഥം സിഞ്ചന്തസ്സ വാ സിഞ്ചാപേന്തസ്സ വാ കുസലചിത്തേന ഹോതി, പണ്ണത്തിം അജാനതാ അരഹതാ സിഞ്ചനാദികരണേ അബ്യാകതചിത്തേന ഹോതീതി കുസലാകുസലാബ്യാകതചിത്തവസേന തിചിത്തം ഹോതി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.