൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സമ്പജാനമുസാവാദേതി ഏത്ഥ മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം, സമ്പജാനസ്സ മുസാവാദോ സമ്പജാനമുസാവാദോ, തസ്മിം സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. സോ ച പന മുസാവാദോ പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ, തങ്ഖണേ ച വിജാനന്തസ്സ ഹോതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണിസ്സ’ന്തി, ഭണന്തസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണാമീ’’’തി (പാചി. ൪) വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സാ’’തി. ഏതഞ്ഹി ദ്വയം അങ്ഗഭൂതം, ഇതരം പന ഹോതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേതം. നനു ചേതം ഭണനമേവ ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഭണനഞ്ച നാമാ’’തിആദി. അഭൂതസ്സാതി അതച്ഛസ്സ.

ഹത്ഥകം സക്യപുത്തന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥകോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സക്യാനം പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. ബുദ്ധകാലേ കിര സക്യകുലതോ അസീതി പുരിസസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോ. അവജാനിത്വാ പടിജാനനാദിവത്ഥുസ്മിന്തി ഏത്ഥ അവജാനിത്വാ പടിജാനനം നാമ തിത്ഥിയേഹി സദ്ധിം കഥേന്തോ അത്തനോ വാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി പടിജാനാതി. ആദിസദ്ദേന പടിജാനിത്വാ അവജാനനം, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം, സമ്പജാനമുസാഭാസനം, സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദകരണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇദാനി ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥ’’ന്തിആദി വുത്തം.

അനുപധാരേത്വാ സഹസാ ഭണന്തസ്സാതി അവീമംസിത്വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തിആദിനാ ഭണന്തസ്സ. ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണന്തസ്സാതി യോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ പക്ഖലന്തോ ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചീര’’ന്തിആദീനി ഭണതി, അയം ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണതി നാമ. യോ പന സാമണേരേന ‘‘അപി, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഉപജ്ഝായം പസ്സിത്ഥാ’’തി വുത്തോ കേളിം കുരുമാനോ ‘‘തവ ഉപജ്ഝായോ ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ സിങ്ഗാലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്സായം സദ്ദോ’’തി വുത്തോ ‘‘മാതുയാ തേ യാനേന ഗച്ഛന്തിയാ കദ്ദമേ ലഗ്ഗചക്കം ഉദ്ധരന്താനം അയം സദ്ദോ’’തി വാ ഏവം നേവ ദവാ, ന രവാ അഞ്ഞം ഭണതി, സോ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ. അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതി – ഏകോ ഗാമേ ഥോകം തേലം ലഭിത്വാ വിഹാരം ആഗതോ സാമണേരം ഭണതി ‘‘ത്വം അജ്ജ കുഹിം ഗതോ, ഗാമോ ഏകതേലോ അഹോസീ’’തി വാ, പച്ഛികായ ഠപിതം പൂവഖണ്ഡം ലഭിത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗാമേ പച്ഛികാഹി പൂവേ ചാരേസു’’ന്തി വാ, അയം മുസാവാദോവ ഹോതി. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാതി വിസം വാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം, തസ്സ പുരേക്ഖാരതാ വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തസ്സ പുരതോ കരണന്തി അത്ഥോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.