൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സമ്പജാനമുസാവാദേതി ഏത്ഥ മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം, സമ്പജാനസ്സ മുസാവാദോ സമ്പജാനമുസാവാദോ, തസ്മിം സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. സോ ച പന മുസാവാദോ പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ, തങ്ഖണേ ച വിജാനന്തസ്സ ഹോതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണിസ്സ’ന്തി, ഭണന്തസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണാമീ’’’തി (പാചി. ൪) വുത്തത്താതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സാ’’തി. ഏതഞ്ഹി ദ്വയം അങ്ഗഭൂതം, ഇതരം പന ഹോതു വാ, മാ വാ, അകാരണമേതം. നനു ചേതം ഭണനമേവ ഞായതീതി ആഹ ‘‘ഭണനഞ്ച നാമാ’’തിആദി. അഭൂതസ്സാതി അതച്ഛസ്സ.

ഹത്ഥകം സക്യപുത്തന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥകോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സക്യാനം പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. ബുദ്ധകാലേ കിര സക്യകുലതോ അസീതി പുരിസസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോ. അവജാനിത്വാ പടിജാനനാദിവത്ഥുസ്മിന്തി ഏത്ഥ അവജാനിത്വാ പടിജാനനം നാമ തിത്ഥിയേഹി സദ്ധിം കഥേന്തോ അത്തനോ വാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി പടിജാനാതി. ആദിസദ്ദേന പടിജാനിത്വാ അവജാനനം, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം, സമ്പജാനമുസാഭാസനം, സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദകരണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇദാനി ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥ’’ന്തിആദി വുത്തം.

അനുപധാരേത്വാ സഹസാ ഭണന്തസ്സാതി അവീമംസിത്വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തിആദിനാ ഭണന്തസ്സ. ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണന്തസ്സാതി യോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ പക്ഖലന്തോ ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചീര’’ന്തിആദീനി ഭണതി, അയം ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണതി നാമ. യോ പന സാമണേരേന ‘‘അപി, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഉപജ്ഝായം പസ്സിത്ഥാ’’തി വുത്തോ കേളിം കുരുമാനോ ‘‘തവ ഉപജ്ഝായോ ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ സിങ്ഗാലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്സായം സദ്ദോ’’തി വുത്തോ ‘‘മാതുയാ തേ യാനേന ഗച്ഛന്തിയാ കദ്ദമേ ലഗ്ഗചക്കം ഉദ്ധരന്താനം അയം സദ്ദോ’’തി വാ ഏവം നേവ ദവാ, ന രവാ അഞ്ഞം ഭണതി, സോ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ. അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതി – ഏകോ ഗാമേ ഥോകം തേലം ലഭിത്വാ വിഹാരം ആഗതോ സാമണേരം ഭണതി ‘‘ത്വം അജ്ജ കുഹിം ഗതോ, ഗാമോ ഏകതേലോ അഹോസീ’’തി വാ, പച്ഛികായ ഠപിതം പൂവഖണ്ഡം ലഭിത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗാമേ പച്ഛികാഹി പൂവേ ചാരേസു’’ന്തി വാ, അയം മുസാവാദോവ ഹോതി. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാതി വിസം വാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം, തസ്സ പുരേക്ഖാരതാ വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തസ്സ പുരതോ കരണന്തി അത്ഥോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഓമസവാദേതി ഖുംസനഗരഹണവചനേ. യസ്മാ പന തം നേവ കണ്ണസുഖം, ന ഹദയസുഖം, തസ്മാ തേന കണ്ണഞ്ചേവ ഹദയഞ്ച വിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ഓവിജ്ഝനവചനേ’’തി, ജാതിആദീഹി ഘടേത്വാ വചനേതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ജാതിനാമാ’’തിആദി. തത്ഥ ജാതി നാമ ബ്രാഹ്മണാദി ഉക്കട്ഠാ ചേവ ചണ്ഡാലാദി ഹീനാ ച ജാതി. നാമം നാമ അവകണ്ണകാദി ഹീനഞ്ചേവ ബുദ്ധരക്ഖിതാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച നാമം. ഗോത്തം നാമ കോസിയാദി ഹീനഞ്ചേവ ഗോതമാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച ഗോത്തം. കമ്മം നാമ പുപ്ഫഛഡ്ഡകാദി ഹീനഞ്ചേവ കസിവണിജ്ജാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച കമ്മം. സിപ്പം നാമ നളകാരാദി ഹീനഞ്ചേവ മുദ്ദാഗണനാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച സിപ്പം. ആബാധോ നാമ സബ്ബോപി രോഗോ ഹീനോയേവ. അഥ വാ മധുമേഹോ ഉക്കട്ഠോ, സേസോ ഹീനോതി വേദിതബ്ബോ. ലിങ്ഗം നാമ അതിദീഘാദി ഹീനഞ്ചേവ നാതിദീഘാദി ഉക്കട്ഠഞ്ച ലിങ്ഗം. കിലേസോ നാമ രാഗാദികോ സബ്ബോപി കിലേസോ. ആപത്തി നാമ സോതാപത്താദികാ ഉക്കട്ഠാ ചേവ പാരാജികാദി അനുക്കട്ഠാ ച ആപത്തി. അക്കോസോ നാമ ‘‘ഓട്ഠോസീ’’തിആദികോ ഹീനോ ചേവ ‘‘പണ്ഡിതോസീ’’തിആദികോ (പാചി. ൧൫) ഉക്കട്ഠോ ച അക്കോസോ.

യഥാ തഥാതി പാളിആഗതാനാഗതപദാനം യേന കേനചി ആകാരേന. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനിആദയോ സബ്ബേ സത്താ അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാതി ആഹ ‘‘ഇധ ചാ’’തിആദി. ദവകമ്യതാ നാമ കേളിഹസാധിപ്പായതാ. സബ്ബത്ഥാതി ഉപസമ്പന്നാനുപസമ്പന്നേസു ചേവ പാളിആഗതാനാഗതപദേസു ചാതി സബ്ബത്ഥ. അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ചണ്ഡാലോസീ’’തിആദികായ പാളിയാ അത്ഥം വണ്ണേന്തോ അത്ഥപുരേക്ഖാരോ നാമ. പാളിം വാചേന്തോ ധമ്മപുരേക്ഖാരോ നാമ. അനുസിട്ഠിയം ഠത്വാ ‘‘ഇദാനിപി ചണ്ഡാലോസി, പാപം മാ അകാസി. മാ തമോതമപരായണോ അഹോസീ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൩൫) നയേന കഥേന്തോ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി പിസതീതി പിസുണാ, യായ വാചായ സമഗ്ഗേ സത്തേ അവയവഭൂതേ വഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതി, സാ വാചാ പിസുണാ, പിസുണാ ഏവ പേസുഞ്ഞം, തായ വാചായ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞം, ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞം, തസ്മിം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേ, ഭിക്ഖുതോ സുത്വാ ഭിക്ഖുനാ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഉപസംഹടപേസുഞ്ഞേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജാതിആദീഹീ’’തിആദി. തഞ്ച ഖോ ദ്വീഹി കാരണേഹി ഉപസംഹരതീതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായ വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായാതി യസ്സ തം ഭാസതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘ഏവമഹം ഏതസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പിയഭാവം പത്ഥയമാനതായ. ഭേദാധിപ്പായേനാതി ‘‘ഏവമയം തേന സദ്ധിം ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി പരസ്സ പരേന ഭേദം ഇച്ഛന്തേന. അഥ വാ പിയസുഞ്ഞകരണതോ പേസുഞ്ഞം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൬) നിരുത്തിനയേന, യായ വാചായ യസ്സ തം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം, പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ വാചാ, ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന.

പാളിമുത്തകഅക്കോസൂപസംഹാരേതി ‘‘ചോരോസീ’’തിആദിനാ അക്കോസസ്സ ഉപസംഹാരേ. ‘‘അനക്കോസവത്ഥുഭൂതം പന പേസുഞ്ഞകരം തസ്സ കിരിയം, വചനം വാ പിയകമ്യതായ ഉപസംഹരന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി ന ദിസ്സതി, തഥാപി ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൩൬) വദന്തി. പാപഗരഹിതായ വദന്തസ്സാതി ഏകം അക്കോസന്തം, ഏകഞ്ച ഖമന്തം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ നില്ലജ്ജോ, ഈദിസമ്പി നാമ ഭവന്തം പുന വത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീ’’തി ഏവം കേവലം പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പദസോ ധമ്മം വാചേയ്യാതി ഏകതോ പദം പദം ധമ്മം വാചേയ്യ, കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം വാചേയ്യാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ന കേവലം തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹധമ്മംയേവ പദസോ വാചേന്തസ്സ ആപത്തി, തസ്മാ ‘‘സങ്ഗീതിത്തയം അനാരുള്ഹമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന (പാചി. അട്ഠ. ൪൫) സീലൂപദേസ ധുതങ്ഗപഞ്ഹആരമ്മണകഥാ ബുദ്ധികദണ്ഡകഞ്ഞാണവത്ഥുഅസുഭകഥാദീനം ഗഹണം. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസു ഥേരസ്സ സകപ്പടിഭാനേ അനാപത്തി. യം രഞ്ഞോ സഞ്ഞാപനത്ഥം ആഹരിത്വാ വുത്തം, തത്ഥ ആപത്തി. വണ്ണപിടകഅങ്ഗുലിമാലപിടകരട്ഠപാലഗജ്ജിതആളവകഗജ്ജിതഗൂള്ഹമഗ്ഗഗൂള്ഹവേസ്സന്തരഗൂള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാദീനി പന അബുദ്ധവചനാനിയേവ.

യസ്മാ പന തം പദം ചതുബ്ബിധം ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘പദാനുപദഅന്വക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനേസൂ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ അധിപ്പേതോ. അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അന്വക്ഖരന്തി ഏകേകം അക്ഖരം. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനം. യം കിഞ്ചി വാ ഏകം അക്ഖരം അന്വക്ഖരം. അക്ഖരസമൂഹോ അനുബ്യഞ്ജനം. അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദം. പഠമം പദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദന്തി ഏവമേത്ഥ നാനാകരണം വേദിതബ്ബം. ഏതേസു പദാദീസു യം കഞ്ചി കോട്ഠാസം ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസപുഗ്ഗലേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തസ്സ പദാദിഗണനായ പാചിത്തിയന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധേസു (പാചി. അട്ഠ. ൪൫) താവ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ഏകമേകം പദം സാമണേരേന സദ്ധിം ഏകതോ ആരഭിത്വാ ഏകതോയേവ നിട്ഠാപേന്തസ്സ പദഗണനായ പാചിത്തിയം. ഥേരേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ തം പദം അപാപുണിത്വാ ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി വചനകാലേ പത്തേന സാമണേരേന ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനുപദഗണനായ. ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬) വചനകാലേ തേന സദ്ധിം ‘‘രൂ’’ കാരമത്തമേവ വാചേന്തസ്സ അന്വക്ഖരഗണനായ. ഏസ നയോ ഗാഥാബന്ധേപി. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬) ഇമം സുത്തം വാചയമാനോ ഥേരേന ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനേ സാമണേരോ സീഘപഞ്ഞതായ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം അനിച്ചപദം ഥേരസ്സ ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏതേന അനിച്ചപദേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തോ വാചം നിച്ഛാരേതി, ഏവം വാചേന്തസ്സ അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയന്തി വേദിതബ്ബം.

തികപാചിത്തിയന്തി അനുപസമ്പന്നേ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞിവേമതികഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ ‘‘സജ്ഝായകരണേ, തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ’’തി ഏത്ഥാപി. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസാപേന്തി. ആചരിയോ ‘‘നിസിന്നാനം ഭണാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ വദതി, ആചരിയസ്സേവ ആപത്തി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. ദ്വേപി ഠിതാ ഗണ്ഹന്തി, ഏസേവ നയോ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സാമണേരോ ഠിതോ, ‘‘നിസിന്നസ്സ ഭണാമീ’’തി ഭണതോ അനാപത്തി. സചേ ദഹരോ തിട്ഠതി, ഇതരോ നിസീദതി, ‘‘ഠിതസ്സ ഭണാമീ’’തി ഭണതോപി അനാപത്തി. സചേ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഏകോ സാമണേരോ നിസിന്നോ ഹോതി, തസ്മിം നിസിന്നേ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ അചിത്തകാ ആപത്തി. സചേ സാമണേരോ ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ ഹോതി, യേസം വാചേതി, തേസു അപരിയാപന്നത്താ ഏകേന ദിസാഭാഗേന പലായനകഗന്ഥം നാമ ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അനാപത്തി.

സജ്ഝായകരണേതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ സജ്ഝായകരണേ. തസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേതി അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണേ. യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥം ഭണന്തസ്സാതി സചേ ഏകഗാഥായ ഏകോ പാദോ നാഗച്ഛതി, അവസേസാ ആഗച്ഛന്തി, അയം യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥോ നാമ. ഏതേന നയേന സുത്തേപി വേദിതബ്ബോ, തം ഭണന്തസ്സ. ഓസാരേന്തസ്സ ചാതി പരിസാമജ്ഝേ സുത്തം ഉച്ചാരേന്തസ്സ ച.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇധ ‘‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’’തി (പാചി. ൫൨) വചനതോ തിരച്ഛാനഗതോപി അനുപസമ്പന്നോയേവ, സോ ച ഖോ ന സബ്ബോ, മേഥുനധമ്മാപത്തിയാ വത്ഥുഭൂതോവാതി ആഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. തസ്സ ച പരിച്ഛേദോ മേഥുനധമ്മാപത്തിയാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ ദിരത്തവചനേന ന കോചി വിസേസത്ഥോ ലബ്ഭതി, കേവലം ലോകവോഹാരവസേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ, മുഖാരുള്ഹതായ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ രത്തീനന്തി പന വചനത്ഥമത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തം, നിരന്തരതിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സഹസേയ്യന്തി ഏകതോ സേയ്യം. സേയ്യാതി ച കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സയനമ്പി വുച്ചതി ‘‘സയനം സേയ്യാ’’തി കത്വാ, യസ്മിം സേനാസനേ സയന്തി, തമ്പി ‘‘സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ’’തി കത്വാ. തദുഭയമ്പി ഇധ സാമഞ്ഞേന, ഏകസേസനയേന വാ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ’’തിആദി.

തത്ഥ യം സേനാസനം ഉപരി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧), അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനാപി സബ്ബമേവ പരിച്ഛന്നം, ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ ഛദനം ആഹച്ച, അനാഹച്ചാപി വാ സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനാപി പരിക്ഖിത്തം, ഇദം സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നം നാമ. യസ്സ പന ഉപരി ബഹുതരം ഠാനം ഛന്നം, അപ്പം അച്ഛന്നം, സമന്തതോ ച ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തം, അപ്പം അപരിക്ഖിത്തം, ഇദം യേഭുയ്യേന ഛന്നം യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നം നാമ. തസ്മിം സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ, യേഭുയ്യേന ഛന്നപരിച്ഛന്നേ വാ.

വിദഹേയ്യാതി കരേയ്യ, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ സമ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘സമ്പാദേയ്യാ’’തി. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ ‘‘സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം പവിസിത്വാ കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സേയ്യം കപ്പേയ്യ വിദഹേയ്യ സമ്പാദേയ്യാ’’തി. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോതി വലഞ്ജനദ്വാരസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ വുത്തം. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വാതി പുരിമപുരിമദിവസേ യത്ഥ വുട്ഠം, തസ്മിംയേവ സേനാസനേ വാ. അഞ്ഞത്ഥ വാ താദിസേതി യഥാവുത്തലക്ഖണേന സമന്നാഗതേ അഞ്ഞസ്മിം പുബ്ബേ അവുട്ഠസേനാസനേ വാ. തേന വാതി യേന സഹ പുരിമപുരിമദിവസേ വുട്ഠം, തേന വാ. അഞ്ഞേന വാതി യേന സഹ പുരിമപുരിമസ്മിം ദിവസേ വുട്ഠം, തതോ അഞ്ഞേന വാ. സങ്ഖേപോതി സങ്ഖേപവണ്ണനാ. യദി ഏവം വിത്ഥാരോ കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ പനാ’’തിആദി.

ഉപഡ്ഢച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേന ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കട’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩) അട്ഠകഥായം വുത്താനം ഗഹണം. തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന വസന്തസ്സാതി തതിയായ രത്തിയാ അരുണതോ പുരേതരമേവ നിക്ഖമിത്വാ അരുണം ബഹി ഉട്ഠാപേത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ പുന വസന്തസ്സ. സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബാപരിച്ഛന്നാദീസൂതി ഏത്ഥ പന ആദിസദ്ദേന ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നേ സബ്ബഅച്ഛന്നേ, യേഭുയ്യേന അച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേന അപരിച്ഛന്നേ’’തി (പാചി. ൫൪) പാളിയം ആഗതാനം, ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ചൂളകച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩) അട്ഠകഥായം ആഗതാനഞ്ച ഗഹണം.

പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മനുസ്സിത്ഥിയാതി ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിയാ. ‘‘മതിത്ഥീ പന കിഞ്ചാപി പാരാജികവത്ഥുഭൂതാ, അനുപാദിന്നപക്ഖേ പന ഠിതത്താ സഹസേയ്യാപത്തിം ന കരോതീ’’തി (വജിര. ടീ. പാചിത്തിയ ൫൫) വദന്തി. അദിസ്സമാനരൂപാഹി പന യക്ഖിപേതീഹി, മേഥുനസ്സ അവത്ഥുഭൂതായ ച തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ അനാപത്തി. പഠമദിവസേപീതി പഠമസ്മിം വിയ സിക്ഖാപദേ ന ചതുത്ഥേയേവ ദിവസേ, അഥ ഖോ ഇധ പഠമദിവസേപീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ഇധ ദിവസപരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. അങ്ഗേസു പന പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സഹ നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി തീണി അങ്ഗാനീതി അയമ്പി വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതി ഛഹി പഞ്ചഹി വാചാഹി. വാചാപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഉത്തരി ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീ’’തിആദി. സബ്ബത്ഥാതി സുത്തേ, അട്ഠകഥായഞ്ച. സചേ അട്ഠകഥം, ധമ്മപദം, ജാതകാദിവത്ഥും വാ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഛപ്പദമത്തമേവ കഥേതും വട്ടതി. പാളിയാ സദ്ധിം കഥേന്തേന ഏകം പദം പാളിതോ, പഞ്ച അട്ഠകഥാതോതി ഏവം ഛ പദാനി അനതിക്കമിത്വാവ കഥേതബ്ബോ. പുരിസേനാതി മനുസ്സപുരിസേന. തേനാഹ ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ പനാ’’തിആദി.

തികപാചിത്തിയന്തി മാതുഗാമേ മാതുഗാമസഞ്ഞിവേമതികഅമാതുഗാമസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അഞ്ഞസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സാതി ഏകസ്സ മാതുഗാമസ്സ ദേസേത്വാ നിസിന്നേ പുന ആഗതസ്സ അഞ്ഞസ്സ മാതുഗാമസ്സ, ഏവം പന ഏകാസനേ നിസിന്നേന മാതുഗാമസതസ്സാപി ദേസേതും വട്ടതി. ‘‘വിഞ്ഞുമനുസ്സിത്ഥിയാ’’തി വചനതോ അവിഞ്ഞിത്ഥിയാപി ദേസയതോ അനാപത്തി. ഇരിയാപഥപരിവത്താഭാവോതി അത്തനോ വാ മാതുഗാമസ്സ വാ ഇരിയാപഥപരിവത്താഭാവോ. കപ്പിയകാരകസ്സാഭാവോതി വിഞ്ഞുസ്സ കപ്പിയകാരകസ്സാഭാവോ, ദുതിയാനിയതേ വുത്തലക്ഖണസ്സ മനുസ്സസ്സ അഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. കിരിയാകിരിയന്തി ഏത്ഥ ഉത്തരി ഛപ്പഞ്ചവാചാഹി ധമ്മദേസനാ കിരിയാ, കപ്പിയകാരകസ്സ അഗ്ഗഹണം അകിരിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നിപ്പരിയായേനാതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൭൧) ഉജുകമേവ. പരിയായേന ആരോചിതന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, സോ ഭിക്ഖു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി, സമാപജ്ജതി, സമാപന്നോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൭൫) അഞ്ഞാപദേസേന ഭണിതം. പരിനിബ്ബാനകാലേ (പാചി. അട്ഠ. ൭൭), പന അന്തരാ വാ അതികഡ്ഢിയമാനേന ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതും വട്ടതി. അനതികഡ്ഢിയമാനേനാപി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൭൭) തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. തേനേവ അഞ്ഞതരേന ദഹരഭിക്ഖുനാ ഉപവദിതോ അഞ്ഞതരോ ഥേരോ ‘‘ആവുസോ, ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വായാമം മാ അകാസി, ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോ’’തി ആഹ. ഥേരേന ച ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാ’’തി പുട്ഠോ ദഹരഭിക്ഖു ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ ആഹ’’ന്തി അവോച. ‘‘കാരകോ അയ’’ന്തി ഞത്വാപി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനേന സമുത്തേജനായ, സമ്പഹംസനായ ച അരിയാ അത്താനം പകാസേന്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ഉപസമ്പന്നസ്സ ആരോചയതോ’’തി. സുതപരിയത്തിസീലഗുണം പന അനുപസമ്പന്നസ്സപി ആരോചേതും വട്ടതി. കസ്മാ ന ഇധ ഉമ്മത്തകാദയോ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന ഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം ഗഹണം. തസ്മിം സതീതി ഉമ്മത്തകാദിഭാവേ സതി. ഇധ ന ഗഹിതാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ പദഭാജനിയം ന ഗഹിതാ. അചിത്തകന്തി പണ്ണത്തിജാനനചിത്താഭാവേന അചിത്തകം. കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്ത’’ന്തി ഇദം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരിയപുഗ്ഗലേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി പണ്ണത്തിം അജാനന്താ ഝാനലാഭിനോ പുഥുജ്ജനാ വത്ഥുമ്ഹി ലോഭവസേന അകുസലചിത്തേനാപി ന ആരോചേന്തീതി. ദുക്ഖവേദനായ വാ അഭാവതോ ‘‘ദ്വിവേദന’’ന്തി ഇമസ്സ അനുരൂപം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദ്വിന്നം ‘ആപത്തിക്ഖന്ധാനന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം. ആയതിം സംവരത്ഥായാതി ‘‘ഏവമേസ പരേസു ഹിരോത്തപ്പേനാപി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിസ്സതീ’’തി ആയതിം സംവരത്ഥായ. ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാതി ‘‘ഏത്തകാ ആപത്തിയോ ആരോചേതബ്ബാ, ഏത്തകേസു കുലേസു ആരോചേതബ്ബാ’’തി ഏവം ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാ.

അദുട്ഠുല്ലായാതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസം ഠപേത്വാ അവസേസപഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധസങ്ഖാതായ അദുട്ഠുല്ലായ ആപത്തിയാ. അവസേസേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധേതി സങ്ഘാദിസേസവജ്ജിതേ സേസേ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധേ. പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവീതിക്കമസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലന്തി പാണാതിപാതവേരമണിആദികസ്സ ആദിതോ പഞ്ചസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലം. ഇതരം അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരന്തി തതോ അഞ്ഞം വികാലഭോജനാദികപഞ്ചകം, സുക്കവിസട്ഠികായസംസഗ്ഗദുട്ഠുല്ലഅത്തകാമഞ്ചേതി അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരം. വത്ഥുമത്തന്തി ‘‘അയം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപന്നോ, ദുട്ഠുല്ലം, അത്തകാമം, കായസംസഗ്ഗം ആപന്നോ’’തി ഏവം വത്ഥുമത്തം വാ ആരോചേന്തസ്സ. ആപത്തിമത്തന്തി ‘‘അയം പാരാജികം ആപന്നോ, സങ്ഘാദിസേസം, ഥുല്ലച്ചയം, പാചിത്തിയം, പാടിദേസനീയം, ദുക്കടം, ദുബ്ഭാസിതം ആപന്നോ’’തി ഏവം ആപത്തിമത്തം വാ ആരോചേന്തസ്സ. വുത്തലക്ഖണസ്സാതി ‘‘പാരാജികം അനജ്ഝാപന്നസ്സാ’’തി കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏവം വുത്തലക്ഖണസ്സ. സവത്ഥുകോതി വത്ഥുനാ സഹ ഘടിതോ.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പാസാണസക്ഖരകഥലമരുമ്ബവാലുകാദീസൂതി ഏത്ഥ മുട്ഠിപ്പമാണതോ ഉപരി പാസാണാതി വേദിതബ്ബാ. മുട്ഠിപ്പമാണാ സക്ഖരാ. കഥലാതി കപാലഖണ്ഡാനി. മരുമ്ബാതി കടസക്ഖരാ. വാലുകാ വാലികായേവ. അഞ്ഞതരസ്സ തതിയഭാഗോ ഹോതീതി തതിയോ ഭാഗോ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യതോ പംസും വാ മത്തികം വാ ആഹരാപേത്വാ വിസും വിസും കതേ ദ്വേ കോട്ഠാസാ പംസു വാ മത്തികാ വാ ഏകോ പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹോതി, അയം മിസ്സകപഥവീ നാമാതി. ഓവട്ഠോ നാമ ദേവേന ഓവട്ഠോ (പാചി. ൮൬). വുത്തന്തി പദഭാജനിയം, സീഹളട്ഠകഥായമേവ വാ വുത്തം. അധികതരപാസാണാദിമിസ്സാതി അധികതരപാസാണാദീഹി മിസ്സാ, അദഡ്ഢാപി വുത്തപ്പമാണതോ അധികതരപാസാണാദിമിസ്സാതി അധിപ്പായോ. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന ഊനകചതുമാസോവട്ഠപഥവിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുദ്ധപാസാണാദിഭേദായാതി സുദ്ധാ പാസാണാ ഏത്ഥാതി സുദ്ധപാസാണാ, സാ ആദി യസ്സ ഭേദസ്സ സോ സുദ്ധപാസാണാദി. ആദി-സദ്ദേന സുദ്ധസക്ഖരാദീനം ഗഹണം. സുദ്ധപാസാണാദിഭേദോ യസ്സാ സാ സുദ്ധപാസാണാദിഭേദാ, തായ സുദ്ധപാസാണാദിഭേദായ, സുദ്ധപാസാണാദിപ്പകാരായാതി അത്ഥോ.

സയം ഖണതീതി ഏത്ഥ യോ അന്തമസോ പാദങ്ഗുട്ഠകേനപി ഖണതി, ഉദകമ്പി ഛഡ്ഡേന്തോ ഭിന്ദതി, പാദങ്ഗുട്ഠകേനപി വിലിഖതി, പത്തമ്പി പചന്തോ ദഹതി, സോ സബ്ബോ ഖണതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഖണനഭേദനവിലേഖനപചനാദീഹി വികോപേതീതി. പത്തം പചന്തേന (പാചി. അട്ഠ. ൮൭) ഹി പുബ്ബേ പക്കട്ഠാനേയേവ പചിതബ്ബോ. അദഡ്ഢായ പഥവിയാ അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതി. പത്തപചനകപാലസ്സ പന ഉപരി അഗ്ഗിം ഠപേതും വട്ടതി. ദാരൂനം ഉപരി ഠപേതി, സോ അഗ്ഗി താനി ദഹന്തോ ഗന്ത്വാ പഥവിം ദഹതി, ന വട്ടതി. ഇട്ഠകപാസാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്രാപി ഹി ഇട്ഠകാദീനംയേവ ഉപരി ഠപേതും വട്ടതി. കസ്മാ? തേസം അനുപാദാനത്താ. ന ഹി താനി അഗ്ഗിസ്സ ഉപാദാനസങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. സുക്ഖഖാണുരുക്ഖാദീസുപി അഗ്ഗിം ദാതും ന വട്ടതി. സചേ പന ‘‘പഥവിം അപത്തമേവ നിബ്ബാപേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ദേതി, വട്ടതി. പച്ഛാ നിബ്ബാപേതും ന സക്കോതി, അവിസയത്താ അനാപത്തി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ഖണനഭേദനവിലിഖനപചനാദീഹീ’’തി വുത്തേനേവ നയേന. നിയമേത്വാതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ. ഇതരോതി ആണാപകോ.

‘‘പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) വദതി, വട്ടതി. ഖതായേവ പോക്ഖരണീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അയം കപ്പിയവോഹാരോ. ഏസ നയോ ‘‘വാപിം, തളാകം, ആവാടം ഖണാ’’തിആദീസുപി. ‘‘ഇമം ഓകാസം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി പന വത്തും ന വട്ടതി. ‘‘കന്ദം ഖണ മൂലം ഖണാ’’തി അനിയമേത്വാ വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഇമം വല്ലിം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ കന്ദം വാ മൂലം വാ ഖണാ’’തി വത്തും ന വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘ഓകാസം അനിയമേത്വാ…പേ… ഭണന്തസ്സാ’’തി. ആതപേന സുക്ഖകദ്ദമോ ച ഫലതി, തത്ര യോ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധോ, തമേവ അപനേതും വട്ടതി. ഏസ നയോ ഗോകണ്ടകേപി. തേനാഹ ‘‘ആതപേന…പേ… അസമ്ബദ്ധ’’ന്തി. തത്ഥ ഗോകണ്ടകോ (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) നാമ ഗാവീനം ഖുരച്ഛിന്നകദ്ദമോ വുച്ചതി. സചേ പന ഹേട്ഠിമതലേന ഭൂമിസമ്ബന്ധോ, വികോപേതും ന വട്ടതി. ഭിജ്ജിത്വാ പതിതനദിതടന്തി ഭിജ്ജിത്വാ നദിസാമന്താ പതിതം ഓമകചാതുമാസം ഓവട്ഠം നദിതടം. സചേ പന ഭിജ്ജിത്വാ ഉദകേയേവ പകതി, ദേവേ അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠേപി ഉദകേയേവ ഉദകസ്സ പതിതത്താ വട്ടതി. മഹന്തമ്പി നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡന്തി മഹന്തമ്പി കസിതട്ഠാനേ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധം നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡം. ഏവമാദിസദ്ദേന കൂടാസിഞ്ചനയോഗ്ഗതനുകകദ്ദമാദീനം ഗഹണം. അസഞ്ചിച്ച രുക്ഖാദിപവട്ടനേന ഭിന്ദന്തസ്സാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ, കത്തരദണ്ഡേന വാ ആഹച്ച ആഹച്ച ഗച്ഛന്തസ്സ പഥവീ ഭിജ്ജതി, സാ ‘‘തേന ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഏവം സഞ്ചിച്ച അഭിന്നത്താ അസഞ്ചിച്ച ഭിന്നാ നാമ ഹോതി, ഇതി അസഞ്ചിച്ച രുക്ഖാദിപ്പവട്ടനേന ഭിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി. അസതിയാ പാദങ്ഗുട്ഠകാദീഹി വിലിഖന്തസ്സാതി യോ അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ കത്തരയട്ഠിയാ വാ പഥവിം വിലിഖന്തോ തിട്ഠതി, തസ്സ ഏവം അസതിയാ പാദങ്ഗുട്ഠകാദീഹി വിലിഖന്തസ്സ അനാപത്തി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.