൨. ഏളകലോമവഗ്ഗോ

൧. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കോസിയമിസ്സകന്തി ‘‘കോസകാരകാ’’തി ലദ്ധവോഹാരാനം പാണകാനം കോസതോ നിബ്ബത്തം അംസു കോസിയം, തേന മിസ്സം കോസിയമിസ്സകം. തേന പന കോസിയേന അപ്പകേനാപി മിസ്സിതം കോസിയമിസ്സകമേവ, ന ഇദം അബ്ബോഹാരികന്തി വത്തും ലബ്ഭാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേനാപീ’’തിആദി. കോസിയംസുനാതി കിമികോസസമ്ഭവേന അംസുനാ. ‘‘അന്തമസോ’’തിആദികം പന ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അചിത്തകത്താ വുത്തം. സന്ഥതം നാമ സന്ഥരിത്വാ കതം അവായിമം. തേനാഹ ‘‘സമേ ഭൂമിഭാഗേ’’തിആദി. ഇമസ്സേവ വചനസ്സ അനുസാരേനാതി ഇമസ്സേവ പഠമസന്ഥതസ്സ നിസ്സജ്ജനവിധാനവചനാനുസാരേന. സബ്ബസന്ഥതന്തി സബ്ബസന്ഥതനിസ്സജ്ജനവിധാനം.

അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കാരാപനേ ദുക്കടത്താ അത്തനോ അത്ഥായ കാരാപനവസേന ‘‘സാണത്തിക’’ന്തി വുത്തം. അത്തനാ വിപ്പകതപരിയോസാപനനയേനാതി ‘‘അത്തനാ വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. പരേഹി വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൪൫) ഇമിനാ നയേന. വിതാനാദികരണേതി വിതാനഭൂമത്ഥരണസാണിപാകാരഭിസിബിബ്ബോഹനകരണേ. യഥാ ച വിതാനാദികരണേ, ഏവം തേനാകാരേന പരിഭോഗേപി അനാപത്തി. ‘‘അവായിമ’’ന്തി (പാരാ. ൫൪൪) വുത്തത്താ വായിത്വാ കരോന്തസ്സാപി അനാപത്തി.

കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കാളകാനന്തി സഭാവേന വാ രജനേന വാ കാളകാനം. യഥാഹ ‘‘കാളകം നാമ ദ്വേ കാളകാനി ജാതിയാ കാളകം വാ രജനകാളകം വാ’’തി. അഞ്ഞേഹി അമിസ്സിതാനന്തി അഞ്ഞേഹി അമിസ്സിതകാളകാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘യഥാ പഠമേ ‘ഏകേനാപി കോസിയംസുനാ’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തഥാ ഇധാപി ‘ഏകേനാപി അഞ്ഞേന അമിസ്സേത്വാ’തി അവുത്തത്താ അഞ്ഞേന പന മിസ്സകഭോഗേപി അപഞ്ഞായമാനരൂപകം ചേ ‘സുദ്ധകാളക’മിച്ചേവ വുച്ചതീ’’തി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൫൪൭) വദന്തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, സുദ്ധകാളകാനം ഏളകലോമാനം സന്ഥത’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൫൪൯) നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. സേസന്തി പുബ്ബപയോഗദുക്കടചതുക്കപാചിത്തിയാദികം. അങ്ഗേസു പന ‘‘സുദ്ധകാളകഭാവോ’’തി അയം വിസേസോ.

സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഗഹേതബ്ബാതി യഥാ കാളകാ അധികാ ന ഹോന്തി, തഥാ ഗഹേതബ്ബാ. ഠപേത്വാ ചേത്ഥ കാളകഓദാതേ അവസേസാ ഗോചരിയേസുയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൫൨) ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ദ്വേ ഭാഗാതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ കാളകാനം അധികഗ്ഗഹണസ്സ പടിക്ഖേപവസേന സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ. തസ്മാ കാളകാനം ഭാഗദ്വയതോ അധികം ന വട്ടതി, ഊനകം വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്സാപീ’’തിആദി. ഏകസ്സാപി കാളകലോമസ്സ അതിരേകഭാവേതി തുലായ ധാരയിത്വാ ഠപിതേസു അന്തമസോ വാതവേഗേനപി പഹിതസ്സ ഏകസ്സാപി കാളകലോമസ്സ അധികഭാവേ സതീതി അത്ഥോ. ‘‘തതിയം ഓദാതാനം, ചതുത്ഥം ഗോചരിയാന’’ന്തി ഇദം പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദോ തേസം അധികഗ്ഗഹണേ പടിക്ഖേപാഭാവതോ. തസ്മാ തേസം വുത്തപ്പമാണതോ അധികമ്പി വട്ടതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, സന്ഥതം അനാദിയിത്വാ ദ്വേ തുലേ സുദ്ധകാളകാനം ഏളകലോമാനം, തുലം ഓദാതാനം, തുലം ഗോചരിയാനം സന്ഥതം കാരാപിതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൫൪) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. ആദായ ച വുത്തപരിച്ഛേദേന അനാദായ ച കരണതോ കിരിയാകിരിയം. സേസന്തി പുബ്ബപയോഗദുക്കടചതുക്കപാചിത്തിയാദികം. അയം പന വിസേസോ – തുലം ഓദാതാനം തുലം ഗോചരിയാനം ആദിയിത്വാ കരണേ, ബഹുതരം ഓദാതാനം ബഹുതരം ഗോചരിയാനം ആദിയിത്വാ കരണേ, സുദ്ധം ഓദാതാനം സുദ്ധം ഗോചരിയാനം ആദിയിത്വാ കരണേ ച അനാപത്തീതി.

അങ്ഗേസു പന പഠമങ്ഗം കാളകാനം ദ്വേഭാഗതോ അതിരേകഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമാനി തീണി ന കേവലം അനിസ്സട്ഠാനേവ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തീതി ആഹ ‘‘ഇമാനി പനാ’’തിആദി. ‘‘പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തീ’’തി ഇമിനാ യദി പരിഭുഞ്ജതി, ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി.

ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യം സന്ഥതസമ്മുതിം ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോതി യസ്സ വിനാ സന്ഥതാ ന ഫാസു ഹോതി, ന സക്കോതി ച സന്ഥതം ആദായ പക്കമിതും, ഏവംഭൂതസ്സ ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ. സന്ഥതസമ്മുതിം ദേതീതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ ന സക്കോതി സന്ഥതം ആദായ പക്കമിതു’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൫൬൦) പദഭാജനേ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സന്ഥതസമ്മുതിം ദേതി.

സാതി സന്ഥതസമ്മുതി. വൂപസന്തോ വാ പുന കുപ്പതീതി വൂപസന്തോ വാ സോ ആബാധോ പുന കുപ്പതി, അനുവസ്സമ്പി കാതും വട്ടതി, പുന സമ്മുതിദാനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ന കേവലം തസ്മിംയേവ രോഗേ കുപ്പിതേ, അഥ ഖോ അഞ്ഞസ്മിം രോഗേ കുപ്പിതേപി ഗതഗതട്ഠാനേ അനുവസ്സം കാതും ലഭതി. തേനേവ ഹി സമന്തപാസാദികായം ‘‘സചേ അരോഗോ ഹുത്വാ പുന മൂലബ്യാധിനാവ ഗിലാനോ ഹോതി, സോയേവ പരിഹാരോ, നത്ഥഞ്ഞം ‘സമ്മുതികിച്ച’ന്തി ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ ആഹ. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന സോ വാ ബ്യാധി പടികുപ്പതു, അഞ്ഞോ വാ, സകിം ‘ഗിലാനോ’തി നാമം ലദ്ധം ലദ്ധമേവ, പുന ‘സമ്മുതികിച്ചം നത്ഥീ’തി ആഹാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൫൭) ഉപതിസ്സത്ഥേരവാദോ പച്ഛാ വുത്തോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, സന്ഥതം ഊനകഛബ്ബസ്സാനി കാരാപിതം അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൬൨) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. ‘‘സേസം പഠമസദിസമേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അത്തനാ കതം പരേഹി പരിയോസാപേതീ’’തിആദികം അതിദിട്ഠം. അയം പന വിസേസോ – പരിപുണ്ണേ ഛബ്ബസ്സേ വാ അതിരേകഛബ്ബസ്സേ വാ അനാപത്തി. അങ്ഗേസു ച ഛബ്ബസ്സാനം അന്തോഭാവോ നാനാത്തം.

ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നിസീദനസന്ഥതന്തി ‘‘നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതീ’’തി ഏത്ഥ പദഭാജനിയം (പാരാ. ൫൬൮) വുത്തത്താ സദസം സന്ഥതം, ഏത്ഥ ച നിസീദനഗ്ഗഹണം സന്ഥതേ ചീവരസഞ്ഞാനിവാരണത്ഥം, യതോ തേ ഭിക്ഖൂ കമ്ബലചീവരസഞ്ഞായ സന്ഥതം ഛഡ്ഡേത്വാ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയിംസു. സയനാസനപ്പയോജനത്താ സന്ഥതസ്സ ‘‘പുരാണസന്ഥതം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. യത്ഥാതി യസ്മിം സന്ഥതേ. വിദത്ഥിമത്തന്തി സുഗതവിദത്ഥിമത്തം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ ചായം ‘‘അനാപത്തി അലഭന്തോ ഥോകതരം ആദിയിത്വാ കരോതീ’’തി (പാരാ. ൫൭൦) പദഭാജനേ വുത്തത്താ. ഏകദേസേതി ഇദാനി കത്തബ്ബനവസന്ഥതസ്സ ഏകപ്പദേസേ. വിജടേത്വാതി വിദ്ധംസേത്വാ. അനാദാതി യ-കാരലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘സതി പുരാണസന്ഥതേ അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, നിസീദനസന്ഥതം അനാദിയിത്വാ പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിം കാരാപിതം നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൬൮) ഇമിനാ നയേന നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. സന്ഥതവിസ്സജ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തന്തി ഭഗവതാ സന്ഥതാനി വിപ്പകിണ്ണാനി ദിസ്വാ ‘‘സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനേ കാരണം നത്ഥി, പരിഭോഗുപായം നേസം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൬൬) സന്ഥതവിസ്സജ്ജനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം. കിരിയാകിരിയത്താ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ‘‘സേസം തതിയസദിസമേവാ’’തി വുത്തം, ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദസദിസമേവാതി അത്ഥോ. അയം പന വിസേസോ – പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിയാ ആദായ കരണേ, അലഭന്തസ്സ ഥോകതരം ആദായ കരണേ, സബ്ബഥാ അലഭന്തസ്സ അനാദായ കരണേ ച അനാപത്തീതി. അങ്ഗേസു പനേത്ഥ പഠമങ്ഗപുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിഅനാദിയനാതി ദട്ഠബ്ബം.

നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സാതി അദ്ധാനമേവ മഗ്ഗോ അദ്ധാനമഗ്ഗോ, തം പടിപന്നസ്സാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അദ്ധാനസങ്ഖാത’’ന്തിആദി. അദ്ധാനസദ്ദേന വിസേസിതത്താ പന ‘‘ദീഘമഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. അദ്ധാനഗമനസമയസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അദ്ധയോജനം ഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാചി. ൨൧൮) അദ്ധയോജനമ്പി അദ്ധാനമഗ്ഗോ ഹോതി. ഏളകലോമാനി ചേതാനി അദ്ധാനമഗ്ഗതോ അഞ്ഞത്ഥ ഉപ്പന്നാനി പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടന്തി, യതോ ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സാ’’തിആദികം വുത്തന്തി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘സബ്ബഞ്ചേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ സബ്ബഞ്ചേതന്തി ‘‘ഭിക്ഖുനോ പനേവ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ ഏളകലോമാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തിആദികം ഏതം സബ്ബം. വത്ഥുമത്തദീപനമേവാതി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ കോസലേസു ജനപദേ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏളകലോമാനി ഉപ്പജ്ജിംസൂ’’തിആദികസ്സ (പാരാ. ൫൭൧) വത്ഥുമത്തസ്സ ദീപനമേവ. യത്ഥ കത്ഥചീതി അദ്ധാനതോ അഞ്ഞത്ഥാപി യത്ഥ കത്ഥചി ഠാനേസു. സഹത്ഥാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘സഹത്ഥേനാ’’തി. ലക്ഖണവചനഞ്ചേതം, തസ്മാ യേന കേനചി സരീരാവയവേനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ ഹരിതബ്ബാനീതി അത്ഥോ’’തി. അസന്തേ ഹാരകേതി ഏത്ഥ പദാനം അന്തോഗധാവധാരണതോ അവധാരണത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അസന്തേയേവാ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമാനി മേ, ഭന്തേ, ഏളകലോമാനി തിയോജനം അതിക്കാമിതാനി നിസ്സഗ്ഗിയാനീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൭൩) നിസ്സജ്ജനവിധാനം വേദിതബ്ബം. തികപാചിത്തിയന്തി അതിരേകതിയോജനേ അതിരേകതിയോജനസഞ്ഞിവേമതികഊനകസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. വാസാധിപ്പായേന ഗന്ത്വാ തതോ പരം ഹരണേതി യത്ഥ ഗതോ, തത്ഥ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം വാ പച്ചയാദീനം വാ അലാഭേന തതോ പരം അഞ്ഞത്ഥ ഹരണേ, തതോപി അഞ്ഞത്ഥാതി ഏവം യോജനസതമ്പി ഹരണേ അനാപത്തി. അച്ഛിന്നം വാ നിസ്സട്ഠം വാതി ചോരേഹി അച്ഛിന്നം വാ വിനയകമ്മകതം വാ. കതഭണ്ഡന്തി കതം ഭണ്ഡം കമ്ബലകോജവസന്ഥതാദി യം കിഞ്ചി അന്തമസോ സുത്തകേന ബദ്ധമത്തമ്പി. തേനാഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. യോ പന തനുകപത്തത്ഥവികന്തരേ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൭൫) വാ ആയോഗഅംസബദ്ധകകായബന്ധനാദീനം അന്തരേസു വാ പിപ്ഫലികാദീനം മലരക്ഖണത്ഥം സിപാടികായം വാ അന്തമസോ വാതാബാധികോ കണ്ണച്ഛിദ്ദേപി ലോമാനി പക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛതി, ആപത്തിയേവ. സുത്തകേന പന ബന്ധിത്വാ പക്ഖിത്തം കതഭണ്ഡട്ഠാനേ തിട്ഠതി, വേണിം കത്വാ ഹരതി, ഇദം നിധാനമുഖം നാമ, ആപത്തിയേവ.

പഠമപ്പടിലാഭോതി അത്തനോ അത്ഥായ ഏളകലോമാനം പഠമുപ്പത്തി. ഏതേന അച്ഛിന്നനിസ്സട്ഠപ്പടിലദ്ധാനം പടിക്ഖേപോ. അഞ്ഞസ്സ അജാനന്തസ്സ യാനേ പക്ഖിപിത്വാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൭൨) ഗച്ഛന്തേ രഥാദികേ വാ ഹത്ഥിപിട്ഠിആദീസു വാ സാമികസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ‘‘ഹരിസ്സതീ’’തി പക്ഖിപിത്വാ. അഗച്ഛന്തേപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന അഗച്ഛന്തേ രഥാദിമ്ഹി വാ ഹത്ഥിപിട്ഠിആദീസു വാ ഠപേത്വാ ആരോഹിത്വാ സാരേതി, ഹേട്ഠാ വാ ഗച്ഛന്തോ ചോദേതി, പക്കോസന്തോ വാ അനുബന്ധാപേതി, ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി (പാരാ. ൫൭൫) വചനതോ അനാപത്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘അജാനന്തസ്സ യാനേ’’തി ഇമിനാ ജാനന്തസ്സ ചേ യാനേ പക്ഖിപതി, അഞ്ഞം ഹരാപേതി നാമാതി ദസ്സേതി. അഹരണപച്ചാഹരണന്തി ഹരണപച്ചാഹരണാനമഭാവോ.

ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സക്കേസൂതി ‘‘സക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൬൭) ഉദാനം പടിച്ച ‘‘സക്യാ’’തി ലദ്ധനാമാനം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിസദ്ദേന ‘‘സക്കാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം സക്കേസു ജനപദേ. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ നാമ പണ്ഡുകലോഹിതകാദയോ ഛമൂലകാ, തേസം സിസ്സാ ച.

ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ജാതരൂപസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

രജതന്തി ന കേവലം രൂപിയമേവ ഇധാധിപ്പേതം, അഥ ഖോ യം കിഞ്ചി വോഹാരഗമനീയം കഹാപണാദി ച ഏതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. തത്ഥ കഹാപണോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൩-൫൮൪) സുവണ്ണമയോ വാ രൂപിയമയോ വാ പാകതികോ വാ. ലോഹമാസകോ നാമ തമ്ബലോഹാദീഹി കതമാസകോ. ദാരുമാസകോ നാമ സാരദാരുനാ വാ വേളുപേസികായ വാ അന്തമസോ താലപണ്ണേനപി രൂപം ഛിന്ദിത്വാ കതമാസകോ. ജതുമാസകോ നാമ ലാഖായ വാ നിയ്യാസേന വാ രൂപം സമുട്ഠാപേത്വാ കതമാസകോ. ‘‘യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇമിനാ പന പദേന യോ യോ യത്ഥ യത്ഥ ജനപദേ യദാ യദാ വോഹാരം ഗച്ഛതി, അന്തമസോ അട്ഠിമയോപി ചമ്മമയോപി രുക്ഖഫലബീജമയോപി സമുട്ഠാപിതരൂപോപി അസമുട്ഠാപിതരൂപോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ. തദേവാതി ജാതരൂപരജതമേവ. ഹിരഞ്ഞം നാമ കഹാപണോ.

‘‘സാദിയതീ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതീ’’തി. ന കേവലം കായവാചാഹി പടിക്ഖിത്തമേവ പടിക്ഖിത്തം ഹോതി, അഥ ഖോ മനസാപി പടിക്ഖിത്തം പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായവാചാഹീ’’തിആദി. സചേ പന കായവാചാഹി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേന അധിവാസേതി, കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ അകരണതോ അകിരിയസമുട്ഠാനം കായവചീദ്വാരേ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. മനോദ്വാരേ പന ആപത്തി നാമ നത്ഥി.

ഏകോ സതം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൩-൫൮൪) വാ സഹസ്സം വാ പാദമൂലേ ഠപേതി ‘‘തുയ്ഹിദം ഹോതൂ’’തി, ഭിക്ഖു ‘‘നയിദം കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിപതി. ഉപാസകോ ‘‘പരിച്ചത്തം മയാ തുമ്ഹാക’’ന്തി ഗതോ, അഞ്ഞോ തത്ഥ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛതി ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഇദ’’ന്തി. യം തേന ച അത്തനാ ച വുത്തം, തം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സോ ചേ വദതി ‘‘ഗോപേസ്സാമി, ഭന്തേ, ഗുത്തട്ഠാനം ദസ്സേഥാ’’തി, സത്തഭൂമികമ്പി പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘ഇദം ഗുത്തട്ഠാന’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം, ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഏത്താവതാ കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച നിസ്സായ ഠിതം ഹോതി, ദ്വാരം പിദഹിത്വാ രക്ഖന്തേന വസിതബ്ബം. സചേ കിഞ്ചി വിക്കായികഭണ്ഡം പത്തം വാ ചീവരം വാ ആഗച്ഛതി, ‘‘ഇദം ഗഹേസ്സഥ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉപാസക, അത്ഥി അമ്ഹാകം ഇമിനാ അത്ഥോ, വത്ഥു ച ഏവരൂപം നാമ സംവിജ്ജതി, കപ്പിയകാരകോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ സോ വദതി ‘‘അഹം കപ്പിയകാരകോ ഭവിസ്സാമി, ദ്വാരം വിവരിത്വാ ദേഥാ’’തി, ദ്വാരം വിവരിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഓകാസേ ഠപിത’’ന്തി വത്തബ്ബം, ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ച കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച നിസ്സായ ഠിതമേവ ഹോതി. സോ ചേതം ഗഹേത്വാ തസ്സ കപ്പിയഭണ്ഡം ദേതി, വട്ടതി. സചേ അധികം ഗണ്ഹാതി, ‘‘ന മയം തവ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാമ, നിക്ഖമാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ.

സങ്ഘമജ്ഝേയേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ രൂപിയം നാമ അകപ്പിയം, തസ്മാ ‘‘നിസ്സജ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ’’തി ന വുത്തം. യസ്മാ പന തം പടിഗ്ഗഹിതമത്തമേവ, ന തേന കിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡം ചേതാപിതം, തസ്മാ ഉപായേന പരിഭോഗദസ്സനത്ഥം ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേയേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന തേലാദീനം ഗഹണം. സോതി യോ ഗഹട്ഠോ ‘‘സപ്പി വാ തേലം വാ വട്ടതി ഉപാസകാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ, സോ. അഞ്ഞേന ലഭിത്വാതി ഭിക്ഖുനാ വാ ആരാമികേന വാ അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന ലഭിത്വാ. തതോ നിബ്ബത്തരുക്ഖച്ഛായാപീതി നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനാ ആഹടബീജതോ നിബ്ബത്തരുക്ഖപരിച്ഛേദേന ഠിതച്ഛായാപി, പരിച്ഛേദാതിക്കന്താ പന ആഗന്തുകത്താ വട്ടതി. നോ ചേ ഛഡ്ഡേതീതി അഥ നേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, ന ഛഡ്ഡേതി, ‘‘കിം മയ്ഹം ഇമിനാ ബ്യാപാരേനാ’’തി യേനകാമം പക്കമതി. പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ‘‘യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഛഡ്ഡിതാഛഡ്ഡിതഞ്ച ജാനേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൫൮൪) ഏവം വുത്തപഞ്ചങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ. സമ്മന്നിതബ്ബോതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും രൂപിയഛഡ്ഡകം സമ്മന്നേയ്യാ’’തിആദിനാ പദഭാജനേ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മന്നിതബ്ബോ.

അനിമിത്തം കത്വാ ഗൂഥം വിയ ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി പതിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖണവസേന നിമിത്തം അകത്വാ ഗൂഥം വിയ ഛഡ്ഡേതബ്ബം, അക്ഖീനി നിമീലേത്വാവ നദിയാ വാ പപാതേ വാ വനഗഹനേ വാ ഗൂഥം വിയ അനപേക്ഖേന പതിതോകാസം അസമന്നാഹരന്തേന പാതേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഗൂഥം വിയ ഛഡ്ഡേതബ്ബ’’ന്തി. തികപാചിത്തിയന്തി രൂപിയസഞ്ഞിവേമതികഅരൂപിയസഞ്ഞീനം വസേന തീണി പാചിത്തിയാനി. അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞിനോതി ഖരപത്താദീസു സുവണ്ണാദിസഞ്ഞിനോ. രതനസിക്ഖാപദനയേനാതി ‘‘അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാ’’തി (പാചി. ൫൦൫) ഏത്ഥ വുത്തവിധിനാ.

ജാതരൂപസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

കതാദിവസേനാതി കതഅകതകതാകതവസേന. സുവണ്ണാദിചതുബ്ബിധമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥു ഇധ രൂപിയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ജാതരൂപരജതപരിവത്തന’’ന്തി. ഇദഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പുരിമസിക്ഖാപദേന ഹീ’’തിആദി. പരിവത്തനന്തി സാദിതരൂപിയസ്സ പരിവത്തനം. പുരിമനയാനുസാരേനാതി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നാനപ്പകാരകം രൂപിയസംവോഹാരം സമാപജ്ജിം, ഇദം മേ നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൫൮൯).

രൂപിയസംവോഹാരവത്ഥുസ്മിന്തി പടിഗ്ഗഹണസ്സേവ പടിക്ഖിത്തത്താ പടിഗ്ഗഹിതപരിവത്തനേ ദോസം അദിസ്വാ രൂപിയപരിവത്തനേ. തസ്സ വാതി പരിവത്തിതസ്സ വാ. ധനസ്സ വാതി അത്തനോ മൂലധനസ്സ വാ. അത്തനോ വാ ഹി അരൂപിയേന പരസ്സ രൂപിയം ചേതാപേയ്യ, അത്തനോ വാ രൂപിയേന പരസ്സ അരൂപിയം, ഉഭയഥാപി രൂപിയസംവോഹാരോ കതോവ ഹോതീതി.

രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

രൂപിയസംവോഹാരസ്സ പന ഹേട്ഠാസിക്ഖാപദേന ഗഹിതത്താ കപ്പിയഭണ്ഡാനമേവേത്ഥ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ചീവരാദീന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ചീവരാദീനം കപ്പിയഭണ്ഡാനന്തി അന്തമസോ ദസികസുത്തം ഉപാദായ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയാനം യേസം കേസഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡാനം. കയം നാമ പരഭണ്ഡസ്സ ഗഹണം. വിക്കയം നാമ അത്തനോ ഭണ്ഡസ്സ ദാനം. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തിആദി. പരസ്സാതി ഠപേത്വാ പഞ്ച സഹധമ്മികേ അഞ്ഞസ്സ. ഏത്ഥ ച ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നാനപ്പകാരകം കയവിക്കയം സമാപജ്ജിം, ഇദം മേ നിസ്സഗ്ഗിയം, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൯൫) നയേന നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘വുത്തലക്ഖണവസേനാ’’തിആദി. നനു ചേത്ഥ ചീവരധോവനേ വാ കേസച്ഛേദനേ വാ ഭൂമിസോധനാദിനവകമ്മേ വാ പരഭണ്ഡം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം നിസ്സജ്ജിതബ്ബം നാമ നത്ഥി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അസന്തേ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബമേവാ’’തി. യഥാ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുമ്ഹി പരിഭുത്തേ വാ നട്ഠേ വാ പാചിത്തിയം ദേസേതി, ഏവം ഇധാപി ദേസേതബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ.

ഇദം അമ്ഹാകം അത്ഥീതി ഇദം പടിഗ്ഗഹിതം തേലം വാ സപ്പി വാ അമ്ഹാകം സംവിജ്ജതി. അമ്ഹാകഞ്ച ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച അത്ഥോതി അമ്ഹാകഞ്ച തദഞ്ഞേന ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച അപ്പടിഗ്ഗഹിതകേന അത്ഥോ. ‘‘രൂപിയസംവോഹാരേ വുത്തനയമേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘തികപാചിത്തിയം അകയവിക്കയേ കയവിക്കയസഞ്ഞിനോ ച വേമതികസ്സ ച ദുക്കട’’ന്തി ഇമം നയമതിദിസതി.

കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏളകലോമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.