൧. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നിട്ഠിതചീവരസ്മിന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൨-൪൬൩) നിട്ഠിതഞ്ച തം ചീവരഞ്ചാതി നിട്ഠിതചീവരം, നിട്ഠിതേ ആനിസംസമൂലകേ ചീവരേ, പച്ചാസാചീവരേ ചാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തം ചീവരം കരണേനപി നിട്ഠിതം ഹോതി നാസനാദീഹിപി, തസ്മാ ‘‘സൂചികമ്മപരിയോസാനേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം കിഞ്ചി സൂചിയാ കത്തബ്ബം പാസകപട്ടഗണ്ഠികപട്ടപരിയോസാനകമ്മം, തം സൂചികമ്മപരിയോസാനം നാമ, തേന. നട്ഠന്തി ചോരാദീഹി ഹടം. ഏതമ്പി ഹി കരണപലിബോധസ്സ നിട്ഠിതത്താ ‘‘നിട്ഠിത’’ന്തി വുച്ചതി. വിനട്ഠന്തി ഉപചികാദീഹി ഖാദിതം. ദഡ്ഢന്തി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം. ചീവരാസാ വാ ഉപച്ഛിന്നാതി ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കുലേ ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി യാ ചീവരാസാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി, സാ ഉപച്ഛിന്നാ. ഏതേസമ്പി കരണപലിബോധസ്സേവ നിട്ഠിതത്താ നിട്ഠിതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇമേസു വാ’’തിആദി. ഏതേന ചീവരപലിബോധാഭാവോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ചീവരസ്സ കരണപലിബോധേ ഉപച്ഛിന്നേതി അത്ഥോ’’തി. കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അത്ഥതകഥിനസ്സ ഹീ’’തിആദി. പഞ്ചാനിസംസേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും അദത്വാ സങ്ഗണ്ഹനട്ഠേന കഥിനം, ഥിരന്തി അത്ഥോ, അത്ഥതം കഥിനം യേന സോ അത്ഥതകഥിനോ, തസ്സ അത്ഥതകഥിനസ്സ. ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. താവ കഥിനാനിസംസം ലഭതീതി ഏത്ഥ യോ അത്ഥതകഥിനോ ഭിക്ഖൂതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം, താവ സോ അത്ഥതകഥിനോ ഭിക്ഖൂതി വേദിതബ്ബോ, അനാമന്തചാരാദികം കഥിനാനിസംസം ലഭതീതി അത്ഥോ. ‘‘അത്ഥതകഥിനസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി ഇദം വാ ‘‘അത്ഥതകഥിനോ ഭിക്ഖൂ’’തി വിഭത്തിവിപരിണാമം കത്വാ യോജേതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചീവരപലിബോധോ ആവാസപലിബോധോതി ദ്വേ പലിബോധാ. തേസു ഏകപലിബോധേപി സതി യസ്മാ അനാമന്തചാരാദികം ആനിസംസം ലഭതി, നാസതി. കസ്മാ? ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മി’’ന്തി ഏതസ്സ ചീവരസ്സ കരണപലിബോധേ ഉപച്ഛിന്നേതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി. സങ്ഘസ്സാതി സങ്ഘേന. കത്തരി ചേതം സാമിവചനം. ഉബ്ഭതേതി അട്ഠന്നം മാതികാനമഞ്ഞതരേന, അന്തരുബ്ഭാരേന വാ ഉദ്ധടേ.

തത്രാതി തസ്മിം കഥിനേ. ഉബ്ഭാരോ ഉദ്ധരണം. പുരിമവസ്സംവുട്ഠേ തിംസമത്തേ പാവേയ്യകേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം കഥിനം അത്ഥരിതു’’ന്തി കഥിനക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൬) ഭഗവതാ കഥിനസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘അയഞ്ഹി കഥിനത്ഥാരോ നാമ…പേ… അനുഞ്ഞാതോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനന്തി വസ്സച്ഛേദം അകത്വാ പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ഏതേന വുട്ഠവസ്സവസേന താവ പുരിമികായ വസ്സം ഉപഗതായേവ കഥിനത്ഥാരം ലഭന്തി, ന പച്ഛിമികായ ഉപഗതാതി ദസ്സേതി. വുട്ഠവസ്സവസേന താവ ഏവം ഹോതു, ഗണനവസേന തം കിത്തകാ ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘സോ’’തിആദി. സോതി കഥിനത്ഥാരോ. സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാതി ഗണനവസേന പച്ഛിമകോടിയാ. പഞ്ചന്നം ജനാനം വട്ടതീതി പച്ഛിമകോടിയാ ചത്താരോ കഥിനദുസ്സസ്സ ദായകാ, ഏകോ പടിഗ്ഗാഹകോതി പഞ്ചന്നം ജനാനം വട്ടതി. കേചി പന ‘‘പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയത്താ ‘പഞ്ചന്നം ജനാനം വട്ടതീ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യ്വായം ചതുവഗ്ഗോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഠപേത്വാ തീണി കമ്മാനി ഉപസമ്പദം പവാരണം അബ്ഭാന’’ന്തി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൮൮) വുത്തത്താ. തസ്മാതി യസ്മാ വുട്ഠവസ്സവസേന പുരിമവസ്സംവുട്ഠാനം അനഞ്ഞാതോ, യസ്മാ ച സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന പഞ്ചന്നം ജനാനം വട്ടതി, തസ്മാ. യത്ഥാതി യസ്മിം വിഹാരേ. ആനിസംസേതി അനാമന്തചാരാദികേ കഥിനാനിസംസേ. അഥ പന ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ വസ്സം ഉപഗതാ, ഏകോ പരിപുണ്ണവസ്സോ സാമണേരോ സചേ പച്ഛിമികായ ഉപസമ്പജ്ജതി, ഗണപൂരകോ ചേവ ഹോതി, ആനിസംസഞ്ച ലഭതി. തയോ ഭിക്ഖൂ, ദ്വേ സാമണേരാ, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ, തയോ സാമണേരാ, ഏകോ ഭിക്ഖു, ചത്താരോ സാമണേരാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഖന്ധകേ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായാതി –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇദം സങ്ഘസ്സ കഥിനദുസ്സം ഉപ്പന്നം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം കഥിനദുസ്സം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യ കഥിനം അത്ഥരിതും, ഏസാ ഞത്തി. സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇദം സങ്ഘസ്സ കഥിനദുസ്സം ഉപ്പന്നം, സങ്ഘോ ഇമം കഥിനദുസ്സം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേതി കഥിനം അത്ഥരിതും. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇമസ്സ കഥിനദുസ്സസ്സ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദാനം കഥിനം അത്ഥരിതും, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. ദിന്നം ഇദം സങ്ഘേന കഥിനദുസ്സം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കഥിനം അത്ഥരിതും, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൭) –

ഏവം കഥിനക്ഖന്ധകേ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ. കഥിനത്ഥാരാരഹസ്സാതി കഥിനം അത്ഥരിതും ഭബ്ബസ്സ. സോ ച ഖോ പുബ്ബകരണജാനനാദീഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം വിനയവിനിച്ഛയേ ‘‘അട്ഠധമ്മകോവിദോ ഭിക്ഖു, കഥിനത്ഥാരമരഹതീ’’തി. പരിവാരേപി (പരി. ൪൦൯) വുത്തം –

‘‘അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭബ്ബോ കഥിനം അത്ഥരിതും. കതമേഹി അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭബ്ബോ കഥിനം അത്ഥരിതും? പുബ്ബകരണം ജാനാതി, പച്ചുദ്ധാരം ജാനാതി, അധിട്ഠാനം ജാനാതി, അത്ഥാരം ജാനാതി, മാതികം ജാനാതി, പലിബോധം ജാനാതി, ഉദ്ധാരം ജാനാതി, ആനിസംസം ജാനാതി, ഇമേഹി അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭബ്ബോ കഥിനം അത്ഥരിതു’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച പുബ്ബകരണം നാമ ധോവനവിചാരണച്ഛേദനബന്ധനസിബ്ബനരജനകപ്പകരണം. പച്ചുദ്ധാരോ നാമ പുരാണസങ്ഘാടിആദീനം പച്ചുദ്ധരണം. അധിട്ഠാനം നാമ കഥിനചീവരാധിട്ഠാനം. അത്ഥാരോ നാമ കഥിനത്ഥാരോ. മാതികാ നാമ അട്ഠ മാതികാ. പലിബോധോ നാമ ആവാസപലിബോധോ ചീവരപലിബോധോതി ദ്വേ പലിബോധാ. ഉദ്ധാരോ നാമ പക്കമനന്തികാദയോ. ആനിസംസോ നാമ പഞ്ചാനിസംസാ.

യം പന സമന്തപാസാദികായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൬) വുത്തം ‘‘കഥിനം പന കേന അത്ഥരിതബ്ബം? യസ്സ സങ്ഘോ കഥിനചീവരം ദേതി, സങ്ഘേന പന കസ്സ ദാതബ്ബം? യോ ജിണ്ണചീവരോ ഹോതി, സചേ ബഹൂ ജിണ്ണചീവരാ ഹോന്തി, വുഡ്ഢസ്സ ദാതബ്ബം. വുഡ്ഢേസുപി യോ മഹാപരിസോ തദഹേവ ചീവരം കത്വാ അത്ഥരിതും സക്കോതി, തസ്സ ദാതബ്ബം. സചേ വുഡ്ഢോ ന സക്കോതി, നവകതരോ സക്കോതി, തസ്സ ദാതബ്ബം. അപിച സങ്ഘേന മഹാഥേരസ്സ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതി, തസ്മാ ‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ഗണ്ഹഥ, മയം കത്വാ ദസ്സാമാ’തി വത്തബ്ബ’’ന്തി, തമ്പി കഥിനത്ഥാരാരഹംയേവ ഗഹേത്വാവ ദാതബ്ബം. ദേന്തേന പന തീസു ചീവരേസു യം യം ജിണ്ണം ഹോതി, തം തദത്ഥായ ദാതബ്ബം. പകതിയാ ദുപട്ടചീവരസ്സ ദുപട്ടത്ഥായേവ ദാതബ്ബം. സചേപിസ്സ ഏകപട്ടചീവരം ഘനം ഹോതി, കഥിനസാടകോ ച പേലവോ, സാരുപ്പത്ഥായ ദുപട്ടപ്പഹോനകമേവ ദാതബ്ബം. ‘‘അഹം അലഭന്തോ ഏകപട്ടം പാരുപാമീ’’തി വദന്തസ്സാപി ദുപട്ടം ദാതും വട്ടതി. യോ പന ലോഭപകതികോ ഹോതി, തസ്സ ന ദാതബ്ബം. തേനാപി കഥിനം അത്ഥരിത്വാ പച്ഛാ സിബ്ബേത്വാ ‘‘ദ്വേ ചീവരാനി കരിസ്സാമീ’’തി ന ഗഹേതബ്ബം.

തേനാതി കഥിനത്ഥാരകേന ഭിക്ഖുനാ. തദഹേവാതി തസ്മിംയേവ ദിവസേ. പഞ്ച വാ അതിരേകാനി വാ ഖണ്ഡാനി ഛിന്ദിത്വാതി യഥാ പഞ്ചഖണ്ഡികാദീനം സങ്ഘാടിആദീനം തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരപ്പഹോനകാനി മഹാമണ്ഡലഅഡ്ഢമണ്ഡലാദിവസേന പഞ്ച ഖണ്ഡാനി വാ അതിരേകാനി വാ സത്താദിഖണ്ഡാനി ഹോന്തി, ഏവം ഛിന്ദിത്വാ. തസ്മിഞ്ച കഥിനചീവരേ കരിയമാനേ ‘‘അഹം ഥേരോ’’തി വാ ‘‘ബഹുസ്സുതോ’’തി വാ ഏകേനാപി അകാതും ന ലബ്ഭതി. അനാദരിയേന അകരോന്തസ്സ ദുക്കടം. തസ്മാ സബ്ബേഹേവ സന്നിപതിത്വാ ധോവനഛേദനസിബ്ബനരജനാനി നിട്ഠാപേതബ്ബാനി. തേനാഹ ‘‘സേസഭിക്ഖൂഹിപി തസ്സ സഹായേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. കതചീവരമേവാതി നിട്ഠിതപരികമ്മമേവ കഥിനദുസ്സം. സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന അന്തരവാസകോപി ഛിന്ദിത്വാവ കാതബ്ബോ അഞ്ഞഥാ അത്ഥാരവിപത്തിതോ. യഥാഹ –

‘‘കഥഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, അനത്ഥതം ഹോതി കഥിനം? ന ഉല്ലിഖിതമത്തേന അത്ഥതം ഹോതി കഥിനം…പേ… ന അഞ്ഞത്ര പഞ്ചകേന വാ അതിരേകപഞ്ചകേന വാ തദഹേവ സഞ്ഛിന്നേനാ’’തി (മഹാവ. ൩൦൮).

തേനേവാഹ ‘‘അച്ഛിന്നാസിബ്ബിതം പന ന വട്ടതീ’’തി. തേന ഭിക്ഖുനാതി അത്ഥാരകേന ഭിക്ഖുനാ. അത്ഥരിതബ്ബന്തി അത്ഥരണം കാതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ തഥാവചീഭേദകരണമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഹ –

‘‘സചേ സങ്ഘാടിയാ കഥിനം അത്ഥരിതുകാമോ ഹോതി, പോരാണികാ സങ്ഘാടി പച്ചുദ്ധരിതബ്ബാ, നവാ സങ്ഘാടി അധിട്ഠാതബ്ബാ, ‘ഇമായ സങ്ഘാടിയാ കഥിനം അത്ഥരാമീ’തി വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാ’’തി (പരി. ൪൧൩) –

വിത്ഥാരോ. ‘‘ഭന്തേ, ആവുസോ’’തി ച ‘‘അനുമോദഥ, അനുമോദാഹീ’’തി ച വചനഭേദം സന്ധായ ‘‘ഥേരാനഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവം അത്ഥാരകേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുമോദകേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തേഹിപീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അനുമോദാമാ’’തി അത്തനാവ അത്തനി ഗാരവവസേന വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഏവം വുത്തം, തഥാപി ഏകകേന ‘‘അനുമോദാമാ’’തി വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘അനുമോദാമി’’ച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഇദാനി കഥിനാനിസംസേ ദസ്സേതും ഭൂമിം വിചാരയന്തോ ‘‘പുരിമവസ്സംവുട്ഠേസുപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേസംയേവാതി അത്ഥാരകഅനുമോദകാനംയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരേ ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥതം ഹോതി കഥിനം അത്ഥാരകസ്സ ച അനുമോദകസ്സ ചാ’’തി (പരി. ൪൦൩). തേതി അത്ഥാരകഅനുമോദകാ. തതോ പട്ഠായാതി അത്ഥാരാനുമോദനതോ പട്ഠായ. യാവ കഥിനസ്സുബ്ഭാരാതി ന കേവലം ചീവരമാസേയേവ, അഥ ഖോ അട്ഠന്നം മാതികാനം അഞ്ഞതരേന വാ അന്തരുബ്ഭാരേന വാ യാവ കഥിനസ്സുബ്ഭാരാ പഞ്ചാനിസംസേ ലഭന്തി, ഉദ്ധടേ പന ന ലഭന്തീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തേ പഞ്ചാനിസംസേ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അനാമന്തചാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനാമന്തചാരോ നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന നിമന്തിതസ്സ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ കുലേസു ചാരിത്താപജ്ജനം. അസമാദാനചാരോ നാമ നാമേനാധിട്ഠിതസ്സ ചീവരസ്സ അസമാദാനചരണം, നാമേനാധിട്ഠിതാനം തിണ്ണം ചീവരാനമഞ്ഞതരം ചീവരം യത്ഥ കത്ഥചി നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അരുണുട്ഠാപനന്തി അത്ഥോ, ചീവരവിപ്പവാസോതി വുത്തം ഹോതി. യാവദത്ഥചീവരന്തി യാവതാ ചീവരേന അത്ഥോ ഹോതി, താവതകം അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം ചീവരധാരണം, ദസാഹമതിക്കമിത്വാ ചീവരസ്സ ഠപനന്തി അത്ഥോ. ഗണസ്സ ഭോജനം ഗണഭോജനം. ഗണോതി ചേത്ഥ ചത്താരോ വാ തതുത്തരി വാ ഭിക്ഖൂ. തേസം വിഞ്ഞത്തിതോ വാ നിമന്തനതോ വാ ലദ്ധസ്സ ഓദനാദീനം പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരഭോജനസ്സ സഹ ഗഹണന്തി അത്ഥോ. യോ ച തത്ഥ ചീവരുപ്പാദോതി തത്ഥ കഥിനത്ഥതസീമായ മതകചീവരം വാ ഹോതു, സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം വാ സങ്ഘികേന തത്രുപ്പാദേന ആഭതം വാ യേന കേനചി ആകാരേന യം സങ്ഘികം ചീവരം ഉപ്പജ്ജതി, തം തേസം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം ആവാസേ സങ്ഘസ്സ ഉപ്പന്നചീവരഞ്ചാ’’തി.

‘‘യം പന തത്ഥ സങ്ഘസ്സ ഉപ്പന്നം പത്താദി വാ അഞ്ഞം ഭണ്ഡം വാ, തം സബ്ബേസം പാപുണാതി. യം പന തത്രുപ്പാദേന തണ്ഡുലാദിനാ വത്ഥം ചേതാപിതം, അത്ഥതകഥിനാനമേവ താനി വത്ഥാനി പാപുണന്തി. വത്ഥേഹി പന തണ്ഡുലാദീസു ചേതാപിതേസു സബ്ബേസം താനി പാപുണന്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തമ്പി ചേതാപിതകാലതോ പട്ഠായ ചീവരുപ്പാദോ ന ഹോതീതി സുവുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അനത്ഥതകഥിനാ പന ഇമേസു പഞ്ചസു ആനിസംസേസു ചീവരമാസേ അസമാദാനചാരം ഠപേത്വാ സേസാനിസംസേ ലഭന്തി. യദി അസമാദാനചാരോപി ലബ്ഭേയ്യ, പാവേയ്യകാ ഭിക്ഖൂ വസ്സംവുട്ഠാ ഓകപുണ്ണേഹി ചീവരേഹി ന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമേയ്യും. യസ്മാ തം ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ചീവരമാസേപി ചീവരം സമാദായ ഏവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു.

ഏവം കഥിനത്ഥാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉബ്ഭാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തം പനേതം കഥിന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ മാതികാതി മാതരോ, ജനേത്തിയോതി അത്ഥോ. കഥിനുബ്ഭാരഞ്ഹി ഏതാ അട്ഠ ജനേന്തി. താസു പക്കമനം അന്തോ ഏതിസ്സാതി പക്കമനന്തികാ. ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു അത്ഥതകഥിനോ കഥിനചീവരം ആദായ തസ്മിം ആവാസേ നിരപേക്ഖോ ‘‘ന പച്ചേസ്സ’’ന്തി പക്കമതി, തസ്സേവം പക്കമതോ കഥിനുദ്ധാരോ അതിക്കന്തമത്തായ സീമായ ഹോതീതി പക്കമനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോതി വേദിതബ്ബോ.

യോ പന ആനിസംസചീവരം ആദായ പക്കമതി, തസ്സ ബഹിസീമാഗതസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘ഇധേവിമം കരിസ്സാമി, ന പുന തം വിഹാരം ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി തസ്മിം ആവാസേ നിരപേക്ഖോ ഹുത്വാ തം ചീവരം കാരേതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിട്ഠാനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ.

യദി പന ആനിസംസമൂലചീവരം ആദായ ബഹിസീമാഗതോ ‘‘നേവിമം ചീവരം കരിസ്സാമി, ന ച തം ആവാസം ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കരോതി, തദാ സന്നിട്ഠാനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ.

തദേവ ആനിസംസചീവരം ലദ്ധാ തം ആദായ ബഹിസീമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇധേവിമം ചീവരം കരിസ്സാമി, ന ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി കരോന്തസ്സ സചേ തം ചീവരം നസ്സതി വിനസ്സതി ഡയ്ഹതി, നാസനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ ഹോതി.

സചേ പന ആനിസംസചീവരം ലദ്ധാ തസ്മിം വിഹാരേ സാപേക്ഖോവ ബഹിസീമാഗതോ ‘‘വിഹാരേ ഭിക്ഖൂഹി അന്തരുബ്ഭാരം കത’’ന്തി സുണാതി, തസ്സ സവനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ ഹോതി.

ആസായ അവച്ഛേദോ ഏതിസ്സാതി ആസാവച്ഛേദികാ. യോ പന യേന കേനചി ‘‘തുയ്ഹം ചീവരം ദസ്സാമീ’’തി വുത്തോ തസ്മിം ചീവരേ ആസായ വിഹാരേ അപേക്ഖം പഹായ ബഹിസീമാഗതോ പുന തേന ‘‘ന സക്കോമി ദാതു’’ന്തി വുത്തേ ആസം ഛിന്ദതി, തസ്സ ആസാവച്ഛേദികോ കഥിനുദ്ധാരോ ഹോതി.

യോ പന വസ്സംവുട്ഠവിഹാരതോ അഞ്ഞം വിഹാരം സാപേക്ഖോവ ഗന്ത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ കഥിനുദ്ധാരം വീതിനാമേതി, തസ്സ സീമാതിക്കമനന്തികോ കഥിനുദ്ധാരോ.

സഹ ഉബ്ഭാരേനാതി സഹുബ്ഭാരാ. ആനിസംസചീവരം ആദായ സാപേക്ഖോവ ബഹി ഗന്ത്വാ കഥിനുദ്ധാരം സമ്ഭുണന്തസ്സ കഥിനുദ്ധാരോ സഹുബ്ഭാരോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഏതസ്മിം പന പക്കമനന്തികേ കഥിനുദ്ധാരേ പഠമം ചീവരപലിബോധോ ഛിജ്ജതീ’’തിആദിനാ ചീവരപലിബോധുപച്ഛേദാദികസ്സ വിനിച്ഛയസ്സ വിത്ഥാരതോ സമന്തപാസാദികായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൧൧) വുത്തത്താ ൮ ‘‘തത്ഥ വിത്ഥാരവിനിച്ഛയോ’’തിആദിമാഹ. അത്ഥാരുബ്ഭാരാനംയേവ വാ വിത്ഥാരവിനിച്ഛയസ്സ തത്ഥാഗതത്താ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സേസപലിബോധാഭാവന്തി അവസേസസ്സ പലിബോധസ്സ അഭാവം, ആവാസപലിബോധാഭാവന്തി അത്ഥോ.

അസ്സാതി കാലസ്സ. ദസാഹപരമന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘തം ദസാഹപരമം കാല’’ന്തി. അതിരേകന്തി അധികം, സോ ച അധികഭാവോ അധിട്ഠിതവികപ്പിതചീവരതോതി ആഹ ‘‘അധിട്ഠിതവികപ്പിതേസൂ’’തിആദി. ഖോമന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൩൬-൬൩൮) ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപട്ടചീവരം. തഥാ സേസാനി. കമ്ബലം നാമ മനുസ്സലോമവാളലോമേ ഠപേത്വാ സേസലോമേഹി വായിത്വാ കതവത്ഥം. സാണം നാമ സാണവാകേഹി കതവത്ഥം. ഭങ്ഗം നാമ ഖോമസുത്താദീഹി പഞ്ചഹി മിസ്സേത്വാ കതവത്ഥം. ‘‘പാടേക്കം വാകമയമേവാ’’തിപി വദന്തി. തദനുലോമാനം വാതി ദുകൂലം പത്തുണ്ണം സോമാരപട്ടം ചീനപട്ടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി തേസം ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമാനം ഛന്നം ചീവരാനം വാ, തത്ഥ ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പത്തുണ്ണദേസേ പാണകേഹി സഞ്ജാതവത്ഥം പത്തുണ്ണം. സോമാരദേസേ ജാതം വത്ഥം സോമാരപട്ടം. തഥാ ചീനപട്ടം. ഇമാനി തീണിപി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജം ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം. തം പന ഖോമാദീനമഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസംയേവ അനുലോമം. ദേവേഹി ദിന്നം ചീവരം ദേവദിന്നം, തം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം, തമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമം ഹോതി തേസു അഞ്ഞതരഭാവതോ.

ദീഘതോ വഡ്ഢകിഹത്ഥപ്പമാണം, വിത്ഥാരതോ തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണം വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമം. അട്ഠങ്ഗുലം സുഗതങ്ഗുലേനാതി ഏത്ഥ സുഗതങ്ഗുലം നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിമസ്സ തീണി അങ്ഗുലാനി, തേന സുഗതങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലം വഡ്ഢകിഹത്ഥപ്പമാണന്തി അത്ഥോ. ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതന്തി ഏത്ഥാപി യഥാവുത്താനുസാരേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യേസം പന അധിട്ഠാനവികപ്പനാനം അഭാവതോ അധിട്ഠിതവികപ്പിതേസു അപരിയാപന്നത്താ ഇദം അതിരേകചീവരം നാമ ഹോതി.

തം അധിട്ഠാനവികപ്പനം കേനാകാരേന ജാനിതബ്ബന്തി അനുയോഗം സന്ധായ തം ദസ്സേതും ‘‘യം പന വുത്ത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം പന വുത്തന്തി അതിരേകചീവരം ദസ്സേതും ‘‘അധിട്ഠിതവികപ്പിതേസു അപരിയാപന്നത്താ’’തി അമ്ഹേഹി യം വുത്തന്തി അത്ഥോ. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതും. ന വികപ്പേതുന്തി സങ്ഘാടിആദിനാമേന വികപ്പേതും ന അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇമം ചീവരം വികപ്പേമീ’’തി പന വികപ്പേതും വട്ടതിയേവ. സാമഞ്ഞവചനം പന തിചീവരസ്സ കണ്ഡുപടിച്ഛാദിവസ്സികസാടികാനം വിയ കാലവസേന വിസേസാഭാവാ ചസ്സ വികപ്പേതബ്ബതാതി ദസ്സനത്ഥം, ന പന സബ്ബഥാ വികപ്പനപടിസേധനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി പുരാണചീവരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ നവസ്സ അധിട്ഠാനവചനതോ, ‘‘അനാപത്തി അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൪൬൯) ച തിചീവരസ്സപി വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തിചീവരാദീനി ഹി അധിട്ഠഹന്തേന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ തം തം നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. വികപ്പേന്തേന പന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേതബ്ബം. തിചീവരം വാ ഹോതു, അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി, അതിരേകചീവരട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി. തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ചതുമാസതോ പരം ‘‘ഇമം ചീവരം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേതും. ഇദഞ്ച പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതം. കേചി പന (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) ‘‘തതോ പരം വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിസംവച്ഛരേ വസ്സാനം ചതുമാസം, താവ ഠപേതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തി വദന്തി. തതോ പരന്തി ആബാധതോ പരം. ‘‘ഇമാസഞ്ച പന വസ്സികസാടികകണ്ഡുപടിച്ഛാദീനം തതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭോഗസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തഥാവികപ്പിതം അഞ്ഞനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അധിട്ഠാതബ്ബവികപ്പേതബ്ബതാ ജാനിതബ്ബാതി അധിട്ഠാതബ്ബം വികപ്പേതബ്ബന്തി ഏവം അധിട്ഠാനവികപ്പനാ ജാനിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

പഞ്ചപരിമാണം അസ്സാതി പഞ്ചകം, മുട്ഠിസ്സ മുട്ഠിഹത്ഥസ്സ സമ്ബന്ധം പഞ്ചകം മുട്ഠിപഞ്ചകം. ഏസ ന യോ മുട്ഠിത്തികന്തി ഏത്ഥാപി. പാരുപനേനപി സക്കാ നാഭിം പടിച്ഛാദേതുന്തി ആഹ ‘‘ദ്വിഹത്ഥോപി വട്ടതീ’’തി. ന കേവലം അഡ്ഢതേയ്യോവ വട്ടതി, അഥ ഖോ ദ്വിഹത്ഥോപി വട്ടതീതി പി-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അതിരേകഞ്ചാതി സുഗതചീവരപ്പമാണമ്പി തതോ അധികമ്പി. പച്ചുദ്ധരാമീതി ഠപേമി, പരിച്ചജാമീതി വാ അത്ഥോ. ‘‘ഇമം ചീവരം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) ഏവമ്പി വത്തും വട്ടതി. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥാദിനാ ചീവരം പരാമസന്തേന, ചാലേന്തേന വാ. ഇദഞ്ഹി അധിട്ഠാനം യേന കേനചി സരീരാവയവേന അഫുസന്തസ്സ ന വട്ടതി. ദുവിധന്തി സമ്മുഖാപരമ്മുഖഭേദേന ദുവിധം. വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാതി വചനം നിച്ഛാരേതബ്ബം. അന്തോഗബ്ഭാദീസൂതി അന്തോഗബ്ഭഉപരിപാസാദേസു. സാമന്തവിഹാരേതി യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തേതും സക്കാ, ഏവരൂപേ സമീപവിഹാരേ. ഇദഞ്ച ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വദന്തി. ‘‘ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ ചീവരസംലക്ഖണം വുത്തം. ന ഹി ഠപിതട്ഠാനമത്തസല്ലക്ഖണേന കിഞ്ചി പയോജനം അത്ഥി.

അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പച്ചത്ഥരണമുഖപുഞ്ഛനചോളപരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി. അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ സങ്ഘാടിആദിവോഹാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പച്ചത്ഥരണാദീനം വിസും പച്ചുദ്ധരണവിധിം ദസ്സേതി. പച്ചത്ഥരണാദിനാമേന പന അധിട്ഠാതബ്ബത്താ ‘‘ഇമം പച്ചത്ഥരണം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തിആദിനാ വുത്തേപി നേവത്ഥി ദോസോ. പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീതി സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠാതബ്ബാനി. പരിക്ഖാരചോളകസ്സ പന പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹിപി സങ്ഘാടിആദിമ്ഹി കതേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബന്തി നത്ഥി. പുബ്ബേ കതാധിട്ഠാനമേവ അധിട്ഠാനം. അധിട്ഠിതേന പന തേന സദ്ധിം മഹന്തതരമേവ ദുതിയം പട്ടം വാ ഖണ്ഡം വാ സംസിബ്ബന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം, സമേ വാ ഖുദ്ദകേ വാ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സുഖപരിഭോഗത്ഥന്തി വിപ്പവാസദോസാഭാവതോ യത്ഥ കത്ഥചി ഠപേത്വാ ധമ്മസ്സവനാദിനാ കിച്ചേന അഞ്ഞത്ഥ അരുണം ഉട്ഠാപേത്വാ ആഗന്ത്വാ നിസ്സജ്ജനം വിനാവ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കുണേയ്യതായ സുഖപരിഭോഗത്ഥം. പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതുന്തി പരിക്ഖാരചോളം കത്വാ അധിട്ഠാതും.

അനതിരിത്തപമാണാതി ‘‘ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യാ’’തി (പാചി. ൫൪൩) വുത്തപ്പമാണതോ അനധികപമാണാ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ, ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ വസ്സികസാടികാവസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തിആദിനാ നയേന വികപ്പേതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ഹി ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി, കണ്ഡുപടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വക്ഖമാനത്താ വസ്സാനമാസതോ പരം അസതി അധിട്ഠാനേ കിം പച്ചുദ്ധരേയ്യാതി ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാ’’തി വചനമേവ നോപപജ്ജേയ്യ.

കേചി പന (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) ‘‘യഥാ കഥിനമാസബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ഏവമയം വസ്സികസാടികാപി വസ്സാനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയാ ഹോതി. തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമദിവസേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസേ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം വികപ്പേതബ്ബാതി പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി ച വദന്തി, തം ന യുത്തം. കഥിനമാസേ ഉപ്പന്നഞ്ഹി ചീവരം അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠിതത്താ അവസാനദിവസേ അനധിട്ഠിതം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. അയം പന വസ്സികസാടികാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതത്താ ന തേന സദിസാതി വസ്സാനാതിക്കമേ കഥം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതമേവ ഹി തം കാലാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, തസ്മാ ഹേമന്തേപി വസ്സികസാടികാ ദസാഹപരിഹാരം ലഭതി. ഏവം കണ്ഡുപടിച്ഛാദിപി അധിട്ഠാനവിജഹനതോ പരം ദസാഹപരിഹാരം ലഭതി. ദസാഹം പന അനതിക്കാമേത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ. നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീതി വുത്തം. ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി ദ്വിന്നം അധിട്ഠാനാഭാവതോ വുത്തം. ‘‘സചേ വസ്സാനേ അപരാ വസ്സികസാടികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി, പുരിമവസ്സികസാടികം പച്ചുദ്ധരിത്വാ, വികപ്പേത്വാ ച അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി വദന്തി.

പമാണയുത്തന്തി ‘‘ദീഘസോ സുഗതവിദത്ഥിയാ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, വിത്ഥാരതോ ദിയഡ്ഢം ദസാ വിദത്ഥീ’’തി (പാചി. ൫൩൧ ആദയോ) ഇമിനാ പമാണേന യുത്തം. പമാണികാതി ‘‘സുഗതവിദത്ഥിയാ ദീഘസോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ, തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തി ഏവം വുത്തപ്പമാണയുത്താ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. യസ്മാ ഭിക്ഖൂനം തിചീവരേ പരിപുണ്ണേ, അത്ഥേ ച സതി പരിസ്സാവനാദീഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിക്ഖാരചോളക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൭) ബഹൂനം പത്തത്ഥവികപരിസ്സാവനാദീനം സങ്ഗഹവസേന പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനമനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ ‘‘പരിക്ഖാരചോളേ ഗണനാ നത്ഥീ’’തിആദി വുത്തം. ഭഗവതാ ഹി യം യം ഭിക്ഖൂ ലഭന്തി, തം തം ഇമിനാ വിധാനേന അധിട്ഠഹിത്വാ പുന ‘‘യേന യേന പരിസ്സാവനാദിനാ അത്ഥോ ഹോതി, തം തം കത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി അനുകമ്പായ അനുഞ്ഞാതം. തേനേവാഹ ‘‘ഥവികാപീ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന ‘‘ഏതാനി ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളാനി അധിട്ഠാമീ’’തി അസമ്മുഖാധിട്ഠാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേ ചാ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ സന്തകം പടിക്ഖിപതി. കേചി പന (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൬൯) ‘‘അനിവാസേത്വാ, അപാരുപിത്വാ ച കേവലം പഞ്ചപീഠേസുയേവ അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം പച്ചത്ഥരണം അത്തനോ സന്തകമ്പി അനധിട്ഠിതം വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം അയുത്തം സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്ന’’ന്തി പച്ചത്ഥരണസ്സ വിസേസിതത്താ. ഭിസിബിബ്ബോഹനപാവാരകോജവാനമ്പി സേനാസനപരിക്ഖാരതോയേവ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം.

അധിട്ഠിതഞ്ച പനേതം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതോ കഥം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ച പനേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണേനാതി ചോരാദീഹി അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണേന. ഹീനായാവത്തനേനാതി ഗിഹിഭാവായ ആവത്തനേന, വിബ്ഭമേനാതി അത്ഥോ, ‘‘സീലവന്തോവ ഹുത്വാ ഗിഹീ ഭവിസ്സാമീ’’തി സേതവത്ഥനിവാസനേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ സേതവത്ഥനിവാസോ വാ കാസായചജനം വാ ഹീനായാവത്തന’’ന്തി കേചി. ‘‘‘ഹീനായാവത്തനേനാ’തി ഇമിനാ ഭിക്ഖുനിയാ ഏവ അധിട്ഠാനവിജഹനം ഗഹിതം ഹോതി. സാ ഹി യദാ വിബ്ഭമതി, തദാ അസ്സമണീ ഹോതി. ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭമന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’’തി അപരേ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാതി ലിങ്ഗേ ഠിതസ്സേവ സിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനേന. യോ ഹി ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോവ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, തസ്സ കായലഗ്ഗമ്പി ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി. കാലങ്കിരിയായാതി മരണേന. ലിങ്ഗപരിവത്തനേനാതി പുരിസലിങ്ഗസ്സ, ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ വാ പരിവത്തനേന, പുരിസസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗപാതുഭാവേന, ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസലിങ്ഗപാതുഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി.

കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖപിട്ഠിപ്പമാണേനാതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഓരതോതി അബ്ഭന്തരതോ. യോ പന ദുബ്ബലട്ഠാനേ പഠമം അഗ്ഗളം ദത്വാ പച്ഛാ ദുബ്ബലട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ അപനേതി, അധിട്ഠാനം ന ഭിജ്ജതി. മണ്ഡലപരിവത്തനേപി ഏസേവ നയോ. ദുപട്ടസ്സ പന ഏകസ്മിം പടലേ ഛിദ്ദേ വാ ജാതേ, ഗലിതേ വാ അധിട്ഠാനം ന ഭിജ്ജതി. ഖുദ്ദകം ചീവരം മഹന്തം കരോതി, മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതി, അധിട്ഠാനം ന ഭിജ്ജതി. ഉഭോ കോടിയോ മജ്ഝേ കരോന്തോ സചേ പന പഠമം ഛിന്ദിത്വാ പച്ഛാ ഘടേതി, അധിട്ഠാനം ഭിജ്ജതി. അഥ ഘടേത്വാ ഛിന്ദതി, ന ഭിജ്ജതി. രജകേഹി ധോവാപേത്വാ സേതം കരോന്തസ്സാപി അധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനമേവ. വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം പുബ്ബേ വുത്തേന ദാനാദിനാ അട്ഠവിധേനേവ കാരണേന വസ്സികസാടികാ അധിട്ഠാനം വിജഹതി, അഥ ഖോ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനപീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ ആബാധവൂപസമേനാപീതി ഏത്ഥാപി. വികപ്പനസിക്ഖാപദേതി (പാചി. ൩൭൨ ആദയോ) പാചിത്തിയേ സുരാപാനവഗ്ഗസ്സ നവമസിക്ഖാപദേ.

തം അതിക്കാമയതോതി ഏത്ഥ തന്തി ചീവരം, കാലം വാ പരാമസതീതി ആഹ ‘‘തം യഥാവുത്തജാതിപ്പമാണ’’ന്തിആദി. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. തസ്സ യോ അരുണോതി തസ്സ ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ യോ അതിക്കന്തോ അരുണോ. ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിന്തി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ അരുണേന സദ്ധിം. ദിവസസദ്ദേന ചേത്ഥ തംദിവസനിസ്സിതോ അരുണോ വുത്തോ. ഇദാനി യസ്സ ച നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, യഥാ ച നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘തം ഗഹേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം നയോതി തസ്മിം നിസ്സജ്ജനേ അയം വിധി. അഞ്ഞഥാപീതി ഭാസന്തരേനാപി, യായ കായചി ഭാസായപീതി അത്ഥോ. പടിബലേനാതി വത്തും സമത്ഥേന. ആയതിം സംവരേയ്യാസീതി ഉപരി സംവരമാപജ്ജേയ്യാസി, സംവുതകായവചീദ്വാരോ ഭവേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ഇമാനി ച ‘‘പസ്സസീ’’തിആദീനി യഥാക്കമം പടിഗ്ഗാഹകദേസകേഹി വത്തബ്ബവചനാനി. തഥാ ഹി ‘‘പസ്സസീ’’തി പടിഗ്ഗാഹകേന വത്തബ്ബവചനം, ‘‘ആമ പസ്സാമീ’’തി തദനുദേസകേന വത്തബ്ബവചനം. ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി തദനുപ്പടിഗ്ഗാഹകേന വത്തബ്ബവചനം, ‘‘സാധു സുട്ഠു സംവരിസ്സാമീ’’തി തദനുദേസകേന വത്തബ്ബവചനം. ഇമിനാ ച അത്തനോ ആയതിം സംവരേ പതിട്ഠിതഭാവം ദസ്സേതി. ദ്വീസു, പന സമ്ബഹുലാസു വാതി ദ്വീസു വാ സമ്ബഹുലാസു വാ ആപത്തീസു പുരിമനയേനേവ വചനഭേദോ കാതബ്ബോ. ഞത്തിയം ആപത്തിം സരതി വിവരതീതി ഏത്ഥ ‘‘ദ്വേ ആപത്തിയോ’’തി വാ ‘‘സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ’’തി വാ വചനഭേദോ കാതബ്ബോ. ദ്വീസു, ബഹൂസു വാ വചനഭേദോ കാതബ്ബോതി ‘‘സങ്ഘോ ഇമാനി ചീവരാനീ’’തി വത്ഥുവസേന വചനഭേദോ കാതബ്ബോ.

ഏവം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജനവിധിം ദസ്സേത്വാ ഗണസ്സ നിസ്സജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഗണസ്സ പന നിസ്സജ്ജന്തേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സേസം പുരിമസദിസമേവാതി നിസ്സജ്ജനാപത്തിപ്പടിഗ്ഗഹണനിസ്സട്ഠചീവരദാനേസു ‘‘ആയസ്മന്താന’’ന്തിആദിനാ വുത്തവചനഭേദം വിനാ അവസേസം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജനാദീസു വുത്തസദിസമേവാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദ്വീസു, തീസു വാതി ദ്വീസു, തീസു വാ ആപത്തീസു ചേവ ദാതബ്ബചീവരേസു ച. യഥാ ച ഗണസ്സ നിസ്സജ്ജനേ, ഏവം ദ്വിന്നം നിസ്സജ്ജനേപി പാളി വേദിതബ്ബാ. യദി ഹി വിസേസോ ഭവേയ്യ, യഥേവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കാതും, ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, കാതബ്ബോ – ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന തേ ഭിക്ഖൂ ഞാപേതബ്ബാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൬൮) നയേന തിണ്ണം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം വത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കാതും, ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, കത്തബ്ബോ – ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗ’’ന്തിആദിനാ നയേന വിസുംയേവ ദ്വിന്നം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ വുത്തോ, ഏവം ഇധാപി വിസും പാളിം വദേയ്യ. യസ്മാ പന നത്ഥി, തസ്മാ അവത്വാവ ഗതോതി ഗണസ്സ വുത്താ പാളിയേവേത്ഥ പാളി. ആപത്തിപ്പടിഗ്ഗഹണേ പന അയം വിസേസോ – യഥാ ഗണസ്സ നിസ്സജ്ജിത്വാ ആപത്തിയാ ദേസിയമാനായ ആപത്തിപ്പടിഗ്ഗാഹകോ ഭിക്ഖു ഞത്തിം ഠപേതി, ഏവം അട്ഠപേത്വാ ദ്വീസു അഞ്ഞതരേന യഥാ ഏകപുഗ്ഗലോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏവം ആപത്തി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. ദ്വിന്നഞ്ഹി ഞത്തിട്ഠപനം നാമ നത്ഥി. യദി സിയാ, ദ്വിന്നം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം വിസും ന വദേയ്യ. നിസ്സട്ഠചീവരദാനേപി യഥാ ‘‘ഇമം ചീവരം ആയസ്മതോ ദമ്മീ’’തി ഏകോ വദതി, ഏവം ‘‘മയം ഇമം ചീവരം ആയസ്മതോ ദേമാ’’തി വത്തും വട്ടതി. ഇതോ ഗരുകതരാനിപി ഹി ഞത്തിദുതിയകമ്മാനി അപലോകേത്വാ കാതബ്ബാനീതി വുത്താനി അത്ഥി, തേസം ഏതം അനുലോമം. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വിന്നം പനാ’’തിആദി. നിസ്സട്ഠചീവരം പന ദാതബ്ബമേവ, അദാതും ന ലബ്ഭതി. വിനയകമ്മമത്തമേവ ഹേതം. ന തം തേന സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദിന്നമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘നിസ്സട്ഠവത്ഥു’’ന്തിആദി.

അനിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദുക്കടന്തി സകിം നിവത്ഥം വാ സകിം പാരുതം വാ കായതോ അമോചേത്വാ ദിവസമ്പി ചരതി, ഏകമേവ ദുക്കടം. മോചേത്വാ നിവാസേതി വാ പാരുപതി വാ, പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. ദുന്നിവത്ഥം വാ ദുപ്പാരുതം വാ സണ്ഠാപേന്തസ്സ അനാപത്തി. അഞ്ഞസ്സ തം പരിഭുഞ്ജതോപി അനാപത്തി. ‘‘അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തിആദിവചനഞ്ചേത്ഥ (പാരാ. ൫൭൦) സാധകം. ദസാഹം അനതിക്കന്തേപി അതിക്കന്തസഞ്ഞിനോ, വേമതികസ്സ ച ദുക്കടന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘പരിഭുഞ്ജന്തസ്സാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അതിക്കന്തേ അനതിക്കന്തസഞ്ഞിനോപീതി ദസാഹം അതിക്കന്തേ ചീവരേ ‘‘അനതിക്കന്തം ഇദ’’ന്തി ഏവം സഞ്ഞിനോ, ദസാഹേ വാ അതിക്കന്തേ ‘‘അനതിക്കന്തോ ദസാഹോ’’തി ഏവം സഞ്ഞിനോ.

ഇദാനി ‘‘അനധിട്ഠിതേ അധിട്ഠിതസഞ്ഞിനോ നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തിആദിആപത്തിവാരം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. തഥാതി യഥാ ദസാഹം അതിക്കന്തേ സഞ്ഞാഭേദേന തികപാചിത്തിയം, തഥാ അനധിട്ഠിതാദീസു സത്തസു വികപ്പേസു അധിട്ഠിതാദിസഞ്ഞാഭേദതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ അവിസ്സജ്ജിതേ വിസ്സജ്ജിതസഞ്ഞിനോതി കസ്സചി അദിന്നേ അപരിച്ചത്തേ ‘‘ദിന്നം പരിച്ചത്തം മയാ’’തി ഏവം സഞ്ഞിനോ. അനട്ഠേ നട്ഠസഞ്ഞിനോതി അത്തനോ ചീവരേന സദ്ധിം ബഹൂനി അഞ്ഞേസം ചീവരാനി ഏകതോ ഠപിതാനി, താനി ചേ ചോരാ ഹരന്തി, തത്രേസ അത്തനോ ചീവരേ അനട്ഠേ നട്ഠസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്സ നട്ഠസഞ്ഞിനോ. ഏസ നയോ അവിനട്ഠാദീസുപി. അവിലുത്തേതി ഏത്ഥ പന ഗബ്ഭം ഭിന്ദിത്വാ പസയ്ഹാവഹാരവസേന അവിലുത്തേതി വേദിതബ്ബം.

വിസ്സജ്ജിതേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) അഞ്ഞസ്സ ദിന്നേ. കഥം പന ദിന്നം ഹോതി, കഥം ഗഹിതം? ‘‘ഇമം തുയ്ഹം ദേമി, ദദാമി, ദജ്ജാമി, ഓണോജേമി, പരിച്ചജാമി, വിസ്സജ്ജാമി, നിസ്സജ്ജാമീ’’തി വാ വദതി, ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമി…പേ… നിസ്സജ്ജാമീ’’തി വാ വദതി, സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി ദിന്നംയേവ ഹോതി. ‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, സുദിന്നം, സുഗ്ഗഹിതഞ്ച. ‘‘തവ സന്തകം കരോഹി, തവ സന്തകം ഹോതു, തവ സന്തകം കരിസ്സസീ’’തി വുത്തേ ‘‘മമ സന്തകം കരോമി, മമ സന്തകം ഹോതു, മമ സന്തകം കരിസ്സാമീ’’തി വദതി, ദുദ്ദിന്നം, ദുഗ്ഗഹിതഞ്ച. നേവ ദാതാ ദാതും ജാനാതി, ന ഇതരോ ഗഹേതും. സചേ പന ‘‘തവ സന്തകം കരോഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഗണ്ഹാതി, സുഗ്ഗഹിതം, സചേ പന ഏകോ ‘‘ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി, ഇതരോ ‘‘ന ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, പുന സോ ‘‘ദിന്നം മയാ തുയ്ഹം, ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി, ഇതരോപി ‘‘ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ’’തി വദതി. തതോ പുരിമോപി ‘‘മയാ ദിന്ന’’ന്തി ദസാഹം അതിക്കാമേതി, പച്ഛിമോപി ‘‘മയാ പടിക്ഖിത്ത’’ന്തി, കസ്സാപത്തീതി? ന കസ്സചി. യസ്സ പന രുച്ചതി, തേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യോ പന അധിട്ഠാനേ വേമതികോ, തേന കിം കാതബ്ബം? വേമതികഭാവം ആരോചേത്വാ ‘‘സചേ അനധിട്ഠിതം ഭവിസ്സതി, ഏവം മേ കപ്പിയം ഹോതീ’’തി വത്വാ വുത്തനയേനേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. ന ഹി ഏവം ജാനാപേത്വാ വിനയകമ്മം കരോന്തസ്സ മുസാവാദോ ഹോതി.

യഥാ ച ഇദം, ഏവം ഇതോ പരാനിപീതി യഥാ ഇദം അതിരേകചീവരധാരണസിക്ഖാപദം ആചാരവിപത്തി, ഏവം ഇതോ പരാനിപി സിക്ഖാപദാനി ആചാരവിപത്തിയേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉഭതോപാതിമോക്ഖേസൂ’’തിആദി. ആജീവവിപത്തിപച്ചയാ പന ഠപേത്വാ ദുബ്ഭാസിതം ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധാ പഞ്ഞത്താതി –

‘‘ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാ’തി ഭണതി, പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖു പണീതഭോജനാനി അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖുനീ പണീതഭോജനാനി അഗിലാനാ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാടിദേസനീയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖു സൂപം വാ ഓദനം വാ അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പരി. ൨൮൭) –

ഏവം പാരാജികാദിവസേന ഠപേത്വാ ദുബ്ഭാസിതം ആജീവവിപത്തിപച്ചയാ ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധാ പഞ്ഞത്താ. ദിട്ഠിവിപത്തിപച്ചയാ പാചിത്തിയദുക്കടവസേന ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ പഞ്ഞത്താതി സമനുഭാസനായ പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സജ്ജനേ ഞത്തിയാ ദുക്കടം, കമ്മവാചാപരിയോസാനേ പാചിത്തിയന്തി ഏവം ദിട്ഠിവിപത്തിപച്ചയാ പാചിത്തിയദുക്കടവസേന ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ പഞ്ഞത്താ. ഏത്ഥാതി വിപത്തികഥാസു.

ഗണനുപഗതാതി ദിവസഗണനം ഉപഗതഭാവോ. അഞ്ഞേഹി ‘‘ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദേമാ’’തി പരഹത്ഥേ ദിന്നമ്പി ‘‘ന താവ തം ഗണനുപഗം, യാവ ന ഹത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി (മഹാവ. ൨൫൯) ചമ്മക്ഖന്ധകേ വുത്തത്താ യാവ ആഹരിത്വാ വാ ന ദിന്നം, ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ചീവരം ഉപ്പന്ന’’ന്തി പഹിണിത്വാ വാ അനാരോചിതം, താവ ദിവസഗണനം ന ഉപേതി, അനധിട്ഠിതം വട്ടതി. യദാ പന ആനേത്വാ ദിന്നം ഹോതി, ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി വാ സുതം, തതോ പട്ഠായ ഗണനുപഗം ഹോതി, അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബം. കഥിനസഞ്ഞിതം സമുട്ഠാനമസ്സാതി കഥിനസമുട്ഠാനം, തതിയഛട്ഠസമുട്ഠാനവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. കായവാചാഹി കത്തബ്ബഅധിട്ഠാനവികപ്പനാനം അകരണേന കായവാചതോ, ചിത്തേ പന സതി കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതീതി വുത്തം ഹോതി. അനധിട്ഠാനാവികപ്പനവസേന ആപജ്ജനതോ അകിരിയം. അജാനന്തോപി ആപജ്ജതീതി നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം. കായദ്വാരേ ച വചീദ്വാരേ ച കത്തബ്ബാകരണതോ കായകമ്മം വചീകമ്മം.

കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.