൮. ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദൂസീയതീതി ദുട്ഠോ, ദൂസേതി പരം വിനാസേതീതി ദോസോ. തേനാഹ ‘‘ദൂസിതോ ചേവാ’’തിആദി. ഇദാനി ‘‘ദൂസിതോ ചേവ ദൂസകോ ചാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പന്നേ ഹി ദോസേ’’തിആദിമാഹ. പകതിഭാവം ജഹാപിതോതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) സോമ്മഭാവം ജഹാപിതോതി അത്ഥോ, വികാരമാപാദിതോതി വുത്തം ഹോതി. ആകാരനാനാത്തേനാതി ദൂസിതാകാരസ്സ ചേവ ദൂസകാകാരസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ആകാരാനം നാനാഭാവേന. നപ്പതിതോതി പീതിസുഖാദീഹി ന അഭിഗതോ അനുപഗതോ, ന ഉപഗതോതി അത്ഥോ. യോ ച പീതിസുഖാദീഹി അനുപഗതോ, സോ തേഹി വജ്ജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പീതിസുഖാദീഹി വിവജ്ജിതോ’’തി. യോ ച തേഹി വജ്ജിതോ, ന സോ തേഹി അഭിസടോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന അഭിസടോ’’തി, പീതിസുഖാദീഹി ന പത്ഥടോതി അത്ഥോ. നാസ്സ മൂലന്തി അമൂലകം. തം പന അമൂലകത്തം യസ്മാ ചോദകവസേന അധിപ്പേതം, ന ചുദിതകവസേന, തസ്മാ തദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യം ചോദകേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യന്തി പാരാജികം. ഏതന്തി ചുദിതകസ്സ ആപന്നാനാപന്നത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

ഇദാനി അത്തനാ വുത്തമേവ ദിട്ഠാദിം വിവരിതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തഥേവാതി ‘‘പസാദസോതേന വാ ദിബ്ബസോതേന വാ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. പരിസങ്കിതം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) പന തിവിധം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം, സുതപരിസങ്കിതം, മുതപരിസങ്കിതന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖുഞ്ച മാതുഗാമഞ്ച തഥാരൂപേ ഠാനേ ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേഹി കത’’ന്തി വാ ‘‘കരിസ്സന്തീ’’തി വാ പരിസങ്കിതം, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. അന്ധകാരേ വാ പടിച്ഛന്നോകാസേ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ച മാതുഗാമസ്സ ച വചനം സുത്വാ ദുതിയസ്സ അത്ഥിഭാവം അജാനതോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പരിസങ്കിതം, ഇദം സുതപരിസങ്കിതം നാമ. ധുത്തേഹി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം പച്ചന്തവിഹാരേ മണ്ഡപേ വാ സാലാദീസു വാ പുപ്ഫഗന്ധമംസസുരാദീനി അനുഭവിത്വാ ഗതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി വീമംസന്തേന തത്ര കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗന്ധാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ അരിട്ഠം വാ പീതം, സോ തസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം സോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിസങ്കിതം, ഇദം മുതപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം തിവിധസ്സ പരിസങ്കിതസ്സ അഭാവോ അപരിസങ്കിതം. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠസുതമുതവസേന ചേതസാ അപരിസങ്കിത’’ന്തി. തഞ്ച പനേതം ദിട്ഠാദികം ന കേവലം അത്തനോ വാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ’’തി. യസ്മാ ‘‘ത്വം പണ്ഡകോ’’തിആദിവചനേനാപി ചോദയതോ ആപത്തിയേവ, തസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘പാരാജികേന ധമ്മേനാതി ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി (പാരാ. ൩൮൬) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം വാചകസദ്ദസന്നിട്ഠാനേ തദത്ഥജോതനഭാവേന പവത്തനതോ ‘‘ധംസേയ്യാ’’തി വുത്തം. ധംസനഞ്ചേത്ഥ അഭിഭവനം. തേനാഹ ‘‘അഭിഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താതി ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവി, അദിന്നം ആദിയി, മനുസ്സം ഘാതയിത്ഥ, അഭൂതം ആരോചയിത്ഥാ’’തി ഏവം പവത്താ. ഏത്ഥ ച ‘‘അസ്സമണോസീ’തി അവന്ദനകാരണസ്സ അവുത്തത്താ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ ന വന്ദിതബ്ബോ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം അവന്ദിയേസു അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ അവുത്തത്താ, ‘‘പച്ഛാ ഉപസമ്പന്നേന പുരേ ഉപസമ്പന്നോ വന്ദിയോ’’തി (പരി. ൪൬൮) വുത്തത്താ ച. ഇദം പന അത്തനാ വത്തബ്ബം ദസ്സേതും വുത്തം.

സമീപേതി ദ്വാദസഹത്ഥപമാണേ പദേസേ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനമേവ ഹി ഹത്ഥമുദ്ദായ സീസം ന ഏതി, ഇദം പന അനുദ്ധംസനം, അഭൂതരോചനഞ്ച ഏതിയേവ. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദായ ഏവ വാ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയാതി ബ്രഹ്മം സേട്ഠം പസത്ഥം ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മൂനം വാ സേട്ഠാനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാനം, ബ്രഹ്മാനഞ്ച ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം, തമ്ഹാ ബ്രഹ്മചരിയാ. തേനാഹ ‘‘സേട്ഠചരിയാ’’തി. സാധു വതസ്സ ഏകന്തേന ഭദ്ദകം ഭവേയ്യ. ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാദിസത്തവിധമ്പി കമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആപത്തിയാ ചോദേന്തസ്സ അധിപ്പായോ കമ്മാധിപ്പായോ. ‘‘ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി അധിപ്പായോ വുട്ഠാനാധിപ്പായോ. അനുവിജ്ജനാധിപ്പായോതി വീമംസനാധിപ്പായോ, ഉപപരിക്ഖാധിപ്പായോ. അനുവിജ്ജകേനാതി സങ്ഘമജ്ഝേ ഓതിണ്ണം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതും നിസിന്നേന വിനയധരേന. കിം തേ ദിട്ഠന്തി തയാ കിം ദിട്ഠം, പഠമം പാരാജികം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ, ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥം പാരാജികം ആപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. ആദിസദ്ദേന ‘‘കിന്തി തേ ദിട്ഠം, കദാ തേ ദിട്ഠം, കത്ഥ തേ ദിട്ഠ’’ന്തി ഇമം നയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സമനത്ഥായ പവത്തമാനേഹി സമഥേഹി അധികാതബ്ബന്തി അധികരണം. യഥാ ഹി സമനവസേന സമഥാനം വിവാദാദീസു അധികതഭാവോ, ഏവം വിവാദാദീനം തേഹി അധികത്തബ്ബതാതി. തേനാഹ ‘‘സമഥേഹി അധികരണീയഭാവേനാ’’തിആദി. ഇമിനാ ഹി അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതാ വുത്താ. അധികരണന്തി വിവാദാധികരണം അനുവാദാധികരണം ആപത്താധികരണം കിച്ചാധികരണന്തി ചതുബ്ബിധം അധികരണം. വിവാദാദീനി അധികരണാനി സമേന്തി വൂപസമേന്തീതി സമഥാ, സമ്മുഖാവിനയാദയോ. അഥ വാ അധികരീയന്തി ഏത്ഥാതി അധികരണം. കേ അധികരീയന്തി? സമഥാ. കഥം അധികരീയന്തി? സമനവസേന. അധികരണം സമേന്തി വൂപസമേന്തീതിപി സമഥാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആപത്താധികരണം ഠപേത്വാ സേസാധികരണേഹി ചോദനായ അഭാവതോ ‘‘ഇദം പന പാരാജികസങ്ഖാതം ആപത്താധികരണമേവ അധിപ്പേത’’ന്തി വുത്തം. ആപത്തിയേവ അധികരണം ആപത്താധികരണം. അനുദ്ധംസിതക്ഖണേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ, സോ ചേ തങ്ഖണേയേവ ജാനാതീതി അധിപ്പായോ.

മേത്തിയഭൂമജകേതി മേത്തിയഞ്ച ഭൂമജകഞ്ച. ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അഗ്ഗപുരിസാ ഏതേ. സുദ്ധം വാതി പാരാജികമനാപന്നം വാ. ‘‘സചേ സോ തങ്ഖണേയേവ ജാനാതീ’’തി ഇമിനാ ആവജ്ജനസമയമാഹ. തങ്ഖണേയേവ ജാനനം നാമ ദുക്കരം, സമയേന ആവജ്ജിത്വാ ഞാതേ പന ഞാതമേവ ഹോതി. പച്ഛാ ചേ ജാനാതി, സീസം ന ഏതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഅഭൂതാരോചനദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമദുട്ഠദോസഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദാനീതി സബ്ബാനേവ ഹി ഇമാനി ഏകപരിച്ഛേദാനി. യസ്മാ പന പരമ്മുഖാ സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദതോ ദുക്കടമേവ, തസ്മാ ‘‘പരമ്മുഖാ ചോദേന്തസ്സ പന സീസം ന ഏതീ’’തി വുത്തം. വുത്തനയാപത്തിയോതി ‘‘വാചായ വാചായാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാ സങ്ഘാദിസേസദുക്കടാപത്തിയോ. തഥേവാതി വാചായ വാചായേവ. വദന്തസ്സാതി സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി ഉപസമ്പന്നം സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ. വുത്തനയേനേവാതി വാചായ വാചായേവ. ഓകാസം കാരേത്വാ ഉപസമ്പന്നം സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസം കാരേത്വാ വദന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവാ’’തി. ഏവസദ്ദേന ദുക്കടം നിവത്തീയതി. അസമ്മുഖാ സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം. സത്തവിധമ്പി കമ്മന്തി തജ്ജനീയം, നിയസം, പബ്ബാജനീയം, പടിസാരണീയം, തിവിധഞ്ച ഉക്ഖേപനീയന്തി സത്തവിധമ്പി കമ്മം.

ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തസ്സ ച ഓകാസകമ്മം നത്ഥീതി ഏത്ഥ ഉപോസഥതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഠപിതോപി അട്ഠപിതോ ഹോതി. ഖേത്തേ ഠപിതോ പന ഠപിതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ യാവ രേ-കാരം ഭണതി, താവ ഠപേതബ്ബോ, ഇദം ഖേത്തം. യ്യ-കാരേ പന വുത്തേ ഠപേന്തേന പച്ഛാ ഠപിതോ നാമ ഹോതി. ‘‘സുണാതു മേ’’തി അനാരദ്ധേ ഠപേന്തേന പുരേ ഠപിതോ ഹോതി. പവാരണാട്ഠപനം പന സബ്ബസങ്ഗാഹികം, പുഗ്ഗലികഞ്ചാതി ദുവിധം. തത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… സങ്ഘോ തേവാചികം പവാരേയ്യാ’’തി സു-കാരതോ യാവ രേ-കാരോ, താവ അപരിയോസിതാവ ഹോതി പവാരണാ, ഏത്ഥന്തരേ ഏകപദേപി ഠപേന്തേന ഠപിതാ ഹോതി പവാരണാ. യ്യ-കാരേ പന പത്തേ പരിയോസിതാവ ഹോതി, തസ്മാ തതോ പട്ഠായ ഠപേന്തേന അട്ഠപിതാ ഹോതി. പുഗ്ഗലികട്ഠപനേ പന ‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പവാരേമി…പേ… തതിയമ്പി ഭന്തേ സങ്ഘം പവാരേമി ദിട്ഠേന വാ…പേ… പസ്സന്തോ പടീ’’തി (മഹാവ. ൨൧൦) സം-കാരതോ യാവ അയം സബ്ബപച്ഛിമോ ടി-കാരോ, താവ അപരിയോസിതാവ ഹോതി പവാരണാ, ഏത്ഥന്തരേ ഏകപദേപി ഠപേന്തേന ഠപിതാ ഹോതി പവാരണാ. ‘‘കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ പന പരിയോസിതാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കരിസ്സാമീ’’തി ഏതസ്മിം പദേ സമ്പത്തേ ഠപിതാപി അട്ഠപിതാ ഹോതി. ഏസേവ നയോ ദ്വേവാചികഏകവാചികസമാനവസ്സികാസു. ഏതാസുപി ഹി ടി-കാരാവസാനംയേവ ഠപനക്ഖേത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ഠപനക്ഖേത്തം പന ജാനിതബ്ബ’’ന്തി. ഓസടേ വത്ഥുസ്മിന്തി ചോദകേന അത്തനാ വത്തബ്ബേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹടേ. ഇദഞ്ച ഇദഞ്ച കരോതീതി പാണാതിപാതം, അദിന്നാദാനഞ്ച കരോതി, ജാതരൂപരജതഞ്ച പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. അസുകോ ച അസുകോ ച അസ്സമണോ, അനുപാസകോതി അക്കോസാധിപ്പായേന പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സ ദുക്കടം, സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ പന പാചിത്തിയമേവ. തേനാഹ ‘‘സചേ പന ഓദിസ്സ നിയമേത്വാ’’തിആദി. സങ്ഖ്യുപഗമനന്തി വോഹാരൂപഗമനം.

ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.