സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം

പിയവചനേന ആലപനന്തി പിയായിതബ്ബവചനേനാലപനം, സാധൂനം സമാലപനന്തി വുത്തം ഹോതി. സാധവോ ഹി പരേ ‘‘ഭോന്തോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനംപിയാ’’തി വാ ‘‘ഭദ്രഭവ’’ന്തി വാ ‘‘ആയസ്മന്തോ’’തി വാ സമാലപന്തി.

൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സം-സദ്ദോ വിജ്ജമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സംവിജ്ജതീ’’തി. ചേതനാതി വീതിക്കമവസപ്പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ, മോചനസ്സാദചേതനാതി അത്ഥോ. അസ്സാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ. അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേനേവ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ വുത്തത്താ ഇക-സദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാ’’തി. ഇദാനി ഇക-സദ്ദോവ അത്ഥിഅത്ഥം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഞ്ചേതനാ വാ’’തിആദിമാഹ. സംവിജ്ജമാനാ ചേതനാ സഞ്ചേതനാ. സുക്കസ്സാതി സമ്ഭവസ്സ. വിസട്ഠീതി വിസ്സഗ്ഗോ.

ഇദാനി തം യസ്മിം കാലേ മോചേതി, യേനാധിപ്പായേന മോചേതി, യേന ചോപായേന മോചേതി, യഞ്ച തസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു, തം സബ്ബം സങ്ഖേപതോ വിഭാവേത്വാ സരൂപതോ തം വിസട്ഠിം ദസ്സേതും ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ രാഗസ്സ ബലവഭാവോ, രാഗേന വാ അങ്ഗജാതസ്സൂപത്ഥമ്ഭോ ഥദ്ധഭാവോ രാഗൂപത്ഥമ്ഭോ, സോ ആദി യേസം തേ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദയോ, തേസു രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസു. ആദിസദ്ദേന (പാരാ. ൨൩൮) വച്ചൂപത്ഥമ്ഭപസ്സാവൂപത്ഥമ്ഭവാതൂപത്ഥമ്ഭഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭാനം ഗഹണം. കമ്മഞ്ഞതം പത്തേതി മോചനകമ്മക്ഖമതായ കമ്മനിയതം പത്തേ, അജ്ഝത്തരൂപാദീസു ഉപക്കമാരഹഭാവം പത്തേതി അത്ഥോ. അരോഗസ്സ ഭാവോ ആരോഗ്യം, തം ആദി യേസം തേ ആരോഗ്യാദയോ, തേസു ആരോഗ്യാദീസു. ആദിസദ്ദേന സുഖഭേസജ്ജദാനപുഞ്ഞയഞ്ഞസഗ്ഗബീജവീമംസദവാനം ഗഹണം. അജ്ഝത്തരൂപം അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നരൂപം, തം ആദി യേസം തേ അജ്ഝത്തരൂപാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന ബഹിദ്ധാരൂപഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപആകാസേകടികമ്പനാനം ഗഹണം. മോചനേ അസ്സാദോ സുഖവേദനാ മോചനസ്സാദോ, മോചനത്ഥം പുബ്ബഭാഗേ പവത്തരാഗോ, സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന ചേത്ഥ രാഗോ വുത്തോ, തേന സമ്പയുത്താ ചേതനാ മോചനസ്സാദചേതനാ, തായ. ഇമിനാ മുച്ചനസ്സാദോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൪൦) മുത്തസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ കണ്ഡുവനസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ നിസജ്ജസ്സാദോ വാചസ്സാദോ ഗേഹസിതപേമം വനഭങ്ഗിയന്തി ഇമേഹി സമ്പയുത്താ ചേതനായോ പടിക്ഖിപതി, താഹി നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ‘‘നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സാ’’തി ഇമിനാ പന ഊരുമദ്ദാപനാദീനി പടിക്ഖിപതി. തേന ഹി സതിപി മോചനസ്സാദേ നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘സാ ച ഖോ നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവ, ഹത്ഥപരികമ്മപാദപരികമ്മഗത്തപരികമ്മകരണേന സചേപി അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി.

ആസയധാതുനാനാത്തതോതി പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാസയാനഞ്ചേവ പഥവീധാതുആദീനഞ്ച ചതുന്നം ധാതൂനം, രസസോണിതാദീനം വാ സത്തന്നം ധാതൂനം നാനാത്തതോ. ഠാനാ ചാവനാതി സുക്കസ്സ യം ഠാനം, തതോ ചുതി. സുക്കസ്സ ഹി വത്ഥിസീസം കടി കായോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) തിധാ ഠാനം പകപ്പേന്തി. ഏകോ കിരാചരിയോ ‘‘വത്ഥിസീസം സുക്കസ്സ ഠാന’’ന്തി ആഹ, ഏകോ ‘‘കടീ’’തി, ഏകോ ‘‘സകലോ കായോ’’തി. തേസു തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിതം. കേസലോമനഖദന്താനഞ്ഹി മംസവിനിമുത്തട്ഠാനം, ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികാ, ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മാനി ച വജ്ജേത്വാ അവസേസോ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതോ സബ്ബോപി കായോ കായപ്പസാദഭാവജീവിതിന്ദ്രിയാബദ്ധപിത്താനം, സമ്ഭവസ്സ ച ഠാനമേവ. തഥാ ഹി രാഗപരിയുട്ഠാനേനാഭിഭൂതാനം ഹത്ഥീനം ഉഭോഹി കണ്ണചൂളികാഹി സമ്ഭവോ നിക്ഖമതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) കാലോ ദസ്സിതോ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദികാലേസു ഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി. യസ്സ കമ്മനിയത്തേ സതി മോചേതി, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ കാലോ നത്ഥി. ന ഹി വിനാ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പുബ്ബണ്ഹാദയോ കാലഭേദാ മോചനേ നിമിത്തം ഹോന്തി. ‘‘ആരോഗ്യാദീസൂ’’തിആദിനാ പന അധിപ്പായോ ദസ്സിതോ. ഏവരൂപേന ഹി അധിപ്പായഭേദേന മോചേതി, ന അഞ്ഞഥാ. ‘‘അജ്ഝത്തരൂപാദീസൂ’’തിആദിനാ ഉപായോ ദസ്സിതോ. അജ്ഝത്തരൂപേ വാ ഹി മോചേയ്യ, ബഹിദ്ധാരൂപേ വാ, ഉഭയത്ഥ വാ, ആകാസേ വാ കടിം കമ്പേന്തോ, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ ഉപായോ നത്ഥി. നീലാദിവസേനാ’’തിആദീഹി പന ദസഹി നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം. വീമംസന്തോ ഹി നീലാദീസു അഞ്ഞതരവസേന വീമംസതി, ന തേഹി വിനിമുത്തന്തി. ‘‘ഠാനാ ചാവനാ’’തി ഇമിനാ പന അത്ഥതോ വിസ്സട്ഠി ദസ്സിതാ. യഥാഹ ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോ ചാവനാ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭). സാ ചായം തസ്സ സുക്കസ്സ ഠാനാ ചാവനാ രാഗവസേന. വുത്തഞ്ഹേതം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭). അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി സുപിനോ ഏവ സുപിനന്തോ, തം ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യാ സുപിനേ’’തിആദി. സങ്ഘാദിസേസോതി ഇമസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ നാമം. തേനാഹ ‘‘യാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തിആദി. ആപത്തിനികായോതി ആപത്തിസമൂഹോ. കിഞ്ചാപി അയം ഏകാവ ആപത്തി, രുള്ഹിസദ്ദേന, പന അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാ ‘‘നികായോ’’തി വുത്തോ ‘‘ഏകോ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ.

അസ്സാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൬ സംഘാദിസേസകണ്ഡ) ആപത്തിനികായസ്സ. നനു ച അയുത്തോയം നിദ്ദേസോ ‘‘സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാ’’തി. ന ഹി ആപത്തിനികായസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച സങ്ഘോ ഇച്ഛിതോ, കിഞ്ചരഹി വുട്ഠാനസ്സാതി ഇമം ചോദനം മനസി നിധായ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ അധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാനസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതോ സങ്ഘോ ആപത്തിയാവ ഇച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം, അനാപത്തികഭാവൂപഗമനന്തി അത്ഥോ.

ദകസോതന്തി പസ്സാവമഗ്ഗം, അങ്ഗജാതപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഠാനതോ പന ചുത’’ന്തിആദി. അവസ്സമേവ ദകസോതം ഓതരതി അധിവാസേത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ദകസോതോരോഹനതോ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൨൩൬-൨൩൭) പട്ഠായ പന ഉപാദിന്നതോ വിനിമുത്തത്താ സമ്ഭവരൂപം ഉതുസമുട്ഠാനമേവ അവസിസ്സതി, സേസം തിസമുട്ഠാനം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. തസ്മാതി യസ്മാ ഠാനതോ ചുതം ദകസോതം ഓതരതി, തസ്മാ.

അമോചനാധിപ്പായസ്സാതി ഭേസജ്ജേന നിമിത്തം ആലിമ്പന്തസ്സ ഉച്ചാരാദീനി വാ കരോന്തസ്സ. സുപിനം പസ്സന്തസ്സാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സുപിനം പസ്സന്തസ്സ. കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി, പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ, ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി, തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം വാ രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി. സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി. സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേപി വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, കോ നാമ പസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതീതി? ന അഭാവോ, കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ മഹാരാജ സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫). കപിമിദ്ധപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ, യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. യസ്സ ച ഏവം പസ്സന്തസ്സ സുപിനേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ വിയ, കായസംസഗ്ഗാദീനി ആപജ്ജന്തസ്സ വിയ ച സുപിനന്തേനേവ കാരണേന അസുചി മുച്ചതി, തസ്സപി അനാപത്തി. സുപിനേ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൨) പന ഉപ്പന്നായ അസ്സാദചേതനായ സചസ്സ വിസയോ ഹോതി, നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബം, ന ഹത്ഥേന നിമിത്തം കീളാപേതബ്ബം. കാസാവപച്ചത്ഥരണരക്ഖണത്ഥം പന ഹത്ഥപുടേന ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

‘‘ഓതിണ്ണോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൨൭൦) ഇദം കമ്മസാധനം, കത്തുസാധനം വാ ഹോതീതി തദുഭയവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യക്ഖാദീഹി വിയ സത്താ’’തിആദിമാഹ. അസമപേക്ഖിത്വാതി യഥാസഭാവം അനുപപരിക്ഖിത്വാ, യഥാ തേ രതിജനകാ രൂപാദയോ വിസയാ അനിച്ചദുക്ഖാസുഭാനത്താകാരേന അവട്ഠിതാ, തഥാ അപസ്സിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പരിണതേനാതി പരിവത്തേന. തേനാഹ ‘‘യഥാ പരിവത്തമാന’’ന്തിആദി. വുത്തരാഗവസേനാതി കായസംസഗ്ഗരാഗവസേന. തദഹുജാതായപീതി തസ്മിം അഹനി ജാതം ജനനം ഏതിസ്സാതി തദഹുജാതാ, തസ്മിം അഹനി ജാതാതി വാ തദഹുജാതാ, തായ, തം ദിവസം ജാതായപീതി അത്ഥോ, ജാതമത്തായ അല്ലമംസപേസിവണ്ണായപീതി വുത്തം ഹോതി.

അസ്സാതി ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദസ്സ. ഇദാനി ഹത്ഥാദീനം വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘തത്ഥ ഹത്ഥോ നാമ കപ്പരതോ പട്ഠായാ’’തിആദിമാഹ. കപ്പരതോ പട്ഠായാതി ദുതിയമഹാസന്ധിം ഉപാദായ. അഞ്ഞത്ഥ പന മണിബന്ധതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗനഖാ ഹത്ഥോ. വിനന്ധിത്വാ വാ അവിനന്ധിത്വാ വാ കതകേസകലാപസ്സേതം അധിവചനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വിനന്ധിത്വാതി തീഹി കേസവട്ടീഹി ഗന്ഥിത്വാ. സുവണ്ണചീരകന്തി സുവണ്ണപാളിം. ഹത്ഥഞ്ച വേണിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസസരീരം അങ്ഗന്തി ആഹ ‘‘അവസേസസ്സ സരീരസ്സാ’’തിആദി.

യോ ഹി സേവനാധിപ്പായോപി നിച്ചലേന കായേന കേവലം ഫസ്സം പടിവിജാനാതി സാദിയതി അനുഭോതി, തസ്സ ചിത്തുപ്പാദമത്തേ ആപത്തിയാ അഭാവതോ അനാപത്തീതി ആഹ ‘‘കായേന അവായമിത്വാ’’തിആദി. മോക്ഖാധിപ്പായേനാതി ഇത്ഥിതോ മുച്ചിതുകാമതാധിപ്പായേന. അസഞ്ചിച്ചാതി ‘‘ഇമിനാ ഉപായേന ഇമം ഫുസിസ്സാമീ’’തി അചേതേത്വാ. ഏവഞ്ഹി അചേതേത്വാ പത്തപ്പടിഗ്ഗഹണാദീസു മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗേ ഫുട്ഠേപി അനാപത്തി. അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ ഹോതി, ‘‘മാതുഗാമം ഫുസിസ്സാമീ’’തി സതി നത്ഥി, ഏവം അസതിയാ ഹത്ഥപാദപസാരണാദികാലേ ഫുസന്തസ്സ അനാപത്തി. അജാനന്തസ്സാതി ദാരകവേസേന ഠിതം ദാരികം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി അജാനന്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന ഫുസതി, ഏവം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി അജാനന്തസ്സ ഫുസതോ അനാപത്തി. അസാദിയന്തസ്സാതി കായസംസഗ്ഗം അസാദിയന്തസ്സ ബാഹാപരമ്പരായ നീതഭിക്ഖുസ്സ വിയ അനാപത്തി. ഇധ പന ഉദായിത്ഥേരോ ആദികമ്മികോ. തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗവസേനാതി ദുട്ഠുല്ലാ വാചാ ദുട്ഠുല്ലവാചാ, തായ അസ്സാദചേതനാ ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദോ, തേന സമ്പയുത്തരാഗവസേന. ഏത്ഥാധിപ്പേതം മാതുഗാമം ദസ്സേതും ‘‘മാതുഗാമ’’ന്തിആദിമാഹ. ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലസംലക്ഖണസമത്ഥന്തി അസദ്ധമ്മസദ്ധമ്മപ്പടിസംയുത്തം കഥം ജാനിതും സമത്ഥം. യാ പന മഹല്ലികാപി ബാലാ ഏളമൂഗാ, അയം ഇധാനധിപ്പേതാ. വണ്ണോ നാമ ദ്വേ മഗ്ഗേ ഉദ്ദിസ്സ ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൫) ഥോമനാ. അവണ്ണോ നാമ ദ്വേ മഗ്ഗേ ഉദ്ദിസ്സ വുത്തവിപരിയായേന ഗരഹനാ, ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന അസമന്നാഗതാസീ’’തിആദീഹി ഖുംസനാതി വുത്തം ഹോതി. യാചനാ നാമ ‘‘ദേഹി മേ, അരഹസി മേ ദാതു’’ന്തി (പാരാ. ൨൮൫) വചനം. ആയാചനാ നാമ ‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ പിതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ ദേവതായോ പസീദിസ്സന്തി, കദാ തേ സുഖണോ സുലയോ സുമുഹുത്തോ ഭവിസ്സതി, കദാ തേ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) വചനം. പുച്ഛനം നാമ ‘‘കഥം ത്വം സാമികസ്സ ദേസി, കഥം ജാരസ്സ ദേസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) വചനം. പടിപുച്ഛനം നാമ ‘‘ഏവം കിര ത്വം സാമികസ്സ ദേതി, ഏവം ജാരസ്സ ദേസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) വചനം. ആചിക്ഖനം നാമ പുട്ഠസ്സ ‘‘ഏവം ദേഹി, ഏവം ദേന്താ സാമികസ്സ പിയാ ഭവിസ്സസി, മനാപാ ചാ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) ഭണനം. അനുസാസനം നാമ അപുട്ഠസ്സ ‘‘ഏവം ദേഹി, ഏവം ദേന്താ സാമികസ്സ പിയാ ഭവിസ്സസി, മനാപാ ചാ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) ഭവനം. അക്കോസനം (പാരാ. ൨൮൫) നാമ ‘‘അനിമിത്താസി, നിമിത്തമത്താസി, അലോഹിതാസി, ധുവലോഹിതാസി, ധുവചോളാസി, പഗ്ഘരന്തീസി, സിഖരണീസി, ഇത്ഥിപണ്ഡകാസി, വേപുരിസികാസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) വചനം. യസ്മാ മേഥുനുപസംഹിതായ വാചായ അധികം ദുട്ഠുല്ലം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘മേഥുനുപസംഹിതാഹീ’’തി ഇദം ദുട്ഠുല്ലവാചായ സിഖാപത്തലക്ഖണദസ്സനന്തി വുത്തം, ന പന മേഥുനുപസംഹിതായേവ ദുട്ഠുല്ലവാചത്താ. സിഖരണീസീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൫) ബഹിനിക്ഖന്തആണിമംസാ. സമ്ഭിന്നാസീതി സമ്ഭിന്നവച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീതി പുരിസനിമിത്തേന, ഇത്ഥിനിമിത്തേന ചാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതാ.

ഏത്ഥ ച വണ്ണഭണനേ താവ ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, ന താവ സീസം ഏതി. ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച സുഭോ സുഭസണ്ഠാനോ ദസ്സനീയോ, ഈദിസേന നാമ ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, സീസം ഏതി, സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അവണ്ണഭണനേ പന ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീഹി ഏകാദസഹി പദേഹി അവണ്ണേ അഘടിതേ സീസം ന ഏതി, ഘടിതേപി തേസു ‘‘സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീ’’തി ഇമേഹി തീഹി ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

യാചനായപി ‘‘ദേഹി മേ’’തി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം ദേഹീ’’തി ഏവം മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ.

‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതീ’’തിആദീസു ആയാചനവചനേസുപി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘തവ മാതരി പസന്നായ വാ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തിആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

‘‘കഥം ത്വം സാമികസ്സ ദേസീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൮൫) പുച്ഛാവചനേസുപി ‘‘മേഥുനം ധമ്മ’’ന്തി വുത്തേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. ‘‘ഏവം കിര ത്വം സാമികസ്സ ദേസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) പടിപുച്ഛാവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആചിക്ഖനായ ച ‘‘ഏവം ദേഹീ’’തി, ‘‘ഏവം ദദമാനാ’’തി വുത്തേപി സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം ഏവം ദേഹി, ഏവം ഉപനേഹി, ഏവം മേഥുനം ധമ്മം ദദമാനാ ഉപനയമാനാ സാമികസ്സ പിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. അനുസാസനിവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

അക്കോസവചനേസു പന ഏകാദസസു ‘‘സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീ’’തി ഇമാനി തീണിയേവ പദാനി സുദ്ധാനി സീസം ഏന്തി, ഇതി ഇമാനി ച തീണി, പുരിമാനി ച വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപദാനി തീണീതി ഛ പദാനി സുദ്ധാനി ആപത്തികരാനി, സേസാനി ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീനി അനിമിത്തേ ‘‘മേഥുനം ധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ‘‘അനിമിത്താസി, മേഥുനം ധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതാനേവ ആപത്തികരാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

അധക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ അധോ. ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലന്തി ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. ഉബ്ഭക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. അധോജാണുമണ്ഡലന്തി ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ അധോ. അക്ഖകം, പന ജാണുമണ്ഡലഞ്ച ഏത്ഥേവ ദുക്കടഖേത്തേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗേ വിയ. ന ഹി ബുദ്ധാ ഗരുകാപത്തിം സാവസേസം പഞ്ഞാപേന്തീതി. കായപ്പടിബദ്ധന്തി വത്ഥം വാ പുപ്ഫം വാ ആഭരണം വാ.

അത്ഥധമ്മഅനുസാസനിപുരേക്ഖാരാനന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൭) ഏത്ഥ ‘‘അനിമിത്താ’’തിആദീനം പദാനം അത്ഥം കഥേന്തോ, അട്ഠകഥം വാ സജ്ഝായം കരോന്തോ അത്ഥപുരേക്ഖാരോ നാമ, പാളിം വാചേന്തോ, സജ്ഝായം വാ കരോന്തോ ധമ്മപുരേക്ഖാരോ നാമ, ‘‘ഇദാനിപി അനിമിത്താസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസി, അപ്പമാദം ദാനി കരേയ്യാസി, യഥാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപാ മാ ഹോഹിസീ’’തി ഭണന്തോ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരോ നാമ. ഇതി അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച അനുസാസനിഞ്ച പുരക്ഖിത്വാ ഭണന്താനം അനാപത്തി. യോ പന ഭിക്ഖുനീനം പാളിം വാചേന്തോ പകതിവാചനാമഗ്ഗം പഹായ ഹസന്തോ ഹസന്തോ ‘‘സിഖരണീസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാസീ’’തി പുനപ്പുനം ഭണതി, തസ്സ ആപത്തിയേവ. ഇധ ആദികമ്മികോ ഉദായിത്ഥേരോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സ. നനു ‘‘സിഖരണീ’’തിആദീഹി അക്കോസന്തസ്സ പടിഘചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ദുക്ഖവേദനായപി ഭവിതബ്ബം, അഥ കസ്മാ ദ്വിവേദനന്തി? നായം ദോസോ. രാഗവസേന ഹി അയം ആപത്തി, ന പടിഘവസേന, തസ്മാ രാഗവസേനേവ പവത്തോ അക്കോസോ ഇധാധിപ്പേതോ, ന പടിഘവസേനാപീതി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അത്തകാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അത്തകാമപാരിചരിയാവസേനാതി അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗവസേന. ഇധാപി ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലജാനനസമത്ഥാവ ഇത്ഥീ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ദുട്ഠുല്ലോഭാസേന വുത്തപ്പകാരായ ഇത്ഥിയാ’’തി. സമീപേതി സവനൂപചാരേ. ‘‘ഠത്വാ’’തി പാഠസേസോ. അത്തകാമപാരിചരിയാതി കാമീയതീതി കാമോ, മേഥുനധമ്മോ, പരിചരണം ഉപട്ഠാനം പരിചരിയാ, സാവ പാരിചരിയാ, കാമേന പാരിചരിയാ കാമപാരിചരിയാ, അത്തനോ കാമപാരിചരിയാ അത്തകാമപാരിചരിയാ, അത്തനോ അത്ഥായ മേഥുനധമ്മേന ഉപട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ കാമിതാതി കാമാ, പാരിചരിയാ, അത്തനോ കാമാ അത്തകാമാ, അത്തകാമാ ച സാ പാരിചരിയാ ചാതി അത്തകാമപാരിചരിയാ, സയം മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതഉപട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച പഠമേന അത്ഥവികപ്പേന കാമഹേതുപാരിചരിയാസങ്ഖാതം അത്ഥത്തയം ദസ്സേതി, ദുതിയേന അധിപ്പായപാരിചരിയാസങ്ഖാതം അത്ഥദ്വയം. ബ്യഞ്ജനേ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൯൧) പന ആദരം അകത്വാ അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേതും ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ ഹേതും അത്തനോ അധിപ്പായം അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി (പാരാ. ൨൯൨) പദഭാജനം വുത്തം. ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ ഹേതും അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി ഹി വുത്തേ ജാനിസ്സന്തി പണ്ഡിതാ ‘‘ഏത്താവതാ അത്തനോ അത്ഥായ കാമപാരിചരിയാ വുത്താ’’തി, ‘‘അത്തനോ അധിപ്പായം അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി (പാരാ. ൨൯൨) വുത്തേപി ജാനിസ്സന്തി ‘‘ഏത്താവതാ അത്തനാ ഇച്ഛിതകാമിതട്ഠേന അത്തകാമപാരിചരിയാ വുത്താ’’തി.

കല്യാണേന ഭദ്ദകേന ഗുണേന സമന്നാഗതത്താ കല്യാണധമ്മം. തേനാഹ ‘‘തദുഭയേനാപീ’’തിആദി. അഭിരമേയ്യാതി തോസേയ്യ. ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസാ അഗ്ഗാ. പാരിചരിയാനന്തി പാരിചരിയാനം മജ്ഝേ, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. നനു ദുട്ഠല്ലവാചാസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൨൮൫) മേഥുനയാചനം ആഗതം, അഥ കസ്മാ ഇദം വുത്തം? നായം ദോസോ. തത്ഥ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൨൯൧) ഹി ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗവസേന വുത്തം, ഇധ പന അത്തനോ മേഥുനസ്സാദരാഗവസേനാതി.

തസ്മിംയേവ ഖണേതി ഭണിതക്ഖണേ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പന പണ്ഡകഗതികത്താ വിസും ന വുത്തോ. ‘‘ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദദ്വയേ കായസംസഗ്ഗേ വിയ യക്ഖിപേതീസുപി ദുട്ഠുല്ലത്തകാമവചനേ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൨൯൫) വദന്തി. തസ്മിംയേവാതി പണ്ഡകേയേവ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണഭണനേപി ദുക്കടം. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, തസ്സ അഗ്ഗദാനം മേഥുനം ധമ്മം ദേഹീ’’തി പരിയായവചനേപി ദുക്കടം. ‘‘അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭാസേയ്യ യാ മാദിസം ‘സീലവന്ത’ന്തി വുത്തത്താ’’തി (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൨൯൫) ഏകേ. ‘‘പഞ്ചസു അങ്ഗേസു സബ്ഭാവാ സങ്ഘാദിസേസോവാ’’തി അപരേ. ‘‘മേഥുനുപസംഹിതേനാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ചീവരാദീഹി…പേ… ഭാസന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം.

അത്തകാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, സഞ്ചരണസീലോതി വാ സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം, സഞ്ചരണന്തി അത്ഥോ. തഞ്ച പരതോ ‘‘ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതി’’ന്തിആദിവചനതോ ഇത്ഥിപുരിസാനം വേമജ്ഝേതി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി. പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണാനീതി ഏത്ഥ പടിഗ്ഗണ്ഹനം നാമ പുരിസേന വാ ഇത്ഥിയാ വാ ഉഭിന്നം മാതാദീഹി വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഏവം ഭണാഹീ’’തി വുത്തേ തേസം വചനം ‘‘സാധൂ’’തി വാ ‘‘ഹോതൂ’’തി വാ ‘‘ഭണാമീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന വചീഭേദം കത്വാ, സീസകമ്പനാദീഹി വാ സമ്പടിച്ഛനം. വീമംസനം നാമ വുത്തപ്പകാരേന സാസനം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തേസം അവസ്സം ആരോചനകാനം മാതാപിതുഭാതാഭഗിനിആദീനം വാ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ സാസനസ്സ ആരോചനം. പച്ചാഹരണം നാമ തേന ഗന്ത്വാ ആരോചിതേ സാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ, മാ വാ, ലജ്ജായ വാ തുണ്ഹീ ഹോതു, പുന ആഗന്ത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തസ്സാ പവത്തിയാ ആരോചനം. ആപജ്ജേയ്യാതി പടിപജ്ജേയ്യ.

ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതിം പുരിസസ്സ വാ ഇത്ഥിമതിന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആരോചേയ്യാ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ജായാഭാവേതി ഭരിയാഭാവേ. ജാരഭാവേതി പതിഭാവേ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തസ്മാ ഭരിയാഭാവനിമിത്തം പതിഭാവനിമിത്തം, ഭരിയാഭാവഹേതു പതിഭാവഹേതു, ഭരിയാഭാവപച്ചയാ പതിഭാവപച്ചയാ ആരോചേതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ജായത്തനേ ആരോചേതീ’’തിആദീസുപി. ‘‘ജായത്തനേ വാ ജാരത്തനേ വാ’’തി ഹി ഇദം യദത്ഥം തം തേസം മതിം ആരോചേതി, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇദാനി പന പദഭാജനിയം (പാരാ. ൩൦൨) വുത്തനയേനാപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. കിഞ്ചാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനിയം വുത്തം, ‘‘ജായത്തനേ വാ ജാരത്തനേ വാ’’തി പന നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ പുരിസലിങ്ഗവസേനാപി യോജേത്വാ വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേനാ’’തിആദി. മുഹുത്തികാതി ഗണികാ. ‘‘അന്തമസോ തങ്ഖണികായപീ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവ ഉപായേനാ’’തിആദി.

അഞ്ഞത്ര നാലംവചനീയായാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൩൯-൩൪൦) ദേസചാരിത്തവസേന പണ്ണദാനാദിനാ അപരിച്ചത്തം ഠപേത്വാ. സഞ്ചരിത്തവസേന ഭിക്ഖുനാ വചനീയാ ന ഹോതീതി നാലംവചനീയാ, തം ഠപേത്വാതി കേചി. അപ്പേന വാ ബഹുനാ വാ ധനേന കീതാ ധനക്കീതാ. യസ്മാ പന സാ ന കീതമത്തായേവ ഭരിയാ, സംവാസത്ഥായ പന കീതത്താ ഭരിയാ, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ധനേന കിണിത്വാ വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. ഛന്ദവാസിനീതി ഛന്ദേന അത്തനോ രുചിയാ വസതീതി ഛന്ദവാസിനീ. യസ്മാ പന സാ ന അത്തനോ ഛന്ദമത്തേനേവ ഭരിയാ ഹോതി, പുരിസേന പന സമ്പടിച്ഛിതത്താ, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘പിയോ പിയം വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. ആദിസദ്ദേന ‘‘ഭോഗവാസിനീ, പടവാസിനീ, ഓദപത്തകിനീ, ഓഭടചുമ്ബടാ, ദാസീ ച ഭരിയാ ച, കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച, ധജാഹടാ, മുഹുത്തികാ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) ഇമേസം അട്ഠന്നം ആകാരാനം ഗഹണം. യഥാ ച ‘‘ഛന്ദവാസിനീ’’തിആദീസു അഞ്ഞതരവസേന വദതോ വിസങ്കേതോ നത്ഥി, ഏവം പാളിയം അവുത്തേസുപി ‘‘ഹോഹി കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ, ജായാ, പജാപതി, പുത്തമാതാ, ഘരണീ, ഘരസാമിനീ, ഭത്തരന്ധികാ, സുസ്സൂസികാ, പരിചാരികാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൦൫) ഏവമാദീസു സംവാസപരിദീപകേസു വചനേസു അഞ്ഞതരവസേന വദന്തസ്സാപി വിസങ്കേതോ നത്ഥി, തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ ആപത്തിയേവ.

മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹീതി ഏത്ഥ മാതുരക്ഖിതാ നാമ മാതരാ രക്ഖിതാ, യഥാ പുരിസേന സഹ സംവാസം ന കപ്പേതി, ഏവം മാതരാ രക്ഖിതാതി അത്ഥോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേപി ‘‘മാതാ രക്ഖതി ഗോപേതി, ഇസ്സരിയം കാരേതി, വസം വത്തേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തം. പിതുരക്ഖിതാദീസൂതി ‘‘പിതുരക്ഖിതാ, മാതാപിതുരക്ഖിതാ, ഭാതുരക്ഖിതാ, ഭഗിനിരക്ഖിതാ, ഞാതിരക്ഖിതാ, ഗോത്തരക്ഖിതാ, ധമ്മരക്ഖിതാ, സാരക്ഖാ, സപരിദണ്ഡാ’’തി (പാരാ. ൩൦൩) ഏവം വുത്തേസു പിതുരക്ഖിതാദീസു. യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം ‘‘പിതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹീ’’തിആദീസുപി നയോ വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ ഗിലാനസ്സ വാ കിച്ചേന ഗച്ഛന്തസ്സാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥാഗാരം വാ കിഞ്ചി വാ വിപ്പകതം ഹോതി. തത്ഥ കാരുകാനം ഭത്തവേതനത്ഥായ ഉപാസകോ വാ ഉപാസികായ സന്തികം ഭിക്ഖും പഹിണേയ്യ, ഉപാസികാ വാ ഉപാസകസ്സ, ഏവരൂപേന സങ്ഘകിച്ചേന ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി. ചേതിയകമ്മേ കരിയമാനേപി ഏസേവ നയോ. ഗിലാനസ്സ ഭേസജ്ജത്ഥായപി ഉപാസകേന വാ ഉപാസികായ സന്തികം, ഉപാസികായ വാ ഉപാസകസ്സ സന്തികം പഹിതസ്സ ഗച്ഛതോ അനാപത്തി.

കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ‘‘ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ ന പേതീ ന തിരച്ഛാനഗതാ. പുരിസോ നാമ മനുസ്സപുരിസോ, ന യക്ഖോ’’തിആദി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൪൧) നത്ഥി, തഥാപി മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘തേസം മനുസ്സജാതികതാ’’തി. നനാലംവചനീയതാതി യഥാവുത്തനയേന പരിച്ചത്താ അലംവചനീയാ. നിവാരണത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ അലം-സദ്ദോ. ന അലംവചനീയാ നാലംവചനീയാ, ന നാലംവചനീയാ, തസ്സാ ഭാവോ നനാലംവചനീയതാ, ‘‘അലംവചനീയതാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി.

പണ്ണത്തിന്തി, ഇമം സിക്ഖാപദം. കായവികാരേനാതി സീസുക്ഖിപനാദികായവികാരേന. തഥേവ വീമംസിത്വാ തഥേവ പച്ചാഹരന്തസ്സാതി ഹത്ഥമുദ്ദാദിനാ കായവികാരേന വീമംസിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ തഥേവ ആരോചേന്തസ്സ. ആഗമിസ്സതീതി തവ സന്തികേ ധമ്മസ്സവനാദിഅത്ഥം ആഗമിസ്സതി. കേനചി വുത്തേതി ആസനസാലാദീസു നിസിന്നസ്സ കേനചി പുരിസേന വുത്തേ. സചേ ഹി ഖീണാസവസ്സ മാതാപിതരോ കുജ്ഝിത്വാ അലംവചനീയാ ഹോന്തി, തഞ്ച ഭിക്ഖും ഘരം ഉപഗതം പിതാ വദതി ‘‘മാതാ തേ, താത, മം മഹല്ലകം ഛഡ്ഡേത്വാ ഞാതികുലം ഗതാ, ഗച്ഛ നം മം ഉപട്ഠാതും പേസേഹീ’’തി. സോ ചേ ഗന്ത്വാ തം വത്വാ പുന പിതുനോ തസ്സാ ആഗമനം വാ അനാഗമനം വാ ആരോചേതി, ഏവം ആരോചേന്തസ്സ തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘പണ്ണത്തിം അജാനന്തസ്സ പനാ’’തിആദി. ഖീണാസവസ്സപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദീപേതി. പിതുവചനേനാതി അത്തനോ പിതുവചനേന. ഗന്ത്വാതി തസ്സാ സമീപം ഗന്ത്വാ. പണ്ണത്തിം, അലംവചനീയഭാവഞ്ചാതി ഉഭയം അജാനന്തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതി. തദുഭയന്തി പണ്ണത്തിം, അലംവചനീയഭാവഞ്ച. യം പന പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാ ഏതേഹേവ തീഹി നയേഹി സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതോ കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. ഇമാനി തീണി പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേന ‘‘സചിത്തകസമുട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തം, തം അയുത്തം. ന ഹി പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാപി ‘‘നാലംവചനീയാ’’തി മഞ്ഞമാനസ്സ സചിത്തകേഹി സമുട്ഠാനേഹി ആപത്തി സമുട്ഠാതീതി വത്തും യുജ്ജതി വീതിക്കമചേതനായ അസമ്ഭവതോ.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഞ്ഞാചികായ പനാതി ഏത്ഥ സന്തി അത്തവാചകോ തതിയത്ഥേ നിപാതോ, യാചികാതി ഭാവസാധനോ, തേസഞ്ച മജ്ഝേപദലോപസമാസോ. പനാതി നിപാതമത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘സയം പവത്തിതയാചനാ വുച്ചതീ’’തി. യാ ഹി അത്തനാ പവത്തിതാ, സാ അത്തനോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. നനു ന സക്കാ യാചനായേവ കുടിം കാതുന്തി അനുയോഗം സന്ധായ തസ്സാധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സയം യാചിതകേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സയം യാചിതകേഹീതി ‘‘വാസിം ദേഥ, ഫരസും ദേഥാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൩൪൨) സയം യാചിതകേഹി. ഉപകരണേഹീതി വാസിയാദീഹി. പരേന ഭണ്ഡസാമികേന ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി അപരിച്ചാഗാരക്ഖണഗോപനവസേന പരിഗ്ഗഹിതം പരപരിഗ്ഗഹിതകം, പരസന്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. മൂലച്ഛേദവസേനാതി മൂലസ്സ ഛിന്ദനവസേന, പരസന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ അത്തനോ സന്തകം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ഹി അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ യാചന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടം. താവകാലികം പന വട്ടതീതി താവകാലികം കത്വാ യാചിതും വട്ടതി. സകകമ്മം ന യാചിതബ്ബാതി പാണാതിപാതസിക്ഖാപദരക്ഖണത്ഥം വുത്തം. ‘‘ഹത്ഥകമ്മം ദേഥാ’’തി അനിയമേത്വാപി ന യാചിതബ്ബാ. ഏവം യാചിതാ ഹി തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഭിക്ഖും ഉയ്യോജേത്വാ മിഗേപി മാരേത്വാ ആഹരേയ്യും. നിയമേത്വാ പന ‘‘വിഹാരേ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം അത്ഥി, തത്ഥ ഹത്ഥകമ്മം ദേഥാ’’തി യാചിതബ്ബാ. ‘‘കുടി നാമ ഉല്ലിത്താ വാ ഹോതി, അവലിത്താ വാ ഉല്ലിത്താവലിത്താ വാ’’തി (പാരാ. ൩൪൫) പദഭാജനേ വുത്തത്താ ‘‘കുടിന്തി ഉല്ലിത്താദീസു അഞ്ഞതര’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ധം മുഖം ലിത്താ ഉല്ലിത്താ. അന്തോ ലിമ്പന്താ ഹി ഏവം ലിമ്പന്തി. അധോ മുഖം ലിത്താ അവലിത്താ. ബഹി ലിമ്പന്താ ഹി ഏവം ലിമ്പന്തി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ ഉല്ലിത്താ നാമാ’’തിആദി. പിട്ഠസങ്ഘാടോതി ദ്വാരബാഹാ. ‘‘സുധായ വാ മത്തികായ വാ’’തി ഏതേന ഠപേത്വാ ഇമേ ദ്വേ ലേപേ അവസേസോ ഭസ്മാഗോമയാദിഭേദോ അലേപോതി ദസ്സേതി.

യസ്മാ പന സഞ്ഞാചികായ കുടിം കരോന്തേനാപി ഇധ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘സയം വാ കരോന്തേന ആണത്തിയാ വാ കാരാപേന്തേനാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘സയം വാ കരോന്തേനാ’’തി ഇമിനാ സാമത്ഥിയതോ ലബ്ഭമാനമത്ഥമാഹ, ന തു പദത്ഥതോ. ‘‘ആണത്തിയാ വാ കാരാപേന്തേനാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) പന പദത്ഥതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ യദി പന ‘‘കരോന്തേന വാ കാരാപേന്തേന വാ’’തി വദേയ്യ, ബ്യഞ്ജനം വിലോമിതം ഭവേയ്യ. ന ഹി കാരാപേന്തോ കരോന്തോ നാമ ഹോതീതി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദട്ഠബ്ബം. നത്ഥി സാമീ പതി ഏതിസ്സാതി അസാമികാ, തം അസാമികം, അനിസ്സരന്തി അത്ഥോ. അനിസ്സരതാ ചേത്ഥ കാരാപനേനാതി ആഹ ‘‘കാരേതാ ദായകേന വിരഹിത’’ന്തി. ഉദ്ദേസോതി ഉദ്ദിസിതബ്ബോ.

തത്രാതി സാമിസ്മിം ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘തസ്സാ കുടിയാ’’തി. ദീഘസോതി നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ദീഘതോ’’തി. ബഹികുട്ടേതി കുട്ടസ്സ ബഹി, ഥുസേന മിസ്സകോ പിണ്ഡോ ഥുസപിണ്ഡോ, തസ്സ പരിയന്തോ ഥുസപിണ്ഡപരിയന്തോ, തേന, ഥുസമിസ്സകമത്തികാപിണ്ഡപരിയന്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഥുസപിണ്ഡസ്സൂപരി സേതകമ്മം പന അബ്ബോഹാരികം. അബ്ഭന്തരേ ഭവോ അബ്ഭന്തരിമോ, തേന. യത്ഥാതി യസ്സം കുടിയം. പമാണയുത്തോതി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥിപമാണോ. ‘‘തിരിയം സത്തന്തരാ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) ഉക്കംസതോ പമാണസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ ചതുഹത്ഥവിത്ഥാരാ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം.

സോധേത്വാതി സമതലസീമമണ്ഡലസദിസം കത്വാ. പദഭാജനേ വുത്തനയേന സങ്ഘം തിക്ഖത്തും യാചിത്വാതി ‘‘സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘അഹം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം കുടിവത്ഥുഓലോകനം യാചാമീ’’’തി (പാരാ. ൩൪൯) പദഭാജനേ വുത്തനയേന തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ. സങ്ഘേന വാ സമ്മതാതി പദഭാജനിയം (പാരാ. ൩൫൦) വുത്തേന ഞത്തിദുതിയകമ്മേന, അപലോകനകമ്മവസേന വാ സങ്ഘേന സമ്മതാ. വത്ഥൂതി കുടിവത്ഥു. അനാരമ്ഭന്തി അനുപദ്ദവം. പരിതോ കമതി ഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി പരിക്കമനം, തേന സഹ വത്തതീതി സപരിക്കമനം, സഉപചാരന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തിആദി.

കിപില്ലികാദീനന്തി ഏത്ഥ കിപില്ലികാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൫൩) നാമ രത്തകാളപിങ്ഗലാദിഭേദാ യാ കാചി, താ ആദി യേസം താനി കിപില്ലികാദീനി, തേസം. ആദിസദ്ദേന ഉപചികാദീനം സങ്ഗഹണം. ആസയോതി നിബദ്ധവസനട്ഠാനം, സോ ആദി യേസം തേ ആസയാദയോ, തേഹി. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ നിസ്സിതസ്സ ഗഹണം. സോളസഹി ഉപദ്ദവേഹീതി ‘‘കിപില്ലികാനം വാ ആസയോ ഹോതി, ഉപചികാനം വാ ഉന്ദൂരാനം വാ അഹീനം വാ വിച്ഛികാനം വാ സതപദീനം വാ ഹത്ഥീനം വാ അസ്സാനം വാ സീഹാനം വാ ബ്യഗ്ഘാനം വാ ദീപീനം വാ അച്ഛാനം വാ തരച്ഛാനം വാ യേസം കേസഞ്ചി തിരച്ഛാനഗതാനം പാണാനം വാ ആസയോ ഹോതി, പുബ്ബണ്ണനിസ്സിതം വാ ഹോതി, അപരണ്ണഅബ്ഭാഘാതആഘാതനസുസാനഉയ്യാനരാജവത്ഥുഹത്ഥിസാലാഅസ്സസാലാബന്ധനാഗാരപാനാഗാരസൂനരച്ഛാചച്ചരസഭാസംസരണനിസ്സിതം വാ ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൩൫൩) ഏവം വുത്തേഹി സോളസഹി ഉപദ്ദവേഹി. തത്ഥ ച അബ്ഭാഘാതം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൫൩) നാമ കാരണാഘരം. ആഘാതനം നാമ ധമ്മഗന്ധികാ. സുസാനന്തി മഹാസുസാനം. സംസരണം നാമ അനിബ്ബിജ്ഝഗമനീയോ ഗതപച്ചാഗതമഗ്ഗോ.

ആവിജ്ഝിതും സക്കുണേയ്യതായാതി ഛിന്നതടാദീനമഭാവതോ അനുപരിയായിതും സക്കുണേയ്യതായ. തേന ഭിക്ഖുനാതി കുടികാരകേന ഭിക്ഖുനാ. യാചിതേഹീതി ‘‘ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ ‘അഹം, ഭന്തേ, സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം കുടിവത്ഥുദേസനം യാചാമീ’’’തി (പാരാ. ൩൫൧) തിക്ഖത്തും യാചിതേഹി. ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേനാതി –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോ സങ്ഘം കുടിവത്ഥുദേസനം യാചതി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കുടിവത്ഥും ദേസേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി. സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോ സങ്ഘം കുടിവത്ഥുദേസനം യാചതി. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കുടിവത്ഥും ദേസേതി, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കുടിവത്ഥുസ്സ ദേസനാ, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ. ദേസിതം സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കുടിവത്ഥു, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി –

ഏവം പദഭാജനേ വുത്തേന ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന. ആളവികാ നാമ ആളവിരട്ഠേ ജാതാ ദാരകാ, തേ പബ്ബജിതകാലേപി ‘‘ആളവികാ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിംസു. തേ സന്ധായ വുത്തം ആളവികേ ഭിക്ഖൂ’’തി. ലേപേ ഘടിതേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൫൩) അന്തോലേപേ വാ അന്തോലേപേന സദ്ധിം ഭിത്തിഞ്ച ഛദനഞ്ച ഏകാബദ്ധം കത്വാ ഘടിതേ, ബഹിലേപേ വാ ബഹിലേപേന സദ്ധിം ഘടിതേ. ദ്വേ ച ദുക്കടാനി സാരമ്ഭഅപരിക്കമനവസേന. ഉഭയവിപന്നാതി ഉഭയേഹി ദേസനാപമാണേഹി വിപന്നാ വിരഹിതാ ഉഭയവിപന്നാ, അദേസിതവത്ഥുകാ പമാണാതിക്കന്താതി അത്ഥോ. തസ്മിന്തി ദ്വാരബന്ധേ വാ വാതപാനേ വാ. ലേപോ ന ഘടിയതീതി പുബ്ബേ ദിന്നലേപോ ദ്വാരബന്ധേന വാ വാതപാനേന വാ സദ്ധിം ന ഘടിയതി, ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ന തിട്ഠതീതി വുത്തം ഹോതി. തന്തി ദ്വാരബന്ധം വാ വാതപാനം വാ പരാമസതി. പഠമമേവാതി ലേപകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ ദ്വാരബന്ധവാതപാനാനം ഠപനതോ പുബ്ബേയേവ, ലേപസ്സ നിട്ഠിതക്ഖണേയേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി ദേസിതവത്ഥുകം പമാണികം സാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി ദേസിതവത്ഥുകം പമാണികം അനാരമ്ഭം അപരിക്കമനം, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൫൫) പദഭാജനിയം വുത്തത്താ ‘‘കേവലം സാരമ്ഭായാ’’തിആദി വുത്തം. വിപ്പകതന്തി അനിട്ഠിതം. അഞ്ഞസ്സ ദദതോ ചാതി അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ദദതോ ച. ഗുഹാ നാമ ഇട്ഠകഗുഹാ വാ സിലാഗുഹാ വാ ദാരുഗുഹാ വാ ഭൂമിഗുഹാ വാ. തിണകുടി നാമ സത്തഭൂമികോപി പാസാദോ തിണച്ഛദനോ ‘‘തിണകുടികാ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞസ്സാതി ആചരിയസ്സ വാ ഉപജ്ഝായസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ. വാസാഗാരം ഠപേത്വാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൬൪) അത്തനോ വസനത്ഥായ വാസാഗാരം ഠപേത്വാ. ഉപോസഥാഗാരാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ജന്താഘരഭോജനസാലാഅഗ്ഗിസാലാനം ഗഹണം. ഹേട്ഠിമപമാണസമ്ഭവോതി ചതുഹത്ഥവിത്ഥിണ്ണതാ. അദേസാപേത്വാ കരോതോതി വത്ഥും അദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കന്തം, പമാണയുത്തം വാ കരോതോ. ഏത്ഥ ച വത്ഥുനോ അദേസാപനം അകിരിയാ. കുടികരണം കിരിയാ.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

മഹന്തം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി മഹല്ലകോ, തം മഹല്ലകം. യോ ച യം ഗണ്ഹാതി, സോ തസ്സ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘മഹന്തഭാവോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മഹല്ലകോ’’തി. സോ ച മഹന്തഭാവോ കേന, കുതോ ചാതി ആഹ ‘‘സസാമികഭാവേനാ’’തിആദി. ന കേവലം സസാമികഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ ‘‘മഹല്ലകോ നാമ വിഹാരോ സസാമികോ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൩൬൭) ഏത്തകമേവ പദഭാജനേ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. വിഹരന്തി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ, ആവാസോ. മാതികായം ഭിക്ഖൂ വാ അനഭിനേയ്യാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ ‘‘അയം വാ സോ മഹാനാഗോ’’തിആദീസു വിയ അവധാരണത്ഥോ.

കോസമ്ബിയന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൬൫) ഏവംനാമകേ നഗരേ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണിആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാവ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ തം ‘‘കോസമ്ബീ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ‘‘കുസുമ്ബസ്സ നാമ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താ’’തി ഏകേ. ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭാതി യോ അഭിനിക്ഖമനകാലേ സദ്ധിം നിക്ഖന്തോ, യസ്സ ച സത്ഥാരാ പരിനിബ്ബാനകാലേ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ (ചൂളവ. ൪൪൫) ആണത്തോ, തം ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ. ചേതിയരുക്ഖന്തി ചിത്തീകതട്ഠേന ചേതിയം, പൂജാരഹാനം ദേവട്ഠാനാനമേതം അധിവചനം, ‘‘ചേതിയ’’ന്തി സമ്മതം രുക്ഖം ചേതിയരുക്ഖം. വത്ഥുനോ അദേസനായ ആപജ്ജനതോ ‘‘അകിരിയമത്തതോ സമുട്ഠാനഭാവോ’’തി വുത്തം. മത്ത-സദ്ദേന കിരിയതോ സമുട്ഠാനതം പടിക്ഖിപതി. കേചി പന ‘‘വത്ഥുഅദേസനായ, കുടികരണേന ച സമുട്ഠാനതോ കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതീ’’തി വദന്തി. പമാണനിയമാഭാവോവ വിസേസോ.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദൂസീയതീതി ദുട്ഠോ, ദൂസേതി പരം വിനാസേതീതി ദോസോ. തേനാഹ ‘‘ദൂസിതോ ചേവാ’’തിആദി. ഇദാനി ‘‘ദൂസിതോ ചേവ ദൂസകോ ചാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പന്നേ ഹി ദോസേ’’തിആദിമാഹ. പകതിഭാവം ജഹാപിതോതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) സോമ്മഭാവം ജഹാപിതോതി അത്ഥോ, വികാരമാപാദിതോതി വുത്തം ഹോതി. ആകാരനാനാത്തേനാതി ദൂസിതാകാരസ്സ ചേവ ദൂസകാകാരസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ആകാരാനം നാനാഭാവേന. നപ്പതിതോതി പീതിസുഖാദീഹി ന അഭിഗതോ അനുപഗതോ, ന ഉപഗതോതി അത്ഥോ. യോ ച പീതിസുഖാദീഹി അനുപഗതോ, സോ തേഹി വജ്ജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പീതിസുഖാദീഹി വിവജ്ജിതോ’’തി. യോ ച തേഹി വജ്ജിതോ, ന സോ തേഹി അഭിസടോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന അഭിസടോ’’തി, പീതിസുഖാദീഹി ന പത്ഥടോതി അത്ഥോ. നാസ്സ മൂലന്തി അമൂലകം. തം പന അമൂലകത്തം യസ്മാ ചോദകവസേന അധിപ്പേതം, ന ചുദിതകവസേന, തസ്മാ തദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യം ചോദകേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യന്തി പാരാജികം. ഏതന്തി ചുദിതകസ്സ ആപന്നാനാപന്നത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

ഇദാനി അത്തനാ വുത്തമേവ ദിട്ഠാദിം വിവരിതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തഥേവാതി ‘‘പസാദസോതേന വാ ദിബ്ബസോതേന വാ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. പരിസങ്കിതം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) പന തിവിധം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം, സുതപരിസങ്കിതം, മുതപരിസങ്കിതന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖുഞ്ച മാതുഗാമഞ്ച തഥാരൂപേ ഠാനേ ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേഹി കത’’ന്തി വാ ‘‘കരിസ്സന്തീ’’തി വാ പരിസങ്കിതം, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. അന്ധകാരേ വാ പടിച്ഛന്നോകാസേ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ച മാതുഗാമസ്സ ച വചനം സുത്വാ ദുതിയസ്സ അത്ഥിഭാവം അജാനതോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പരിസങ്കിതം, ഇദം സുതപരിസങ്കിതം നാമ. ധുത്തേഹി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം പച്ചന്തവിഹാരേ മണ്ഡപേ വാ സാലാദീസു വാ പുപ്ഫഗന്ധമംസസുരാദീനി അനുഭവിത്വാ ഗതട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി വീമംസന്തേന തത്ര കേനചി ഭിക്ഖുനാ ഗന്ധാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, ഭേസജ്ജത്ഥായ അരിട്ഠം വാ പീതം, സോ തസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം സോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിസങ്കിതം, ഇദം മുതപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം തിവിധസ്സ പരിസങ്കിതസ്സ അഭാവോ അപരിസങ്കിതം. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠസുതമുതവസേന ചേതസാ അപരിസങ്കിത’’ന്തി. തഞ്ച പനേതം ദിട്ഠാദികം ന കേവലം അത്തനോ വാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ’’തി. യസ്മാ ‘‘ത്വം പണ്ഡകോ’’തിആദിവചനേനാപി ചോദയതോ ആപത്തിയേവ, തസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘പാരാജികേന ധമ്മേനാതി ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി (പാരാ. ൩൮൬) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം വാചകസദ്ദസന്നിട്ഠാനേ തദത്ഥജോതനഭാവേന പവത്തനതോ ‘‘ധംസേയ്യാ’’തി വുത്തം. ധംസനഞ്ചേത്ഥ അഭിഭവനം. തേനാഹ ‘‘അഭിഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താതി ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവി, അദിന്നം ആദിയി, മനുസ്സം ഘാതയിത്ഥ, അഭൂതം ആരോചയിത്ഥാ’’തി ഏവം പവത്താ. ഏത്ഥ ച ‘‘അസ്സമണോസീ’തി അവന്ദനകാരണസ്സ അവുത്തത്താ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ ന വന്ദിതബ്ബോ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം അവന്ദിയേസു അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ അവുത്തത്താ, ‘‘പച്ഛാ ഉപസമ്പന്നേന പുരേ ഉപസമ്പന്നോ വന്ദിയോ’’തി (പരി. ൪൬൮) വുത്തത്താ ച. ഇദം പന അത്തനാ വത്തബ്ബം ദസ്സേതും വുത്തം.

സമീപേതി ദ്വാദസഹത്ഥപമാണേ പദേസേ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനമേവ ഹി ഹത്ഥമുദ്ദായ സീസം ന ഏതി, ഇദം പന അനുദ്ധംസനം, അഭൂതരോചനഞ്ച ഏതിയേവ. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദായ ഏവ വാ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയാതി ബ്രഹ്മം സേട്ഠം പസത്ഥം ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മൂനം വാ സേട്ഠാനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാനം, ബ്രഹ്മാനഞ്ച ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം, തമ്ഹാ ബ്രഹ്മചരിയാ. തേനാഹ ‘‘സേട്ഠചരിയാ’’തി. സാധു വതസ്സ ഏകന്തേന ഭദ്ദകം ഭവേയ്യ. ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാദിസത്തവിധമ്പി കമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആപത്തിയാ ചോദേന്തസ്സ അധിപ്പായോ കമ്മാധിപ്പായോ. ‘‘ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി അധിപ്പായോ വുട്ഠാനാധിപ്പായോ. അനുവിജ്ജനാധിപ്പായോതി വീമംസനാധിപ്പായോ, ഉപപരിക്ഖാധിപ്പായോ. അനുവിജ്ജകേനാതി സങ്ഘമജ്ഝേ ഓതിണ്ണം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതും നിസിന്നേന വിനയധരേന. കിം തേ ദിട്ഠന്തി തയാ കിം ദിട്ഠം, പഠമം പാരാജികം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ, ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥം പാരാജികം ആപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. ആദിസദ്ദേന ‘‘കിന്തി തേ ദിട്ഠം, കദാ തേ ദിട്ഠം, കത്ഥ തേ ദിട്ഠ’’ന്തി ഇമം നയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സമനത്ഥായ പവത്തമാനേഹി സമഥേഹി അധികാതബ്ബന്തി അധികരണം. യഥാ ഹി സമനവസേന സമഥാനം വിവാദാദീസു അധികതഭാവോ, ഏവം വിവാദാദീനം തേഹി അധികത്തബ്ബതാതി. തേനാഹ ‘‘സമഥേഹി അധികരണീയഭാവേനാ’’തിആദി. ഇമിനാ ഹി അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതാ വുത്താ. അധികരണന്തി വിവാദാധികരണം അനുവാദാധികരണം ആപത്താധികരണം കിച്ചാധികരണന്തി ചതുബ്ബിധം അധികരണം. വിവാദാദീനി അധികരണാനി സമേന്തി വൂപസമേന്തീതി സമഥാ, സമ്മുഖാവിനയാദയോ. അഥ വാ അധികരീയന്തി ഏത്ഥാതി അധികരണം. കേ അധികരീയന്തി? സമഥാ. കഥം അധികരീയന്തി? സമനവസേന. അധികരണം സമേന്തി വൂപസമേന്തീതിപി സമഥാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആപത്താധികരണം ഠപേത്വാ സേസാധികരണേഹി ചോദനായ അഭാവതോ ‘‘ഇദം പന പാരാജികസങ്ഖാതം ആപത്താധികരണമേവ അധിപ്പേത’’ന്തി വുത്തം. ആപത്തിയേവ അധികരണം ആപത്താധികരണം. അനുദ്ധംസിതക്ഖണേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ, സോ ചേ തങ്ഖണേയേവ ജാനാതീതി അധിപ്പായോ.

മേത്തിയഭൂമജകേതി മേത്തിയഞ്ച ഭൂമജകഞ്ച. ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അഗ്ഗപുരിസാ ഏതേ. സുദ്ധം വാതി പാരാജികമനാപന്നം വാ. ‘‘സചേ സോ തങ്ഖണേയേവ ജാനാതീ’’തി ഇമിനാ ആവജ്ജനസമയമാഹ. തങ്ഖണേയേവ ജാനനം നാമ ദുക്കരം, സമയേന ആവജ്ജിത്വാ ഞാതേ പന ഞാതമേവ ഹോതി. പച്ഛാ ചേ ജാനാതി, സീസം ന ഏതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഅഭൂതാരോചനദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമദുട്ഠദോസഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദാനീതി സബ്ബാനേവ ഹി ഇമാനി ഏകപരിച്ഛേദാനി. യസ്മാ പന പരമ്മുഖാ സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദതോ ദുക്കടമേവ, തസ്മാ ‘‘പരമ്മുഖാ ചോദേന്തസ്സ പന സീസം ന ഏതീ’’തി വുത്തം. വുത്തനയാപത്തിയോതി ‘‘വാചായ വാചായാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാ സങ്ഘാദിസേസദുക്കടാപത്തിയോ. തഥേവാതി വാചായ വാചായേവ. വദന്തസ്സാതി സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി ഉപസമ്പന്നം സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ. വുത്തനയേനേവാതി വാചായ വാചായേവ. ഓകാസം കാരേത്വാ ഉപസമ്പന്നം സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസം കാരേത്വാ വദന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവാ’’തി. ഏവസദ്ദേന ദുക്കടം നിവത്തീയതി. അസമ്മുഖാ സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം. സത്തവിധമ്പി കമ്മന്തി തജ്ജനീയം, നിയസം, പബ്ബാജനീയം, പടിസാരണീയം, തിവിധഞ്ച ഉക്ഖേപനീയന്തി സത്തവിധമ്പി കമ്മം.

ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തസ്സ ച ഓകാസകമ്മം നത്ഥീതി ഏത്ഥ ഉപോസഥതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഠപിതോപി അട്ഠപിതോ ഹോതി. ഖേത്തേ ഠപിതോ പന ഠപിതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ യാവ രേ-കാരം ഭണതി, താവ ഠപേതബ്ബോ, ഇദം ഖേത്തം. യ്യ-കാരേ പന വുത്തേ ഠപേന്തേന പച്ഛാ ഠപിതോ നാമ ഹോതി. ‘‘സുണാതു മേ’’തി അനാരദ്ധേ ഠപേന്തേന പുരേ ഠപിതോ ഹോതി. പവാരണാട്ഠപനം പന സബ്ബസങ്ഗാഹികം, പുഗ്ഗലികഞ്ചാതി ദുവിധം. തത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ…പേ… സങ്ഘോ തേവാചികം പവാരേയ്യാ’’തി സു-കാരതോ യാവ രേ-കാരോ, താവ അപരിയോസിതാവ ഹോതി പവാരണാ, ഏത്ഥന്തരേ ഏകപദേപി ഠപേന്തേന ഠപിതാ ഹോതി പവാരണാ. യ്യ-കാരേ പന പത്തേ പരിയോസിതാവ ഹോതി, തസ്മാ തതോ പട്ഠായ ഠപേന്തേന അട്ഠപിതാ ഹോതി. പുഗ്ഗലികട്ഠപനേ പന ‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പവാരേമി…പേ… തതിയമ്പി ഭന്തേ സങ്ഘം പവാരേമി ദിട്ഠേന വാ…പേ… പസ്സന്തോ പടീ’’തി (മഹാവ. ൨൧൦) സം-കാരതോ യാവ അയം സബ്ബപച്ഛിമോ ടി-കാരോ, താവ അപരിയോസിതാവ ഹോതി പവാരണാ, ഏത്ഥന്തരേ ഏകപദേപി ഠപേന്തേന ഠപിതാ ഹോതി പവാരണാ. ‘‘കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ പന പരിയോസിതാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കരിസ്സാമീ’’തി ഏതസ്മിം പദേ സമ്പത്തേ ഠപിതാപി അട്ഠപിതാ ഹോതി. ഏസേവ നയോ ദ്വേവാചികഏകവാചികസമാനവസ്സികാസു. ഏതാസുപി ഹി ടി-കാരാവസാനംയേവ ഠപനക്ഖേത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ഠപനക്ഖേത്തം പന ജാനിതബ്ബ’’ന്തി. ഓസടേ വത്ഥുസ്മിന്തി ചോദകേന അത്തനാ വത്തബ്ബേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹടേ. ഇദഞ്ച ഇദഞ്ച കരോതീതി പാണാതിപാതം, അദിന്നാദാനഞ്ച കരോതി, ജാതരൂപരജതഞ്ച പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. അസുകോ ച അസുകോ ച അസ്സമണോ, അനുപാസകോതി അക്കോസാധിപ്പായേന പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സ ദുക്കടം, സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ പന പാചിത്തിയമേവ. തേനാഹ ‘‘സചേ പന ഓദിസ്സ നിയമേത്വാ’’തിആദി. സങ്ഖ്യുപഗമനന്തി വോഹാരൂപഗമനം.

ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

അഞ്ഞഭാഗസ്സാതി അഞ്ഞകോട്ഠാസസ്സ, യം ചോദേതുകാമോ, തസ്സ ജാതിആദിതോ അഞ്ഞസ്സ തിരച്ഛാനജാതിആദികോട്ഠാസസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദന്തി നപുംസകനിദ്ദേസേന ഛഗലകാദിം നിദ്ദിസതി, അയം ഛഗലകാദികോതി അത്ഥോ, അധികരണസദ്ദാപേക്ഖായ വാ നപുംസകനിദ്ദേസോ, ഇദം ഛഗലകാദിസങ്ഖാതം അധികരണന്തി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞഭാഗോ വാതി തിരച്ഛാനജാതിആദിഭേദോ അഞ്ഞോ കോട്ഠാസോ വാ. അസ്സാതി ഛഗലകാദികസ്സ. അഞ്ഞഭാഗിയം ഛഗലകാദി. ഏത്ഥ ച ‘‘അഞ്ഞഭാഗസമ്ബന്ധി അഞ്ഞഭാഗിയ’’ന്തി പഠമവിഗ്ഗഹസ്സ അത്ഥോ, ‘‘അഞ്ഞഭാഗവന്തം അഞ്ഞഭാഗിയ’’ന്തി ദുതിയവിഗ്ഗഹസ്സ. ഠപേത്വാ പന തിരച്ഛാനജാതിആദികം പരമത്ഥതോ വിസും ഛഗലകാദികേ അസതിപി ‘‘പടിമായ സരീര’’ന്തിആദീസു വിയ അഭേദേപി ഭേദകപ്പനായ പവത്തലോകവോഹാരവസേന ‘‘അഞ്ഞഭാഗസ്സ ഇദം, അഞ്ഞഭാഗോ വാ അസ്സ അത്ഥീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അധികരീയതി ഏത്ഥാതി അധികരണം. തേനാഹ ‘‘ആധാരോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ആധരീയതി അസ്മിന്തി ആധാരോ, പതിട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘വത്ഥു അധിട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

ഇദാനി ‘‘അഞ്ഞഭാഗസ്സ ഇദ’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമേവത്ഥം കേവലം നയദസ്സനത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിയം ആഗതമേവ ഗഹേത്വാ വിഭജന്തോ ‘‘യോ ഹി സോ’’തിആദിമാഹ. തേന നനു അനാഗതേ ഏവം ചോദേന്താനം പാപഭിക്ഖൂനം ലേസോകാസപിദഹനത്ഥം ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, ന പന മേത്തിയഭൂമജകാനം. തേസഞ്ഹി ആദികമ്മികത്താ അനാപത്തി, തസ്മാ സാമഞ്ഞേന അത്ഥോ വിഭജിതബ്ബോ. ന പന ‘‘യോ ഹി സോ അട്ഠുപ്പത്തിയം ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തിആദിനാ വിസേസേനാതി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദട്ഠബ്ബം. ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ, യസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. അട്ഠുപ്പത്തിയന്തി അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തി, തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം, സിക്ഖാപദസ്സ നിദാനേതി വുത്തം ഹോതി. ഛഗലകോതി സേതഛഗലകോ. സോതി ഛഗലകോ. ഇമസ്സ പന ‘‘ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്സ…പേ… ഛഗലകഭാവസ്സ ചാതി ‘‘തിരച്ഛാനജാതിയാ ചേവ ഛഗലകഭാവസ്സ ചാ’’തി സങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഭാഗസ്സ കോട്ഠാസസ്സ, പക്ഖസ്സാതി അത്ഥോ.

കുതോയമഞ്ഞോ, യതോ ‘‘അഞ്ഞസ്സ ഭാഗസ്സാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യ്വായം…പേ… തതോ’’തി. തത്ഥ മനുസ്സജാതി ചേവ ഭിക്ഖുഭാവോ ചാതി യോ അയം ഭാഗോ കോട്ഠാസോ പക്ഖോതി സമ്ബന്ധോ, ‘‘മനുസ്സജാതി ചേവ ഭിക്ഖുഭാവോ ചാ’’തി സങ്ഖാതോ യോ അയം ഭാഗോ കോട്ഠാസോ പക്ഖോതി അത്ഥോ. തതോതി ‘‘മനുസ്സജാതി ചേവ ഭിക്ഖുഭാവോ ചാ’’തി ഭാഗതോ. സോ വാ അഞ്ഞഭാഗോതി യഥാവുത്തതിരച്ഛാനജാതിഛഗലകഭാവസങ്ഖാതോ സോ അഞ്ഞഭാഗോ വാ. അസ്സാതി ഛഗലകസ്സ. അത്ഥീതി ഉപലബ്ഭതി. തസ്മാതി യസ്മാ അഞ്ഞഭാഗസ്സ ഛഗലകോ ഹോതി, യസ്മാ ച സോ വാ അഞ്ഞഭാഗോ അസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ. അഞ്ഞഭാഗിയസങ്ഖ്യം ലഭതീതി ഏത്ഥ ‘‘സോ യ്വായ’’ന്തി ഇധ സോ-സദ്ദമേവ ആനേത്വാ സോ അഞ്ഞഭാഗിയസങ്ഖം ലഭതീതി യോജേതബ്ബം, ‘‘സോ’’തി വാ പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. സോ പന അധികരണസദ്ദതോ പരം ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘അധികരണ’’ന്തി ച വേദിതബ്ബോതി. തേസന്തി മേത്തിയഭൂമജകാനം. ഇമം മയം ദബ്ബം മല്ലപുത്തം നാമ കരോമാതി ഛഗലകം അജികായ വിപ്പടിപജ്ജന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയം, ആവുസോ, ഇമം ഛഗലകം ദബ്ബം മല്ലപുത്തം നാമ കരോമാ’’തി വദന്താനം. നാമകരണസഞ്ഞായാതി നാമകരണസങ്ഖാതായ സഞ്ഞായ. ഏത്ഥാപി ‘‘യോ സോ’’തിആദികം ആനേത്വാ തസ്സാ നാമകരണസഞ്ഞായ യോ സോ അട്ഠുപ്പത്തിയം ‘‘ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ നാമാ’’തി ഛഗലകോ വുത്തോ, സോ യസ്മാ ആധാരോ വത്ഥു അധിട്ഠാനന്തി യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി കഥമേതം വിഞ്ഞായതി ‘‘അധികരണ’’ന്തി ചേത്ഥ ആധാരോ വേദിതബ്ബോ, ന വിവാദാധികരണാദീസു അഞ്ഞതരന്തി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘തഞ്ഹി സന്ധായാ’’തിആദി. തത്ഥ തന്തി തസ്സാ നാമകരണസഞ്ഞായ അധിട്ഠാനഭൂതം ഛഗലകം പച്ചാമസതി. വിവാദാധികരണാദീസു അഞ്ഞതരം സന്ധായ ന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കാരണം പുച്ഛതി ‘‘കസ്മാ’’തി. കാരണമാഹ ‘‘അസമ്ഭവതോ’’തി. ഇദാനി തമേവ അസമ്ഭവം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ന ഹി ഉപാദിയിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഉപാദിയിംസൂതി ഗണ്ഹിംസു. കിം ചതുന്നം അധികരണാനമ്പി ലേസോ അത്ഥി, യേനേവം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ന ച ചതുന്നം അധികരണാന’’ന്തിആദി. ഇദാനി തമേവ സമത്ഥേതും ‘‘ജാതിലേസാദയോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജാതിയേവ ലേസോ ജാതിലേസോ. ആദിസദ്ദേന നാമലേസാദീനം ഗഹണം. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ലേസാ ജാതിനാമഗോത്ത-ലിങ്ഗാപത്തിവസാപി ച;

പത്തചീവരുപജ്ഝായാ-ചരിയാവാസവസാ ദസാ’’തി.

ആപത്തിലേസോ നാമ ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി. തഞ്ചേ പാരാജികേന ചോദേതി ‘‘അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസീ’’തി, ആപത്തി വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസസ്സാതി (പാരാ. ൩൯൬) ഏവം ആപത്തിലേസമ്പി പുഗ്ഗലസ്മിംയേവ ആരോപേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘പുഗ്ഗലാനംയേവ ലേസാ വുത്താ’’തി വുത്തം. തഞ്ച ‘‘ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തി നാമന്തി മേത്തിയഭൂമജകേഹി ഛഗലകസ്സ കതം തം ‘‘ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തി നാമഞ്ച. ഏവം അസമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഇമിനാവ പസങ്ഗേന ദേസലേസസദ്ദാനം അത്ഥം സംവണ്ണേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ദ്വീസു ദേസലേസേസു. ദേസോ നാമ ജാതിആദിഭേദോ വോഹാരോ. തേനാഹ ‘‘ജാതിആദീസൂ’’തിആദി. അഞ്ഞമ്പി വത്ഥുന്തി യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പതിട്ഠിതം, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും. കഥം സിലിസ്സതീതി ആഹ ‘‘വോഹാരമത്തേനേവാ’’തിആദി, വോഹാരമത്തേനേവ, ന തു അത്ഥതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഈസകം അല്ലീയതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ലേസോ’’തി ലിസ അല്ലീഭാവേതി ഇമസ്സ രൂപന്തി ദസ്സേതി. കിഞ്ചാപി ദേസലേസാനം വുത്തനയേന ബ്യഞ്ജനതോ നാനാകരണം അത്ഥി, അത്ഥതോ പന നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ജാതിആദീനംയേവ അഞ്ഞതരകോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

യദി പന നാമകരണസഞ്ഞായ ആധാരഭൂതം ഛഗലകം സന്ധായ ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാ’’തി വുത്തം, അഥ കസ്മാ പദഭാജനേ തം അവിഭജിത്വാ ‘‘അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സാതി ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയം വാ ഹോതി അധികരണഞ്ഞഭാഗിയം വാ’’തിആദി (പാരാ. ൩൯൩) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. തന്തി ആധാരസങ്ഖാതം അധികരണം. ആവിഭൂതം പാകടം. അത്ഥുദ്ധാരവസേനാതി തേന വത്തബ്ബഅത്ഥാനം ഉദ്ധരണവസേന. നനു ച ‘‘അത്ഥമത്തം പതി സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തീ’’തി ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകത്ഥാ അഭിധീയന്തീതി? സച്ചമേതം സദ്ദവിസേസേ അപേക്ഖിതേ, തേസം തേസം പന അത്ഥാനം അധികരണസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞം ഉപാദായ വുച്ചമാനോ അയം വിചാരോ അധികരണസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോതി വുത്തോ. തേനേവാഹ ‘‘അധികരണന്തി വചനസാമഞ്ഞതോ അത്ഥുദ്ധാരവസേന പവത്താനി ചത്താരി അധികരണാനീ’’തി. അഞ്ഞഭാഗിയതാതി അഞ്ഞപക്ഖിയതാ. തബ്ഭാഗിയതാതി തപ്പക്ഖിയതാ. അപാകടാ പദഭാജനതോ അഞ്ഞത്ര ദസ്സിതട്ഠാനാഭാവതോ. അവസാനേ ആപത്തഞ്ഞഭാഗിയേന ചോദനഞ്ചാതി ‘‘ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, സങ്ഘാദിസേസേ സങ്ഘാദിസേസദിട്ഠി ഹോതി, തഞ്ചേ പാരാജികേന ചോദേതീ’’തിആദിചോദനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അധികരണഞ്ഞഭാഗിയ’’ന്തി. ഏകമേകഞ്ഹി അധികരണം ഇതരേസം തിണ്ണം തിണ്ണം അഞ്ഞഭാഗിയം അഞ്ഞപക്ഖിയം അഞ്ഞകോട്ഠാസിയം ഹോതി വത്ഥുവിസഭാഗത്താ. ആദിസദ്ദേന ‘‘കഥം അധികരണം അധികരണസ്സ അഞ്ഞഭാഗിയ’’ന്തിആദികോ പദവിഭാഗോ സങ്ഗഹിതോ.

കിഞ്ചി ദേസം ലേസമത്തം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തസ്സാപി അസമ്ഭവദസ്സനപ്പസങ്ഗേന ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ ‘‘സേസാ വിനിച്ഛയകഥാ അട്ഠമേ വുത്തസദിസായേവാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സേസാ വിനിച്ഛയകഥാതി ‘‘പാരാജികേനാതി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവിസതിയാ അഞ്ഞതരേനാ’’തിആദികാ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വിനിച്ഛയകഥാ. വുത്തസദിസായേവാതി ഏത്ഥ ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ യാ വത്തബ്ബാ, തേന സിക്ഖാപദേന സാധാരണഭൂതാ സാ വുത്തസദിസായേവാതി അധിപ്പേതാ, ന അസാധാരണഭൂതാ അപുബ്ബവണ്ണനായ അധിപ്പേതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അയം പനാ’’തിആദി. പുരിമസ്മിം സിക്ഖാപദേപി തഥാസഞ്ഞിനോ അനാപത്തികത്താ ‘‘ഇധ ചാ’’തി വുത്തം. തഥാസഞ്ഞിനോപീതി ‘‘പാരാജികംയേവ അയം ആപന്നോ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോപി. ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ വാ പകാരത്ഥോ വാ. തേന കേനചി ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞോ കോചി ഖത്തിയജാതികോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, അഥ സോ അഞ്ഞം അത്തനോ വേരിം ഖത്തിയജാതികം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ തം ഖത്തിയജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ഏവം ചോദേതി ‘‘ഖത്തിയോ മയാ ദിട്ഠോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ, ത്വം ഖത്തിയോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസി, അഥ വാ ത്വം ഖോ ഖത്തിയോ, ന അഞ്ഞോ, പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസി, അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസി, നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി, ആപത്തി വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസസ്സ. ഏത്ഥ ച തേസം ഖത്തിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസസ്സ തസ്സ തസ്സ ദീഘാദിനോ വാ ദിട്ഠാദിനോ വാ വസേന അഞ്ഞഭാഗിയതാ, ഖത്തിയജാതിപഞ്ഞത്തിയാ ആധാരവസേന അധികരണതാ ച വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ നാമലേസാദീസുപി.

ആപത്തിലേസേ പന കേനചി ഭിക്ഖുനാ കോചി ഭിക്ഖു ലഹുകം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, സോ ചേതം ഭിക്ഖും പാരാജികേന ചോദേതി, ആപത്തി വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസസ്സ. യദി ഏവം കഥം അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം ഹോതീതി? യഞ്ഹി സോ ലഹുകം ആപത്തിം ആപന്നോ, തം പാരാജികസ്സ അഞ്ഞഭാഗിയം അധികരണം, തസ്സ പന അഞ്ഞഭാഗിയസ്സ അധികരണസ്സ ലേസോ നാമ. യോ സോ സബ്ബഖത്തിയാനം സാധാരണോ ഖത്തിയഭാവോ വിയ സബ്ബാപത്തീനം സാധാരണോ ആപത്തിഭാവോ. ഏതേനേവ ഉപായേന ‘‘കേനചി ഭിക്ഖുനാ കോചി ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതീ’’തിആദികം വിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി.

അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖം യോ, നേവ സിക്ഖതി യുത്തിതോ;

ഗച്ഛേ വിനയവിഞ്ഞൂഹി, അഞ്ഞഭാഗിയതംവ സോ. (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൪൦൮);

അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സഹിതസ്സാതി കായചിത്തേഹി ഏകീഭൂതസ്സ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തേന ച സരീരേന ച അവിയുത്തസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. അസ്സാതി ‘‘സമഗ്ഗസ്സാ’’തി പദസ്സ. സമാനസംവാസകോതി സമാനോ ഏകൂപോസഥാദിഭേദോ സംവാസോ അസ്സാതി സമാനസംവാസകോ, ലദ്ധിനാനാസംവാസകേന വാ കമ്മനാനാസംവാസകേന വാ വിരഹിതോ. കായസാമഗ്ഗിദാനതോതി കായേന, കായസ്സ വാ സാമഗ്ഗിയാ സഹിതഭാവസ്സ ദാനതോ, തേസു തേസു സങ്ഘകമ്മേസു ഹത്ഥപാസൂപഗമനതോതി വുത്തം ഹോതി. കഥം നാമായം ഭിജ്ജേയ്യാതി അയം സങ്ഘോ കേന നു ഖോ ഉപായേന വഗ്ഗോ ഭവേയ്യ. വായാമേയ്യാതി ഉസ്സാഹം കരേയ്യ, പക്ഖം പരിയേസേയ്യ, ഗണം ബന്ധേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അത്തനോ ഫലം കരോതീതി കരണം, യം കിഞ്ചി കാരണം, അധികം കരണന്തി അധികരണം, വിസേസകാരണം, വിസേസകാരണഞ്ച സങ്ഘഭേദസ്സാതി വുത്തം ‘‘ഭേദനസ്സാ’’തിആദി. ഭേദകരവത്ഥുവസേന അട്ഠാരസവിധന്തി –

‘‘ഇധുപാലി ഭിക്ഖൂ അധമ്മം ‘ധമ്മോ’തി ദീപേന്തി, ധമ്മം ‘അധമ്മോ’തി ദീപേന്തി. അവിനയം ‘വിനയോ’തി ദീപേന്തി, വിനയം ‘അവിനയോ’തി ദീപേന്തി. അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ‘ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ‘അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി. അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ‘ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ‘അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി. അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന ‘പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന ‘അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാ’തി ദീപേന്തി. അനാപത്തിം ‘ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി, ആപത്തിം ‘അനാപത്തീ’തി ദീപേന്തി. ലഹുകം ആപത്തിം ‘ഗരുകാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി, ഗരുകം ആപത്തിം ‘ലഹുകാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി. സാവസേസം ആപത്തിം ‘അനവസേസാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി, അനവസേസം ആപത്തിം ‘സാവസേസാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി. ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ‘അദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തി, അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ‘ദുട്ഠുല്ലാ ആപത്തീ’തി ദീപേന്തീ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൨) –

ഏവം കമ്മക്ഖന്ധകേ വുത്താനം അട്ഠാരസന്നം ഭേദകരണാനം വസേന അട്ഠാരസവിധം. കാരണഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ ഫലം ഏത്ഥ വസതീതി ‘‘വത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ധമ്മവിനയഭാസിതാ-ചിണ്ണപഞ്ഞത്തികാ ദുകാ;

ആപത്തിലഹുദുട്ഠുല്ല-സാവസേസദുകാനി ച.

‘‘ഏതാനട്ഠാരസ ‘ഭേദ-കരവത്ഥൂ’തി വുച്ചരേ;

വിപല്ലാസഗഹിതാനി, വാദമൂലൂപനിസ്സയാ’’തി.

പഗ്ഗയ്ഹാതി പഗ്ഗഹിതം അബ്ഭുസ്സിതം പാകടം കത്വാ. തിട്ഠേയ്യാതി യഥാസമാദിന്നം, യഥാപഗ്ഗഹിതമേവ ച കത്വാ അച്ഛേയ്യ. യസ്മാ പന ഏവം പഗ്ഗണ്ഹതാ, തിട്ഠതാ ച തം ദീപിതഞ്ചേവ അവിനിസ്സട്ഠഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദീപേയ്യ ചേവ നപ്പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ ചാ’’തി വുത്തം. കീവ ദൂരേ സുത്വാ ഗന്ത്വാ അവദന്താനം ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേനാ’’തിആദി. പി-സദ്ദോ ചേത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, തസ്സ ‘‘അഡ്ഢയോജനമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘അഡ്ഢയോജനമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ഏകവിഹാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദീപേതി. ‘‘ഗന്ത്വാ’’തി ഇമിനാ ദൂതം വാ പണ്ണം വാ പേസേത്വാ വദതോപി ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥി, സയമേവ പന ഗന്ത്വാ ‘‘ഗരുകോ ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഘഭേദോ, മാ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൧൧) നിവാരേതബ്ബോതി ദീപേതി.

സമാഗച്ഛതൂതി ഏകീഭവതു. ഏകീഭാവോ ച സമാനലദ്ധിവസേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകലദ്ധികോ ഹോതൂ’’തി. ഏകാ ലദ്ധി ഗഹണം അസ്സാതി ഏകലദ്ധികോ, ഏകദിട്ഠികോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പത്തിയാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമാനദിട്ഠിചിത്തതാസങ്ഖാതായ സമ്പത്തിയാ. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗുണലാഭാദികായ സമ്പത്തിയാ’’തി കേചി. അസമഗ്ഗോ ഹി വിസും പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി, ബഹിസീമായം വാ അനുപരിവേണിയം വാതി ന ഏകുദ്ദേസോ. തേനാഹ ‘‘ഏകതോ പവത്തപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോതി അത്ഥോ’’തി. അപ്പടിനിസ്സജ്ജതോ ദുക്കടന്തി വിസും വിസും വദന്താനം ഗണനായ ദുക്കടം. സമനുഭാസനകമ്മം കാതബ്ബന്തി യാവതതിയം സമനുഭാസനകമ്മം കാതബ്ബം, ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൧൩) പദഭാജനേ വുത്താഹി ഞത്തിചതുത്ഥാഹി തീഹി സമനുഭാസനകമ്മവാചാഹി കമ്മം കാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഭേദായ പരക്കമേയ്യാ’’തി വിസും വുത്തത്താ ഭേദനസംവത്തനികസ്സ അധികരണസ്സ സമാദായ പഗ്ഗണ്ഹനതോ പുബ്ബേപി പക്ഖപരിയേസനാദിവസേന സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തസ്സ സമനുഭാസനകമ്മം കാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ അനാപത്തിഭാവതോ ‘‘സോത്ഥിഭാവോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി വുത്തം.

കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘം ന ഭിന്ദതി, അപിച ഖോ ഭേദായ പരക്കമതീതി ‘‘സാധാരണപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം. സങ്ഘാദിസേസം അജ്ഝാപജ്ജന്തസ്സ ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ ച പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ആഹ ‘‘സമനുഭാസനകമ്മേ’’തിആദി. തഞ്ച ദുക്കടം തേ ച ഥുല്ലച്ചയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി യഞ്ച ഞത്തിപരിയോസാനേ ദുക്കടം ആപന്നോ, യേ ച ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയേ, താ തിസ്സോപി ആപത്തിയോ ലിങ്ഗപരിവത്തേന അസാധാരണാപത്തിയോ വിയ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. സചേ പനസ്സ ഞത്തിപരിയോസാനേ ലജ്ജിധമ്മോ ഓക്കമതി, സംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, തം പടിനിസ്സജ്ജതി, ഞത്തിയാ ദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. അഥ തം ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ഭേദായ പരക്കമതി ചേവ ഭേദനസംവത്തനികം അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി ച, ഞത്തിദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, പഠമകമ്മവാചായ ഥുല്ലച്ചയേ പതിട്ഠാതി. ഏസ നയോ ഇതരകമ്മവാചായമ്പി. അസമനുഭാസിയമാനസ്സ അപ്പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി. പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സാപി ഞത്തിതോ പുബ്ബേ വാ ഞത്തിക്ഖണേ വാ ഞത്തിപരിയോസാനേ വാ പഠമായ വാ അനുസ്സാവനായ ദുതിയായ വാ തതിയായ വാ യാവ യ്യ-കാരം ന സമ്പാപുണാതി, താവ പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി. തേനാഹ ‘‘അസമനുഭാസിയമാനസ്സ ചാ’’തിആദി.

ഏത്ഥ പന (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൧൬) ‘‘ദേവദത്തോ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമി, തസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി (പരി. ൧൭) പരിവാരേ ആഗതത്താ ദേവദത്തോ ആദികമ്മികോ, സോ ച ഖോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമനസ്സേവ, ന അപ്പടിനിസ്സജ്ജനസ്സ. ന ഹി തസ്സ തം കമ്മം കതം. കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചേ? സുത്തതോ. തഥാ ഹി ‘‘അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ പാപികായ ദിട്ഠിയാ യാവതതിയം സമനുഭാസനായ ന പടിനിസ്സജ്ജി, തസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി പരിവാരേ ആഗതത്താ അരിട്ഠസ്സ കമ്മം കതന്തി പഞ്ഞായതി, ന തഥാ ദേവദത്തസ്സ. അഥാപിസ്സ കതേന ഭവിതബ്ബന്തി കോചി അത്തനോ രുചിമത്തേന വദേയ്യ, തഥാപി അപ്പടിനിസ്സജ്ജനേ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. ന ഹി പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തസ്സ അഞ്ഞത്ര ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതതോ അനാപത്തി നാമ ദിസ്സതി. യമ്പി അരിട്ഠസിക്ഖാപദസ്സ പദഭാജനേ അനാപത്തിയം ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തി പോത്ഥകേസു ലിഖിതം, തം പമാദലിഖിതം, പമാദലിഖിതഭാവോ ച തസ്സ ‘‘പഠമം അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ചോദേതബ്ബോ, ചോദേത്വാ സാരേതബ്ബോ, സാരേത്വാ ആപത്തിം ആരോപേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൬൫) ഏവം കമ്മക്ഖന്ധകേ ആപത്തിരോപനതോ വേദിതബ്ബോ.

ഇധ ഭേദായ പരക്കമനേ ആദികമ്മികസ്സ ദേവദത്തസ്സ യസ്മാ തം കമ്മം ന കതം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൧൬), തസ്മാസ്സ ആപത്തിയേവ ന ജാതാ. സിക്ഖാപദം പന തം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തന്തി കത്വാ ‘‘ആദികമ്മികോ’’തി വുത്തോ. ഇതി ആപത്തിയാ അഭാവതോയേവസ്സ അനാപത്തി വുത്താ. സാ പനേസാ കിഞ്ചാപി ‘‘അസമനുഭാസിയമാനസ്സാ’’തി ഇമിനാവ സിദ്ധാ. യസ്മാ പന അസമനുഭാസിയമാനോ നാമ യസ്സ കേവലം സമനുഭാസനം ന കരോന്തി, സോ വുച്ചതി, ന ആദികമ്മികോ. അയഞ്ച ദേവദത്തോ ആദികമ്മികോയേവ. തസ്മാ ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൪൧൬) വുത്തം. ഏതേനേവ ഉപായേന ഠപേത്വാ അരിട്ഠസിക്ഖാപദം സബ്ബസമനുഭാസനാസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാനതോ സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം. ‘‘പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി കായവികാരം വാ വചീഭേദം വാ അകരോന്തസ്സേവ പന ആപജ്ജനതോ അകിരിയം. ‘‘നപ്പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. ‘‘നപ്പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി ജാനനചിത്തേനേവ സചിത്തകം.

സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഭേദാനുവത്തകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

തസ്സേവാതി ഭേദായ പരക്കമന്തസ്സേവ. ഖോതി നിപാതമത്തം. പനാതി വിസേസേ നിപാതോ. യം വചനം സമഗ്ഗേപി വഗ്ഗേ അവയവഭൂതേ കരോതി ഭിന്ദതി, തം കലഹകാരകവചനം ഇധ ‘‘വഗ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘വഗ്ഗം അസാമഗ്ഗിപക്ഖിയവചനം വദന്തീ’’തി. അസാമഗ്ഗിപക്ഖേ ഭവാ അസാമഗ്ഗിപക്ഖിയാ, കലഹകാരകാ, തേസം വചനം അസാമഗ്ഗിപക്ഖിയവചനം, അസാമഗ്ഗിപക്ഖേ വാ ഭവം വചനം അസാമഗ്ഗിപക്ഖിയവചനം. ‘‘ന ഹി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ കമ്മം കരോതീ’’തി ഇദം നിഗ്ഗഹവസേന കത്തബ്ബം കമ്മം സന്ധായ വുത്തം, ഉബ്ബാഹികാദികമ്മം പന ബഹൂനമ്പി കാതും വട്ടതിയേവ. ധമ്മവാദീതി ഭൂതവാദീ. വിനയവാദീതി വൂപസമവാദീ. ജാനാതി നോതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഛന്ദഞ്ച രുചിഞ്ചാ’’തി ഇദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അമ്ഹാകം ഛന്ദാദീനി ജാനാതീ’’തി. ഭാസതീതി ഏത്ഥ ‘‘നോ’’തി ഇദം വിഭത്തിവിപരിണാമേന യുജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം കരോമാതി അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഭാസതീ’’തി. ‘‘ഏത’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ കമ്മം പച്ചാമട്ഠന്തി ആഹ ‘‘യം സോ കരോതീ’’തിആദി. സോതി സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തോ. സമേതായസ്മന്താനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ചിത്ത’’ന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആയസ്മന്താനം ചിത്ത’’ന്തി. വുത്തസദിസായേവാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദട്ഠകഥായ വണ്ണനായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തമേവ.

ഭേദാനുവത്തകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ദുക്ഖേന വത്തബ്ബോ അനുസാസിതും അസക്കുണേയ്യോ സഭാവോ അസ്സാതി ദുബ്ബചജാതികോ, വിലോമഭാവീ. തേനാഹ ‘‘ദുബ്ബചസഭാവോ’’തിആദി. വത്തും അസക്കുണേയ്യോതി കിസ്മിഞ്ചി വുച്ചമാനേ അസഹനതോ ഓവദിതും അസക്കുണേയ്യോ. ഉദ്ദിസീയതീതി ഉദ്ദേസോ, പാതിമോക്ഖോ, തസ്മിം പരിയാപന്നാ അന്തോഗധാ ഉദ്ദേസപരിയാപന്നാ, തേസു ഉദ്ദേസപരിയാപന്നേസു. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ദേസേ’’തിആദി. അഥ സബ്ബാനേവ സിക്ഖാപദാനി കഥം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപരിയാപന്നാനീതി ആഹ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ‘ആവികരേയ്യാ’തി ഏവം സങ്ഗഹിതത്താ’’തി. ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി ഇമിനാ സബ്ബാപി ആപത്തിയോ നിദാനുദ്ദേസേ സങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. സിക്ഖാപദേസൂതി അധിസീലസിക്ഖായ അധിഗമൂപായഭൂതേസു വിനയപഞ്ഞത്തീസൂതി അത്ഥോ. സോ പന പാകടോയേവാതി അട്ഠകഥായം ന വുത്തോ. പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിസാമണേരസാമണേരിസിക്ഖമാനാഹി. സിക്ഖിതബ്ബത്താതി ലബ്ഭമാനവസേന സിക്ഖിതബ്ബത്താ. തഥാ ഹി തേഹി യഥാസകം സിക്ഖാ സിക്ഖീയതി, ന സബ്ബാ. ബുദ്ധപഞ്ഞത്തേനാതി ബുദ്ധേന ഠപിതേന, വിഹിതേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സഹധമ്മികേന സകാരണേന വുച്ചമാനോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വചനായാതി നിസ്സക്കേ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘തതോ മമ വചനതോ’’തി.

ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

നഗരസ്സാപി ഗാമവിസേസത്താ ഇധ ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ നഗരമ്പി ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘നഗരമ്പി ഗാമേ അന്തോഗധമേവാ’’തി, വാ-സദ്ദേന വാ അനുത്തവികപ്പത്ഥേന ഗഹണന്തി ഏവം വുത്തം. ഏത്ഥ ച അപാകാരപരിക്ഖേപോ സാപണോ നിഗമോ, സപാകാരാപണം നഗരം, തംതംവിപരീതോ ഗാമോതി ഇമേസം തിണ്ണം വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. കുലാനി ദൂസേതീതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദവസേന ചത്താരി കുലാനി വികാരം ആപാദേതി. ദൂസേന്തോ ച ന അസുചികദ്ദമാദീഹി ദൂസേതി, അഥ ഖോ അത്തനോ ദുപ്പടിപത്തിയാ തേസം പസാദം വിനാസേതി. തേനാഹ ‘‘പുപ്ഫദാനാദീഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹരിത്വാ വാ ഹരാപേത്വാ വാ പക്കോസിത്വാ വാ പക്കോസാപേത്വാ വാ സയം വാ ഉപഗതാനം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൩൬-൪൩൭) യസ്സ കസ്സചി അത്തനോ സന്തകസ്സ പുപ്ഫസ്സ കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ദാനം പുപ്ഫദാനം, തം ആദി യേസം തേ പുപ്ഫദാനാദയോ, തേഹി പുപ്ഫദാനാദീഹി. ആദിസദ്ദേന (പാരാ. ൪൩൭) ഫലദാനചുണ്ണമത്തികാദന്തകട്ഠവേളുവേജ്ജികാജങ്ഘപേസനികാനം ഗഹണം. സദ്ധം വിനാസേന്തോതി തഥാ അകരോന്തേസു അഞ്ഞേസു പേസലേസു ഭിക്ഖൂസു അപ്പസാദം അദസ്സനം ഗമേന്തോ. പുപ്ഫദാനാദീഹി ച തേഹി കതസങ്ഗഹേഹി അഞ്ഞേ പേസലേ തഥാ അകരോന്തേ തേ മനുസ്സാ ഇസ്സന്തി ന അല്ലീയന്തീതി സോ തേസം പസാദം വിനാസേതി നാമാതി ദട്ഠബ്ബം. പാപകാ സമാചാരാതി ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠത്താ ലാമകാ സമാചാരാ. തേ പന യസ്മാ കുലസങ്ഗഹത്ഥം മാലാവച്ഛരോപനാദയോ ഇധ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ‘‘മാലാവച്ഛരോപനാദയോ’’തി വുത്തം. ആരാമാദീനമത്ഥായ പന കപ്പിയവോഹാരാദീഹി രോപാപനാദികം വട്ടതി. തത്ഥ മാലാവച്ഛന്തി തരുണപുപ്ഫരുക്ഖം. തരുണകാ ഹി പുപ്ഫരുക്ഖാപി പുപ്ഫഗച്ഛാപി ‘‘മാലാവച്ഛാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തി, തസ്സ രോപനം മാലാവച്ഛരോപനം, തം ആദി യേസം തേ മാലാവച്ഛരോപനാദയോ. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ രോപാപനസിഞ്ചനസിഞ്ചാപനഓചിനനഓചിനാപനഗന്ഥനഗന്ഥാപനാനം ഗഹണം.

മാതികായം ദിസ്സന്തീതി യേ പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തി, തേഹി ദിസ്സന്തി. സുയ്യന്തീതി യേ പരതോ സുണന്തി, തേഹി സോതദ്വാരേന സുത്വാ ഉപധാരീയന്തി. ദുട്ഠാനീതി ദൂസിതാനി. അലം തേ ഇധ വാസേനാതി തവ ഇധ വാസേന അലം, മാ ഇധ തവ വാസോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. വാരണത്ഥോ ഹി ഇധ അലം-സദ്ദോ. പബ്ബാജനീയകമ്മകതോതി ചോദേത്വാ സാരേത്വാ ആപത്തിം ആരോപേത്വാ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, ഇമേ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൩൪) പദഭാജനേ വുത്തായ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവാചായ കതപബ്ബാജനീയകമ്മോ. യസ്മിഞ്ച വിഹാരേ വസതീതി ഗാമതോ ബഹിവിഹാരമാഹ. നേവ തസ്മിം ഗാമേ…പേ… ചരിതും ലഭതീതി സചേപി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ ദ്വാദസയോജനപരമോ ഹോതി, തിയോജനപരമോ ച വിഹാരോ ഹോതി, നേവ തസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ പിണ്ഡായ ചരിതും ലഭതി, ന വിഹാരേ വസിതും. തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേന സാമന്തഗാമേപി പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം, സാമന്തവിഹാരേപി വസന്തേന തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം. സാമന്തവിഹാരേ വസന്തേന പന സാമന്തഗാമേ ചരിതും വട്ടതി. ആപജ്ജിതബ്ബാ ആപത്തിയോതി കുലസങ്ഗഹത്ഥം അത്തനോ സന്തകദാനേ ദുക്കടം, ഇസ്സരവതായ സങ്ഘസന്തകദാനേ ഥുല്ലച്ചയം, പസയ്ഹ ദാനേ പാരാജികന്തി ഇമാ ആപത്തിയോ. മാതികായം ‘‘പക്കമതാ യസ്മാ’’തി പബ്ബാജനീയകമ്മകതസ്സ വത്തവസേന വുത്തം. ആദിമ്ഹി പന പബ്ബാജനീയകമ്മവസേന ദട്ഠബ്ബം. അസ്സജിപുനബ്ബസുകേതി അസ്സജിഞ്ചേവ പുനബ്ബസുകഞ്ച.

കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘാദിസേസനിഗമനവണ്ണനാ

പഠമാപത്തികാതി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോതി ആഹ ‘‘പഠമം ആപത്തി ഏതേസന്തി പഠമാപത്തികാ’’തി. വീതിക്കമനക്ഖണേയേവാതി വത്ഥുവീതിക്കമനക്ഖണേയേവ. ഏവ-കാരേന സമനുഭാസനകമ്മക്ഖണം പടിക്ഖിപതി. അഹസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവതീഹം. തേനാഹ ‘‘യത്തകാനി അഹാനീ’’തി. അഹാനീതി ച ദിവസാനീതി അത്ഥോ.

വത്ഥുവസേന വാതി അസുചിമോചനാദിവീതിക്കമമത്തവസേന വാ. ഇദന്തി ഇദം വീതിക്കമം. നാമമത്തവസേന വാ അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീതി ‘‘അയം സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തീ’’തി ഏവം വിനാ വത്ഥും നാമവസേന വാ. മത്തസദ്ദേന ചേത്ഥ വത്ഥും പടിക്ഖിപതി. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘നാമഗോത്തവസേന വാ’’തി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമാ ആപത്തീ’’തി വുത്തത്താ. ഇദാനി നം കസ്സചി ന ആരോചേസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോ. ധുരം നിക്ഖിപിത്വാതി ആരോചനേ ഉസ്സാഹം ഠപേത്വാ. ന കേവലം വത്ഥുനാമവസേനേവ ആപത്തിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേന്തസ്സേവ, അഥ ഖോ യോപി ഏവം അജാനന്തോ കേവലം ‘‘ആപത്തിം ഛാദേമീ’’തി ആപത്തിസഞ്ഞായ ഛാദേതി, തസ്സപി ഛന്നാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. സചേ പനേത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ വാ ഹോതി, അഞ്ഞാപത്തിക്ഖന്ധസഞ്ഞീ വാ വേമതികോ വാ ഹുത്വാ ‘‘ന ദാനി നം കസ്സചി ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഏവം ഛാദേതുകാമോവ ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതീതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അനാപത്തി പന ആപത്തിസഞ്ഞായപി അനാപത്തിസഞ്ഞായപി ഛാദേന്തേന അച്ഛാദിതാവ ഹോതി. ലഹുകം വാ ‘‘ഗരുകാ’’തി ഗരുകം വാ ‘‘ലഹുകാ’’തി ഛാദേതി, അലജ്ജിപക്ഖേ തിട്ഠതി, ആപത്തി പന അച്ഛന്നാ ഹോതി. ഗരുകം ‘‘ലഹുകാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ദേസേതി, നേവ ദേസിതാ ഹോതി നച്ഛന്നാ.

പകതോ സഭാവഭൂതോ അത്താ അസ്സാതി പകതത്തോ, ന കമ്മേഹി വികതത്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനുക്ഖിത്തോ സമാനസംവാസകോ’’തി. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ന ദാനി നം കസ്സചി ആരോചേസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തനേവ നയേന. അഥ ‘‘മയ്ഹം സങ്ഘേന കമ്മം കത’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) അപകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. അപകതത്തേന പന പകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ പകതത്തേന അപകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാപി അച്ഛന്നാവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ആപജ്ജതി ഗരുകം സാവസേസം;

ഛാദേതി അനാദരിയം പടിച്ച;

ന ഭിക്ഖുനീ നോ ച ഫുസേയ്യ വജ്ജം;

പഞ്ഹാമേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);

അയഞ്ഹി പഞ്ഹോ ഉക്ഖിത്തകേന കഥിതോ.

ദസസു അന്തരായേസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. സചേ പന യോ ഭീരുകജാതികതായ അന്ധകാരേ അമനുസ്സചണ്ഡമിഗഭയേന അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. യസ്സപി പബ്ബതവിഹാരേ വസന്തസ്സ കന്ദരം വാ നദിം വാ അതിക്കമിത്വാ ആരോചേതബ്ബം ഹോതി, അന്തരാമഗ്ഗേ ച ചണ്ഡവാളഅമനുസ്സാദിഭയം അത്ഥി, മഗ്ഗേ അജഗരാ നിപജ്ജന്തി, നദീ പൂരാ ഹോതി, ഏതസ്മിം സതിയേവ അന്തരായേ അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. അന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ വാ അനന്തരായികസഞ്ഞായ വാ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവ.

ഭിക്ഖുനോതി സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ. സചസ്സ മുഖേ അപ്പമത്തകോ ഗണ്ഡോ വാ ഹോതി, ഹനുകവാതോ വാ വിജ്ഝതി, ദന്തോ വാ രുജ്ജതി, ഭിക്ഖാ വാ മന്ദാ ലദ്ധാ ഹോതി, താവതകേന പന നേവ വത്തും ന സക്കോതി, ന ഗന്തും. അപിച ഖോ ‘‘ന സക്കോമീ’’തി സഞ്ഞീ ഹോതി, അയം പഹു ഹുത്വാ അപ്പഹുസഞ്ഞീ നാമ. ഇമിനാ ഛാദിതാപി അച്ഛാദിതാ. അപ്പഹുനാ പന വത്തും വാ ഗന്തും വാ അസമത്ഥേന പഹുസഞ്ഞിനാ വാ അപ്പഹുസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാപി അച്ഛാദിതാവ.

ഇദം ഉത്താനമേവാതി ഇദം അങ്ഗദ്വയം ഉത്താനത്ഥമേവ. സചേ പന ‘‘ഛാദേസ്സാമീ’’തി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പുരേഭത്തേ വാ പച്ഛാഭത്തേ വാ പഠമയാമാദീസു വാ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമതി, അന്തോഅരുണേയേവ ആരോചേതി, അയം ഛാദേതുകാമോ ന ഛാദേതി നാമ.

യസ്സ പന അഭിക്ഖുകേ ഠാനേ വസന്തസ്സ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനം ആഗമേന്തസ്സ വാ, സഭാഗസ്സ സന്തികം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അഡ്ഢമാസോപി മാസോപി അതിക്കമതി, അയം നച്ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി നാമ. അയമ്പി അച്ഛന്നാവ ഹോതി.

യോ പന ആപന്നമത്തോവ അഗ്ഗിം അക്കന്തപുരിസോ വിയ സഹസാ അപക്കമിത്വാ സഭാഗട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആവി കരോതി, അയം നച്ഛാദേതുകാമോവ ന ഛാദേതി നാമ. സഭാഗമത്തമേവ പമാണന്തി അവേരിസഭാഗമത്തമേവ പമാണം. അവേരിസഭാഗസ്സ ഹി സന്തികേ ആരോചേതബ്ബം. യോ പന വിസഭാഗോ ഹോതി സുത്വാ പകാസേതുകാമോ, ഏവരൂപസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സപി സന്തികേ ന ആരോചേതബ്ബാ. തത്ഥ പുരേഭത്തം ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതു, പച്ഛാഭത്തം വാ ദിവാ വാ രത്തിം വാ, യാവ അരുണം ന ഉഗ്ഗച്ഛതി, താവ ആരോചേതബ്ബം. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, പടിച്ഛാദനപച്ചയാ ച ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സങ്ഖേപതോതി സമാസതോ. വിത്ഥാരതോ പന സമന്തപാസാദികായം വുത്തോതി അധിപ്പായോ.

അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബന്തി അപ്പടികമ്മകതായ ആപത്തിയാ സഗ്ഗമോക്ഖാവരണഭാവതോ അനിച്ഛന്തേനാപി പരിവസിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന കാമേനാ’’തിആദി. പരിവാസം സമാദായാതി പരിവാസവത്തം സങ്ഘമജ്ഝേ സമാദിയിത്വാ. യദിപി ചതുബ്ബിധോ പരിവാസോ അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി, തഥാപി അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ ഇധ ന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ പടിച്ഛന്ന…പേ… തിവിധോ പരിവാസോ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം വാക്യേ. പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ സതി ദാതബ്ബോ പരിവാസോ പടിച്ഛന്നവിസയതായ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ. സുദ്ധന്തതോ പട്ഠായ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ. സമോദഹിത്വാ ദാതബ്ബോ പരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോ.

ഇദാനി തേ തിവിധേയേവ പരിവാസേ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഹീതി യസ്മാ. ഏകാഹം പടിച്ഛന്നാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നാ. വുത്തനയേനാതി ‘‘ആപത്തി ച ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ‘‘ഇതി വാ, ഇതി ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩, ൧൯൭) വിയ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചാമീ’’തി ഇമം പാളിസേസം (ചൂളവ. ൧൦൨) സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പരിവാസം യാചാപേത്വാതി ഏവം യാവതതിയം യാചാപേത്വാ. ഖന്ധകേ ആഗതനയേനാതി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൯൭ ആദയോ) ആഗതനയേന. തതോതി പക്ഖതോ പട്ഠായ. അതിരേകപക്ഖപ്പടിച്ഛന്നന്തി പക്ഖസ്സ അതിരേകോ അതിരേകപക്ഖോ, തം പടിച്ഛന്നന്തി അത്ഥോ. തതോതി തിംസതിമദിവസതോ പട്ഠായ. മാസപ്പടിച്ഛന്നന്തി സത്താനം ആയും മിനന്തോ വിയ സിയതി അന്തം കരോതീതി മാസോ, തിംസരത്തിന്ദിവോ, തം പടിച്ഛന്നന്തി അത്ഥോ. സംവച്ഛരേ പുണ്ണേതി തം തം സത്തം, ധമ്മപ്പവത്തിഞ്ച സങ്ഗമ്മ വദന്തോ വിയ സരതി പവത്തതീതി സംവച്ഛരോ, ദ്വാദസ മാസാ, തസ്മിം പരിപുണ്ണേ.

വത്ഥുകിത്തനവസേന വാതി നാമേന സഹ വത്ഥുകിത്തനവസേന വാതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ഉപരി ‘‘നാമമത്തവസേന വാ’’തി മത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നാമമത്തവസേനാതി വത്ഥുകിത്തനം വിനാ കേവലം നാമസ്സേവ വസേന. തസ്മാതി യസ്മാ ദുവിധേ നാമേ ‘‘ആപത്തീ’’തി സബ്ബസാധാരണം നാമം, തസ്മാ. സുക്കവിസ്സട്ഠീതി സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമായം. ഇതിസദ്ദോ ഹേത്ഥ വചനീയത്ഥം നിദസ്സേതി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠീ’’തി കായസംസഗ്ഗാദീനമ്പി വത്ഥുആദിഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ചാതി വീതിക്കമത്താ വത്ഥു ചേവ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ ഗോത്തഞ്ച. ഗം തായതീതി ഗോത്തം, സജാതിതോ അഞ്ഞത്ഥ കായസംസഗ്ഗാദീസു ഗന്തും അദത്വാ ബുദ്ധിം, വചനഞ്ച രക്ഖതീതി അത്ഥോ. സങ്ഘാദിസേസോതി സങ്ഘാദിസേസോ നാമായം. ഏത്ഥ പന ഇതിസദ്ദോ വചനവചനീയസമുദായം നിദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാ’’തി, സജാതിസാധാരണനാമത്താ നാമഞ്ചേവ തേന തേന വീതിക്കമേനാപജ്ജിതബ്ബത്താ ആപത്തി ചാതി അത്ഥോ. ഇദമ്പി നിദസ്സനമത്തമേവ ‘‘ആപത്തിയോ’’തി ഇമസ്സാപി നാമാദിഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഇതിസദ്ദോ വാ ആദിഅത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കായസംസഗ്ഗന്തിആദിവചനേനാപീ’’തിആദികമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി.

തയിദം കമ്മവാചായ കേന വചനേന ഗഹിതന്തി അനുയോഗം സന്ധായ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആപത്തീ’’തി സബ്ബസാധാരണനാമത്താ, വീതിക്കമേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ച നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആപത്തിയോതി വചനേനാപീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം പരിവാസാദിവിനയകമ്മം വത്ഥുവസേന, ഗോത്തവസേന, നാമവസേന, ആപത്തിവസേന ച കാതും വട്ടതിയേവ, തസ്മാ. ഏതേസൂതി വത്ഥുആദീസു, സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീസു വാ. വത്തം സമാദാതബ്ബന്തി യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു പദേസു ഏകേനപി സമാദാതബ്ബം. ദ്വീഹി പന സുസമാദിന്നംയേവ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സമാദാനേപി ഏസേവ നയോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ).

ആരോചേത്വാതി –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നം, സോഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപ്പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം അദാസി, സോഹം പരിവസാമി, വേദയാമഹം, ഭന്തേ, ‘വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) –

ഏവമാദിനാ തം തം യോജനാനുരൂപം ആരോചേത്വാ. ഇമഞ്ച പനത്ഥം ഗഹേത്വാ യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨). ‘‘പുന ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേന്തേനാ’’തി ഇദം ആഗന്തുകം ഭിക്ഖും സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച ഏകസ്സ ആരോചേന്തേന അവസാനേ ‘‘വേദയതീതി മം ആയസ്മാ ധാരേതു’’, ദ്വിന്നം ‘‘ആയസ്മന്താ ധാരേന്തു’’, തിണ്ണം ‘‘ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി വത്തബ്ബം. വത്തഭേദഞ്ച രത്തിച്ഛേദഞ്ച അകത്വാതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ സാദിതബ്ബം പകതത്താനം ഭിക്ഖൂനം അഭിവാദനം പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൭൫) പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ യാനി ചതുനവുതി വത്താനി വുത്താനി, തേസം ഭേദഞ്ച, യോ ച ‘‘തയോ ഖോ, ഉപാലി, പാരിവാസികസ്സ ഭിക്ഖുനോ രത്തിച്ഛേദാ സഹവാസോ വിപ്പവാസോ അനാരോചനാ’’തി (ചൂളവ. ൮൩) രത്തിച്ഛേദോ വുത്തോ, തഞ്ച അകത്വാ.

അയം ഹേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – സചേ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) ആഗന്തുകാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ വാ അവിസ്സമിത്വാ ഏവ വാ വിഹാരമജ്ഝേന ഗച്ഛന്തി, തേസമ്പി ആരോചേതബ്ബം. സചേ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച ഗതകാലേ ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യേപി അന്തോവിഹാരം അപ്പവിസിത്വാ ഉപചാരസീമം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച നേസം ഛത്തസദ്ദം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദം വാ ഖിപിതസദ്ദം വാ സുത്വാവ ആഗന്തുകഭാവം ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. ഗതകാലേ ജാനന്തേനാപി അനുബന്ധിത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യോപി രത്തിംയേവ ആഗന്ത്വാ രത്തിംയേവ ഗച്ഛതി, സോപിസ്സ രത്തിച്ഛേദം കരോതി. അഞ്ഞാതത്താ പന വത്തഭേദദുക്കടം നത്ഥി. സചേ അജാനിത്വാവ അബ്ഭാനം കരോതി, അകതമേവ ഹോതീതി കുരുന്ദിയം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬) വുത്തം. തസ്മാ അധികാ രത്തിയോ ഗഹേത്വാ കാതബ്ബം. അയം അപണ്ണകപ്പടിപദാ.

നദിആദീസു നാവായ ഗച്ഛന്തമ്പി പരതീരേ ഠിതമ്പി ആകാസേ ഗച്ഛന്തമ്പി പബ്ബതതലഅരഞ്ഞാദീസു ദൂരേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സചേ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനം അത്ഥി, നാവാദീഹി വാ ഗന്ത്വാ, മഹാസദ്ദം കത്വാ വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ വാ ആരോചേതബ്ബം, അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ വായമന്തോപി സമ്പാപുണിതും വാ സാവേതും വാ ന സക്കോതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം.

അഞ്ഞം കഞ്ചി വിഹാരം ഗതേനപി ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബമേവ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൬). സചേ സബ്ബേ ഏകട്ഠാനേ ഠിതേ പസ്സതി, ഏകട്ഠാനേ ഠിതേനേവ ആരോചേതബ്ബം. അഥ രുക്ഖമൂലാദീസു വിസും വിസും ഠിതാ ഹോന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സഞ്ചിച്ച അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ച ഹോതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം. അഥ വിചിനന്തോ ഏകച്ചേ ന പസ്സതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന ച വത്തഭേദദുക്കടം. സഞ്ചിച്ച അനാരോചേന്തസ്സ പന രത്തിച്ഛേദോ ചേവ ഹോതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം.

തത്ഥേവാതി മാളകസീമായമേവ. മാളകതോ പന ഭിക്ഖൂസു നിക്ഖന്തേസു ഏകസ്സപി സന്തികേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭). മാളകതോ നിക്ഖമിത്വാ സതിം പടിലഭന്തേന സഹ ഗച്ഛന്തസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ സന്തികേ’’തി. സചേ സോപി പക്കന്തോ, അഞ്ഞസ്സ യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. പകതത്തട്ഠാനേതി സങ്ഘകമ്മാനം അരഹട്ഠാനേ. ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൯൭) ഭിക്ഖൂനം സജ്ഝായനസദ്ദസവനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നഭിക്ഖൂനം ഉപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേതി ദസ്സനൂപചാരവിജഹനത്ഥം വുത്തം. വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബന്തി വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ. ‘‘ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി പന സാമഞ്ഞേന വുത്തം. ആരോചേന്തേന ച സചേ നവകതരോ ഹോതി, ‘‘ആവുസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ വുഡ്ഢതരോ, ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം ആഗച്ഛതി. സചേ ഏസ നം പസ്സതി, സദ്ദം വാ തസ്സ സുണാതി, ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദോ ച. തേനാഹ ‘‘യമ്പി അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പസ്സതി, തസ്സാപി ആരോചേതബ്ബമേവാ’’തി. അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, വത്തഭേദോ പന നത്ഥി. ഉട്ഠിതേതി ഉഗ്ഗതേ. യം സബ്ബപഠമം ഭിക്ഖുന്തി വിഹാരതോ നിക്ഖമന്തം വാ ആഗന്തുകം വാ സബ്ബപഠമം യം അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പസ്സതി. തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അനാരോചേന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാ, തം സന്ധായ വുത്തം, ന തു രത്തിച്ഛേദം സന്ധായ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘വിഹാരസീമാപരിയാപന്നാനം സബ്ബേസം ആരോചേത്വാ’’തി വദേയ്യ. യാവ രത്തിയോ പൂരേന്തീതി യത്തകാ രത്തിയോ ആപത്തി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്തകാ രത്തിയോ യാവ പൂരേന്തി, താവ പരിവത്ഥബ്ബം. സമന്തപാസാദികായം പന ‘‘ഏവം യത്തകാനി ദിവസാനി ആപത്തി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്തകാനി, തതോ അധികതരാനി വാ കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായ പരിവസിത്വാ’’തി വുത്തം. വിത്ഥാരോതി പപഞ്ചോ.

ഇതരേസു പന ദ്വീസൂതി സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി ദ്വിന്നം മജ്ഝേ. ഖന്ധകേതി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൫൬ ആദയോ). ചൂളസുദ്ധന്തോ മഹാസുദ്ധന്തോതി ഏത്ഥ യോ ഉപസമ്പദതോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൨) പട്ഠായ അനുലോമക്കമേന വാ ആരോചിതദിവസതോ പട്ഠായ പടിലോമക്കമേന വാ ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച ദിവസം വാ പക്ഖം വാ മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ തവ സുദ്ധഭാവം ജാനാസീ’’തി പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമി, ഏത്തകം നാമ കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി വദതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘ചൂളസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി.

തം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തേന യത്തകം കാലം അത്തനോ സുദ്ധഭാവം ജാനാതി, തത്തകം അപനേത്വാ അവസേസം മാസം വാ ദ്വേമാസം വാ പരിവസിതബ്ബം. സചേ ‘‘മാസമത്തം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പരിവാസം അഗ്ഗഹേസി, പരിവസന്തോ ച പുന അഞ്ഞം മാസം സരതി, തമ്പി മാസം പരിവസിതബ്ബമേവ, പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അഥ ‘‘ദ്വേമാസം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ അഗ്ഗഹേസി, പരിവസന്തോ ച ‘‘മാസമത്തമേവാഹം അസുദ്ധോമ്ഹീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കരോതി, മാസമേവ പരിവസിതബ്ബം, പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അയഞ്ഹി സുദ്ധന്തപരിവാസോ ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതി, ഹേട്ഠാപി ഓരോഹതി, ഇദമസ്സ ലക്ഖണം.

യോ പന യഥാവുത്തേന അനുലോമപ്പടിലോമവസേന പുച്ഛിയമാനോപി രത്തിപരിയന്തം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ന ജാനാതി നസ്സരതി, രത്തിപരിയന്തേ വേമതികോ വാ ഹോതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘മഹാസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി. തം ഗഹേത്വാ ഗഹിതദിവസതോ യാവ ഉപസമ്പദദിവസോ, താവ രത്തിയോ ഗണേത്വാ പരിവസിതബ്ബം. അയം ഉദ്ധം നാരോഹതി, ഹേട്ഠാ പന ഓരോഹതി. തസ്മാ സചേ പരിവസന്തോ രത്തിപരിച്ഛേദേ സന്നിട്ഠാനം കരോതി ‘‘മാസോ വാ സംവച്ഛരോ വാ മയ്ഹം ആപന്നസ്സാ’’തി, മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ പരിവസിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ‘‘ഏത്തകം കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി വദന്തസ്സ ചൂളസുദ്ധന്തോ ദീയതി, തഥാപി നിയമേനേവ ജാനനാഭാവാ ‘‘ദുവിധോപി ചേസ…പേ… ദാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. തസ്സ ദാനവിധി ഖന്ധകേ ആഗതോതി തസ്സ ദുവിധസ്സാപി സുദ്ധന്തസ്സ ദാനവിധി ‘‘തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏവമസ്സ വചനീയോ’’തിആദിനാ സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൫൬) ആഗതോ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ വിനിച്ഛയകഥാ പന വിത്ഥാരതോ സമന്തപാസാദികായം വുത്താതി ഏത്ഥാപി.

ഓധുനിത്വാ അവധുയ പഹായ സമോധാനോ ഓധാനസമോധാനോ. ചിരപ്പടിച്ഛന്നാനം അഗ്ഘേന സമോധാനോ അഗ്ഘസമോധാനോ. മിസ്സകാനം സമോധാനോ മിസ്സകസമോധാനോ. ഇദാനി തം തിവിധമ്പി സമോധാനപരിവാസം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തസ്സാതി യോ പരിവാസം ഗഹേത്വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോ ഹുത്വാ പരിവസന്തോ അപരിനിട്ഠിതേയേവ പരിവാസേ അന്തരാ വേമജ്ഝേ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ. പരിവുത്ഥദിവസേതി ലക്ഖണവചനമേതം, തേന ‘‘മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ചാ’’തിപി വുത്തമേവ ഹോതി. മക്ഖേത്വാതി ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന മൂലായ പടികസ്സനവസേന മക്ഖേത്വാ. സമോദഹിത്വാതി മൂലാപത്തിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ, പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. ദാതബ്ബപരിവാസോതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ദാതബ്ബപരിവാസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൪൩) വാ മാനത്താരഹോ വാ മാനത്തം ചരന്തോ വാ അബ്ഭാനാരഹോ വാ അനിക്ഖിത്തവത്തോ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പുരിമാപത്തിയാ സമാ വാ ഊനതരാ വാ രത്തിയോ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ മൂലായ പടികസ്സനേന തേ പരിവുത്ഥദിവസേ ച മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ച സബ്ബേ ഓധുനിത്വാ അദിവസേ കത്വാ പച്ഛാ ആപന്നാപത്തിം മൂലാപത്തിയം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോതി.

സചേ പന അന്തരാപത്തി മൂലാപത്തിതോ അതിരേകപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോതി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨), തം മൂലാപത്തിം കത്വാ തത്ഥ ഇതരം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. സചേ പന അന്തരാപത്തി അപ്പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, മൂലായ പടികസ്സനം അകത്വാ പുബ്ബേ ഗഹിതപരിവാസേനേവ പരിവസിതബ്ബം.

യാ ഏകാ വാ…പേ… സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നായോതി യാ ഏകാ വാ ആപത്തി സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നാ, യാ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ആപത്തിയോ സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നായോതി അത്ഥോ. താസന്തി സബ്ബചിരപ്പടിച്ഛന്നാനം ആപത്തീനം. ദാനവിധി പനസ്സ ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

യസ്സ പന സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാ, അപരമ്പി സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാ, അപരമ്പി സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാതി ഏവം ദസക്ഖത്തും കത്വാ ആപത്തിസഹസ്സം ദിവസസതപടിച്ഛന്നം ഹോതി, തേന കിം കാതബ്ബന്തി? സബ്ബം സമോദഹിത്വാ ദസ ദിവസേ പരിവസിതബ്ബം. ഏവം ഏകേനേവ ദസാഹേന ദിവസസതമ്പി പരിവസിതമേവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദസസതം രത്തിസതം, ആപത്തിയോ ഛാദയിത്വാന;

ദസ രത്തിയോ വസിത്വാന, മുച്ചേയ്യ പാരിവാസികോ’’തി. (പരി. ൪൭൭);

അയം അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ.

ഇദാനി മിസ്സകസമോധാനം നിദ്ദിസിതും ‘‘മിസ്സകസമോധാനോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം നയോ –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകം സുക്കവിസ്സട്ഠിം, ഏകം കായസംസഗ്ഗം, ഏകം ദുട്ഠുല്ലവാചം, ഏകം അത്തകാമം, ഏകം സഞ്ചരിത്തം, ഏകം കുടികാരകം, ഏകം വിഹാരകാരകം, ഏകം ദുട്ഠദോസം, ഏകം അഞ്ഞഭാഗിയം, ഏകം സങ്ഘഭേദം, ഏകം ഭേദാനുവത്തകം, ഏകം ദുബ്ബചം, ഏകം കുലദൂസകം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം താസം ആപത്തീനം സമോധാനപരിവാസം യാചാമീ’’തി –

തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ തദനുരൂപായ കമ്മവാചായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോ’’തിപി ‘‘സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജി’’ന്തിപി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തനയേന വത്ഥുവസേനപി ഗോത്തവസേനപി നാമവസേനപി ആപത്തിവസേനപി യോജേത്വാ കമ്മവാചം കാതും വട്ഠതിയേവാതി. അയം മിസ്സകസമോധാനോ. സബ്ബപരിവാസകമ്മവാചാവസാനേ പന നിക്ഖിത്താനിക്ഖിത്തവത്താദികഥാ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. തിവിധേപി സമോധാനപരിവാസേ അത്ഥമത്തസ്സേവ വുത്തത്താ, വിനിച്ഛയാദീനം വാ അനാമട്ഠത്താ ‘‘അയം തിവിധേപി സമോധാനപരിവാസേ സങ്ഖേപകഥാ’’തി വുത്തം. മഹാവിസയത്താ സമോധാനവിചാരണായ സാ നിരവസേസാ കുതോ ലദ്ധബ്ബാതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ’’തിആദി.

ഛാരത്തന്തി രാ സദ്ദോ തീയതി ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി രത്തി, സത്താനം സദ്ദസ്സ വൂപസമനകാലോതി അത്ഥോ, ഛ രത്തിയോ സമാഹടാ, ഛന്നം രത്തീനം വാ സമാഹാരോ ഛരത്തം, ഛരത്തമേവ ഛാരത്തം, അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായസ്സാഭാവതോ ഛ രത്തിയോതി അത്ഥോ വുത്തോ.

പരിവാസം അദത്വാ മാനത്തമേവ ദാതബ്ബന്തി യസ്മാ ആപത്തി അപ്പടിച്ഛന്നാ, യസ്മാ ച ആപന്നഭാവേനേവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, തസ്മാ പരിവാസം അദത്വാ കേവലം മാനത്തമേവ ദാതബ്ബം. യം പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ ദീയതി, ഇദം പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമാതി ആഹ ‘‘യസ്സ പടിച്ഛന്നാ ഹോതീ’’തിആദി. ഇദന്തി പടിച്ഛന്നമാനത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം വാക്യേ. കഥം പന തേസം ദ്വിന്നം മാനത്താനം ദാനവിധി ച വിനിച്ഛയകഥാ ച വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഉഭിന്നമ്പി പനാ’’തിആദി.

അയന്തി വക്ഖമാനം സന്ധായാഹ. പരിവാസേ വുത്തപ്പകാരം പദേസന്തി പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനം. സമാദിയിത്വാതി അന്തോഅരുണേയേവ സമാദിയിത്വാ. ആരോചേത്വാതി –

‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം അപ്പടിച്ഛന്നം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം അദാസി, സോഹം മാനത്തം ചരാമി, വേദയാമഹം, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) –

ആപത്തിദിവസാനുരൂപം ആരോചേത്വാ. ഇമഞ്ച പന അത്ഥം ഗഹേത്വാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ച ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ സേസേഹി സതി കരണീയേ ഗന്തുമ്പി വട്ടതി. അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോപി കേനചി കമ്മേന പുരേ അരുണേയേവ ഗച്ഛതി, അഞ്ഞം വിഹാരതോ നിക്ഖന്തം വാ ആഗന്തുകം വാ യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ, ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാവ വസി, തേനസ്സ ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതി. സചേ പന കഞ്ചി ന പസ്സതി, വിഹാരം ഗന്ത്വാ യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തതോ തേസു ഗതേസു വാ അഗതേസു വാ പുരിമനയേന പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി.

യത്ഥ സിയാതി യസ്സം സമാനസംവാസകസീമായം വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അത്ഥി. അവ്ഹാതബ്ബോതി അബ്ഭാനകമ്മവസേന പക്കോസിതബ്ബോ. അബ്ഭാനകമ്മം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അബ്ഭാനകമ്മം പനാ’’തിആദി. പാളിവസേനാതി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൧൦൧) പാളിവസേന. വിനിച്ഛയവസേനാതി ‘‘അബ്ഭന്തേഹി ച പഠമം അബ്ഭാനാരഹോ കാതബ്ബോ. അയഞ്ഹി നിക്ഖിത്തവത്തത്താ പകതത്തട്ഠാനേ ഠിതോ, പകതത്തസ്സ ച അബ്ഭാനം കാതും ന വട്ടതി, തസ്മാ വത്തം സമാദപേതബ്ബോ. വത്തേ സമാദിന്നേ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതി. തേനാപി വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേത്വാ അബ്ഭാനം യാചിതബ്ബം. അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പന വത്തസമാനകിച്ചം നത്ഥി. സോ ഹി ഛാരത്താതിക്കമേനേവ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൯൭) വിനിച്ഛയവസേന. തം പനേതം സബ്ബം പരിവാസാദികമ്മം പാളിവസേന (ചൂളവ. ൭൫) ച അട്ഠകഥാവസേന (ചൂളവ. അട്ഠ. ൭൫, ൯൭) ച സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ, അത്ഥികേഹി പന തതോവ ഗഹേതബ്ബം. ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ വീസതിവഗ്ഗകരണീയത്താ തതോ ഊനതരേന കതം കുപ്പതി. തേനാഹ ‘‘ഏകേനാപി ചേ…പേ… അനബ്ഭിതോ’’തി. അയന്തി അയം യഥാവുത്താ. സാമീചീതി വത്തം.

ഇതി കങ്ഖാവിതരണിയാ പാതിമോക്ഖവണ്ണനായ

വിനയത്ഥമഞ്ജൂസായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം

സങ്ഘാദിസേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.