൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

സം-സദ്ദോ വിജ്ജമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സംവിജ്ജതീ’’തി. ചേതനാതി വീതിക്കമവസപ്പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ, മോചനസ്സാദചേതനാതി അത്ഥോ. അസ്സാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ. അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേനേവ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ വുത്തത്താ ഇക-സദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാ’’തി. ഇദാനി ഇക-സദ്ദോവ അത്ഥിഅത്ഥം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഞ്ചേതനാ വാ’’തിആദിമാഹ. സംവിജ്ജമാനാ ചേതനാ സഞ്ചേതനാ. സുക്കസ്സാതി സമ്ഭവസ്സ. വിസട്ഠീതി വിസ്സഗ്ഗോ.

ഇദാനി തം യസ്മിം കാലേ മോചേതി, യേനാധിപ്പായേന മോചേതി, യേന ചോപായേന മോചേതി, യഞ്ച തസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു, തം സബ്ബം സങ്ഖേപതോ വിഭാവേത്വാ സരൂപതോ തം വിസട്ഠിം ദസ്സേതും ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ രാഗസ്സ ബലവഭാവോ, രാഗേന വാ അങ്ഗജാതസ്സൂപത്ഥമ്ഭോ ഥദ്ധഭാവോ രാഗൂപത്ഥമ്ഭോ, സോ ആദി യേസം തേ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദയോ, തേസു രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസു. ആദിസദ്ദേന (പാരാ. ൨൩൮) വച്ചൂപത്ഥമ്ഭപസ്സാവൂപത്ഥമ്ഭവാതൂപത്ഥമ്ഭഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭാനം ഗഹണം. കമ്മഞ്ഞതം പത്തേതി മോചനകമ്മക്ഖമതായ കമ്മനിയതം പത്തേ, അജ്ഝത്തരൂപാദീസു ഉപക്കമാരഹഭാവം പത്തേതി അത്ഥോ. അരോഗസ്സ ഭാവോ ആരോഗ്യം, തം ആദി യേസം തേ ആരോഗ്യാദയോ, തേസു ആരോഗ്യാദീസു. ആദിസദ്ദേന സുഖഭേസജ്ജദാനപുഞ്ഞയഞ്ഞസഗ്ഗബീജവീമംസദവാനം ഗഹണം. അജ്ഝത്തരൂപം അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നരൂപം, തം ആദി യേസം തേ അജ്ഝത്തരൂപാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന ബഹിദ്ധാരൂപഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപആകാസേകടികമ്പനാനം ഗഹണം. മോചനേ അസ്സാദോ സുഖവേദനാ മോചനസ്സാദോ, മോചനത്ഥം പുബ്ബഭാഗേ പവത്തരാഗോ, സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന ചേത്ഥ രാഗോ വുത്തോ, തേന സമ്പയുത്താ ചേതനാ മോചനസ്സാദചേതനാ, തായ. ഇമിനാ മുച്ചനസ്സാദോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൪൦) മുത്തസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ കണ്ഡുവനസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ നിസജ്ജസ്സാദോ വാചസ്സാദോ ഗേഹസിതപേമം വനഭങ്ഗിയന്തി ഇമേഹി സമ്പയുത്താ ചേതനായോ പടിക്ഖിപതി, താഹി നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. ‘‘നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സാ’’തി ഇമിനാ പന ഊരുമദ്ദാപനാദീനി പടിക്ഖിപതി. തേന ഹി സതിപി മോചനസ്സാദേ നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ മുത്തേപി അനാപത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘സാ ച ഖോ നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവ, ഹത്ഥപരികമ്മപാദപരികമ്മഗത്തപരികമ്മകരണേന സചേപി അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി.

ആസയധാതുനാനാത്തതോതി പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാസയാനഞ്ചേവ പഥവീധാതുആദീനഞ്ച ചതുന്നം ധാതൂനം, രസസോണിതാദീനം വാ സത്തന്നം ധാതൂനം നാനാത്തതോ. ഠാനാ ചാവനാതി സുക്കസ്സ യം ഠാനം, തതോ ചുതി. സുക്കസ്സ ഹി വത്ഥിസീസം കടി കായോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) തിധാ ഠാനം പകപ്പേന്തി. ഏകോ കിരാചരിയോ ‘‘വത്ഥിസീസം സുക്കസ്സ ഠാന’’ന്തി ആഹ, ഏകോ ‘‘കടീ’’തി, ഏകോ ‘‘സകലോ കായോ’’തി. തേസു തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിതം. കേസലോമനഖദന്താനഞ്ഹി മംസവിനിമുത്തട്ഠാനം, ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികാ, ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മാനി ച വജ്ജേത്വാ അവസേസോ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതോ സബ്ബോപി കായോ കായപ്പസാദഭാവജീവിതിന്ദ്രിയാബദ്ധപിത്താനം, സമ്ഭവസ്സ ച ഠാനമേവ. തഥാ ഹി രാഗപരിയുട്ഠാനേനാഭിഭൂതാനം ഹത്ഥീനം ഉഭോഹി കണ്ണചൂളികാഹി സമ്ഭവോ നിക്ഖമതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീസൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) കാലോ ദസ്സിതോ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദികാലേസു ഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി. യസ്സ കമ്മനിയത്തേ സതി മോചേതി, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ കാലോ നത്ഥി. ന ഹി വിനാ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പുബ്ബണ്ഹാദയോ കാലഭേദാ മോചനേ നിമിത്തം ഹോന്തി. ‘‘ആരോഗ്യാദീസൂ’’തിആദിനാ പന അധിപ്പായോ ദസ്സിതോ. ഏവരൂപേന ഹി അധിപ്പായഭേദേന മോചേതി, ന അഞ്ഞഥാ. ‘‘അജ്ഝത്തരൂപാദീസൂ’’തിആദിനാ ഉപായോ ദസ്സിതോ. അജ്ഝത്തരൂപേ വാ ഹി മോചേയ്യ, ബഹിദ്ധാരൂപേ വാ, ഉഭയത്ഥ വാ, ആകാസേ വാ കടിം കമ്പേന്തോ, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ ഉപായോ നത്ഥി. നീലാദിവസേനാ’’തിആദീഹി പന ദസഹി നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം. വീമംസന്തോ ഹി നീലാദീസു അഞ്ഞതരവസേന വീമംസതി, ന തേഹി വിനിമുത്തന്തി. ‘‘ഠാനാ ചാവനാ’’തി ഇമിനാ പന അത്ഥതോ വിസ്സട്ഠി ദസ്സിതാ. യഥാഹ ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോ ചാവനാ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭). സാ ചായം തസ്സ സുക്കസ്സ ഠാനാ ചാവനാ രാഗവസേന. വുത്തഞ്ഹേതം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭). അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി സുപിനോ ഏവ സുപിനന്തോ, തം ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യാ സുപിനേ’’തിആദി. സങ്ഘാദിസേസോതി ഇമസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ നാമം. തേനാഹ ‘‘യാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തിആദി. ആപത്തിനികായോതി ആപത്തിസമൂഹോ. കിഞ്ചാപി അയം ഏകാവ ആപത്തി, രുള്ഹിസദ്ദേന, പന അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാ ‘‘നികായോ’’തി വുത്തോ ‘‘ഏകോ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ.

അസ്സാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൬ സംഘാദിസേസകണ്ഡ) ആപത്തിനികായസ്സ. നനു ച അയുത്തോയം നിദ്ദേസോ ‘‘സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാ’’തി. ന ഹി ആപത്തിനികായസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച സങ്ഘോ ഇച്ഛിതോ, കിഞ്ചരഹി വുട്ഠാനസ്സാതി ഇമം ചോദനം മനസി നിധായ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ അധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാനസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതോ സങ്ഘോ ആപത്തിയാവ ഇച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം, അനാപത്തികഭാവൂപഗമനന്തി അത്ഥോ.

ദകസോതന്തി പസ്സാവമഗ്ഗം, അങ്ഗജാതപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഠാനതോ പന ചുത’’ന്തിആദി. അവസ്സമേവ ദകസോതം ഓതരതി അധിവാസേത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ദകസോതോരോഹനതോ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൨൩൬-൨൩൭) പട്ഠായ പന ഉപാദിന്നതോ വിനിമുത്തത്താ സമ്ഭവരൂപം ഉതുസമുട്ഠാനമേവ അവസിസ്സതി, സേസം തിസമുട്ഠാനം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. തസ്മാതി യസ്മാ ഠാനതോ ചുതം ദകസോതം ഓതരതി, തസ്മാ.

അമോചനാധിപ്പായസ്സാതി ഭേസജ്ജേന നിമിത്തം ആലിമ്പന്തസ്സ ഉച്ചാരാദീനി വാ കരോന്തസ്സ. സുപിനം പസ്സന്തസ്സാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സുപിനം പസ്സന്തസ്സ. കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി, പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ, ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി, തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം വാ രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി. സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി. സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേപി വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, കോ നാമ പസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതീതി? ന അഭാവോ, കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ മഹാരാജ സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫). കപിമിദ്ധപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ, യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. യസ്സ ച ഏവം പസ്സന്തസ്സ സുപിനേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ വിയ, കായസംസഗ്ഗാദീനി ആപജ്ജന്തസ്സ വിയ ച സുപിനന്തേനേവ കാരണേന അസുചി മുച്ചതി, തസ്സപി അനാപത്തി. സുപിനേ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൨) പന ഉപ്പന്നായ അസ്സാദചേതനായ സചസ്സ വിസയോ ഹോതി, നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബം, ന ഹത്ഥേന നിമിത്തം കീളാപേതബ്ബം. കാസാവപച്ചത്ഥരണരക്ഖണത്ഥം പന ഹത്ഥപുടേന ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.