൩. തതിയപാരാജികവണ്ണനാ

സന്തി സഹത്ഥേ ഉപസഗ്ഗോ. തേന സദ്ധിം ഉസ്സുക്കവചനമേതം ‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി ആഹ ‘‘സഞ്ചേതേത്വാ’’തിആദി. ഉസ്സുക്കവചനന്തി ഏത്ഥ ഉസ്സുക്കവചനം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨) നാമ പുബ്ബകാലകിരിയാവചനം. അയഞ്ഹി സമാനകത്തുകേസു പുബ്ബാപരകാലകിരിയാവചനേസു പുബ്ബകാലകിരിയാവചനസ്സ നിരുത്തിവോഹാരോ. ഇദാനി ‘‘സദ്ധിം ചേതേത്വാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പാണോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവാതി ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞം അവിജഹിത്വാ ഏവ, ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞുപ്പത്തിയാ അനന്തരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ കഥം ഏകക്ഖണേ ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഉഭയാരമ്മണഭാവോതി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞായ ദിട്ഠസഭാവേസു ധമ്മേസു തീരണപരിഞ്ഞായ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨) ‘രൂപം അനിച്ച’ന്തിആദിനാ സഭാവേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ അനിച്ചാദിലക്ഖണജാനനം വിയ ‘പാണോ’തി സഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവ ‘വധാമി ന’ന്തി ജാനാതീ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ആചരിയാ തത്ഥാപി ഏവം ന കഥേന്തി. ഏത്ഥ ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ’’തി അവത്വാ ‘‘പാണോ’’തി വചനം ‘‘മനുസ്സോ അയ’’ന്തി അജാനിത്വാ കേവലം സത്തസഞ്ഞായ ഘാതേന്തസ്സാപി പാരാജികഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ചേതേത്വാതി ചിന്തേത്വാ. പകപ്പേത്വാതി അഭിവിചാരേത്വാ, സന്നിട്ഠാനം കരിത്വാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി മനുസ്സഅത്തഭാവം ആദിതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കലലതോ പട്ഠായാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നകലലരൂപതോ പട്ഠായ. കലലരൂപം നാമ ഇത്ഥിപുരിസാനം കായവത്ഥുഭാവദസകവസേന സമതിംസ രൂപാനി, നപുംസകാനം കായവത്ഥുദസകവസേന വീസതി. തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാനം കലലരൂപം ജാതിഉണ്ണായ ഏകേന അംസുനാ ഉദ്ധടതേലബിന്ദുമത്തം ഹോതി അച്ഛം വിപ്പസന്നം. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം –

‘‘തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗം, ‘കലല’ന്തി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൩൫; വിഭ. അട്ഠ. ൨൬; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨);

ഏവം പരിത്തകം വത്ഥും ആദിം കത്വാ യാവ മരണകാലാ ഏത്ഥന്തരേ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിപ്പത്തോ അത്തഭാവോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച യേഭുയ്യവസേനേവ വുത്തം. ഓപപാതികസംസേദജാപി ഹി മനുസ്സാ പാരാജികവത്ഥുയേവ. കലലകാലേപീതി പഠമസത്താഹേപി. തത്ഥ ഹി സന്തതിവസേന പവത്തമാനം കലലസങ്ഖാതം അത്തഭാവം ജീവിതാ വോരോപേതും സക്കാ, ന പന സബ്ബപഠമം കലലരൂപം. പടിസന്ധിചിത്തേന ഹി സദ്ധിം തിംസ കമ്മജരൂപാനി നിബ്ബത്തന്തി. തേസു പന ഠിതേസുയേവ സോളസ ഭവങ്ഗചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏതസ്മിം അന്തരേ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ദാരകസ്സ വാ മാതുയാ വാ പനസ്സ അന്തരായോ നത്ഥി. അയഞ്ഹി മരണസ്സ അനോകാസോ നാമ. ഭേസജ്ജസമ്പദാനേനാതി ഗബ്ഭപാതനഭേസജ്ജദാനേന. തതോ വാ ഉദ്ധമ്പീതി അബ്ബുദപേസികാലാദീസുപി. ജീവിതാ വിയോജേയ്യാതി സന്തതിവികോപനവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയതോ അപനേയ്യ.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി ‘‘സഞ്ചിച്ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൧൭൧) ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ. ആവിഭാവത്ഥന്തി പകാസനത്ഥം. പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. സത്തോതി ഖന്ധസന്താനോ. തത്ഥ ഹി സത്തപഞ്ഞത്തി. ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ ഹി വികോപിതേ ഇതരമ്പി തംസമ്ബന്ധതായ വിനസ്സതീതി. യായ ചേതനായാതി തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്തായ യായ ചേതനായ. മനോദ്വാരേ പന പവത്തായ വധകചേതനായ പാണാതിപാതഭാവോ നത്ഥി. സാ ചേതനാതി സാ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യായ ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ നിസ്സയഭൂതേസു മഹാഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതു തംമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨), സാ താദിസപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ. ലദ്ധൂപക്കമാനി ഹി മഹാഭൂതാനി ഇതരഭൂതാനി വിയ ന വിസദാനീതി സമാനജാതികാനം കാരണം ന ഹോന്തീതി.

പാണാതിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാണാതിപാതീ. സംസഗ്ഗേ അയമീകാരോ. തേനാഹ ‘‘വുത്തചേതനായ സമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ’’തി. സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ. നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സോവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. ഏവം ആണത്തികോ. വിജ്ജാമയോ മന്തപരിജപ്പനയോഗോ. ഇദ്ധിമയോ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തേയേവ ഛ പയോഗേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ഛസു പയോഗേസു. സാഹത്ഥികോതി ഏത്ഥ ഹത്ഥോ ഉപലക്ഖണഭാവേന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘കായേന വാ’’തിആദി. തത്ഥ കായേനാതി ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ മുട്ഠിനാ വാ ജാണുനാ വാ യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന. കായേകദേസോ ഹേത്ഥ ഹത്ഥാദികായോ അവയവേ സമുദായോപചാരോ യഥാ ‘‘ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി. കായപ്പടിബദ്ധേനാതി കായതോ അമോചിതേന അസിആദിനാ പഹരണേന. പഹരണന്തി കായവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ വധകചേതനായ അധിപ്പേതത്ഥസാധനം. കായേന വാ സത്തിആദീനം, കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഉസുയന്തപാസാണാദീനം നിസ്സജ്ജനന്തി യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി തേസു സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗിയേസു. ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോതി ഉദ്ദിസിത്വാ ച അനുദ്ദിസിത്വാ ച പവത്തിഭേദേന. ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദിസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉദ്ദിസകോ, പയോഗോ, തസ്മിം. ബജ്ഝതി ഏതേനാതി ബദ്ധോ, കമ്മമേവ ബദ്ധോ കമ്മബദ്ധോ, പാണാതിപാതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ബന്ധനം ബദ്ധോ, കമ്മുനാ ബദ്ധോ കമ്മബദ്ധോ, സോ അസ്സ ഹോതി, പാണാതിപാതകമ്മമസ്സ സിദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉഭയത്ഥാപീതി ഉദ്ദിസകേ, അനുദ്ദിസകേ ചാതി ദ്വീസുപി. പച്ഛാ വാ തേനേവ രോഗേന മരതൂതി യോജനാ. പഹരിതക്ഖണേയേവാതി മരണായ പഹോനകപ്പഹാരസ്സ ലദ്ധക്ഖണേയേവ കമ്മബദ്ധോ. യദി അവസ്സം തേന മരതീതി അധിപ്പായോ. സചേ പന മരണാധിപ്പായേന പഹാരം ദത്വാ തേന അമതസ്സ പുന അഞ്ഞേന ചിത്തേന പഹാരേ ദിന്നേ പച്ഛാപി പഠമപ്പഹാരേനേവ മരതി, തദാവ കമ്മബദ്ധോ. അഥ ദുതിയപഹാരേന മരതി, നത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഉഭയേഹി മതേപി പഠമപ്പഹാരേനേവ കമ്മബദ്ധോ, ഉഭയേഹിപി അമതേ നേവത്തി പാണാതിപാതോ. ഏസ നയോ ബഹൂഹിപി ഏകസ്സ പഹാരേ ദിന്നേ. തത്രാപി ഹി യസ്സ പഹാരേന മരതി, തസ്സേവ കമ്മബദ്ധോതി. ആണാപനം നാമ വചീവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ വധകചേതനായ അധിപ്പേതത്ഥസാധനം.

ഇദാനി ഇമസ്മിം ആണത്തികപയോഗേ സങ്കേതവിസങ്കേതഭാവജാനനത്ഥം ഛബ്ബിധം നിയമം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ആണത്തികപയോഗേ. ആണത്തിനിയാമകാതി ആണത്തികപയോഗസാധികാ. ഏതേസു ഹി അവിരജ്ഝിതേസുയേവ ആണത്തികപയോഗോ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി.

പുഗ്ഗലോതി മാരേതബ്ബോ പുഗ്ഗലോ. തേനാഹ ‘‘യം ഹീ’’തിആദി. ആണാപകസ്സ ആപത്തീതി ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേ ആപത്തി, ആണത്തസ്സ മാരണക്ഖണേ. ആണാപകോ മുച്ചതീതി ആണത്തസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ, വത്ഥുവിസേസേന പനേത്ഥ കമ്മവിസേസോ ച ആപത്തിവിസേസോ ച ഹോതീതി. ‘‘പുരേഭത്തം മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ പുരേഭത്തമേവ മാരേതീതി ‘‘അജ്ജ സ്വേ’’തി അനിയമേത്വാ ‘‘പുരേഭത്തം മാരേഹീ’’തി ആണത്തോ യദാ കദാചി പുരേഭത്തം മാരേതി. യോ പന ‘‘അജ്ജ പുബ്ബണ്ഹേ’’തി വുത്തോ മജ്ഝന്ഹേ വാ സായന്ഹേ വാ സ്വേ വാ പുബ്ബണ്ഹേ മാരേതി, വിസങ്കേതോ ഹോതി, ആണാപകസ്സ നത്ഥി കമ്മബദ്ധോ. പുബ്ബണ്ഹേ മാരേതും വായമന്തസ്സ മജ്ഝന്ഹേ ജാതേപി ഏസേവ നയോ. ഏതേന നയേന സബ്ബകാലപ്പഭേദേസു സങ്കേതവിസങ്കേതതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം വത്ഥുകാലേസു സങ്കേതവിസങ്കേതതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഓകാസാദീസു സങ്കേതവിസങ്കേതതം അതിദിസന്തോ ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഓകാസോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൪) ഗാമോ വാ വനം വാ ഗേഹദ്വാരം വാതി ഏവമാദികോ. ആവുധന്തി അസി വാ ഉസു വാ സത്തി വാതി ഏവമാദി. ഇരിയാപഥോതി മാരേതബ്ബസ്സ ഗമനം വാ നിസജ്ജാ വാതി ഏവമാദി. കിരിയാവിസേസോതി വിജ്ഝനം വാ ഛേദനം വാ ഭേദനം വാ സങ്ഖമുണ്ഡകം വാതി ഏവമാദി. ഇമേസു യഥാ യഥാ വധകോ ആണത്തോ, തഥാ തഥാ കതേ ആണാപകസ്സ ആപത്തി, അഞ്ഞഥാ കതേ വിസങ്കേതോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തിആദി. തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി ഓകാസാദീസു ചതൂസു. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘യഥാണത്തിവസേനേവ, ആണത്തേന കതേ സതി;

ആണാപകസ്സ ആപത്തി, വിസങ്കേതോഞ്ഞഥാ കതേ’’തി.

ആണത്തിയം പന അയം വിസേസോ – അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേതി ‘‘ഏവം വിജ്ഝ, ഏവം പഹര, ഏവം ഘാതേഹീ’’തി (പാരാ. ൧൭൪) വുത്തായ പാളിയാ ലബ്ഭതീതി ഞാതബ്ബോ.

ഓപതന്തി ഏത്ഥാതി ഓപാതോ, ആവാടോ, തസ്സ ഖണനം ഓപാതക്ഖണനം. അപസ്സേനസംവിധാനന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൭) അപസ്സേനസ്സ സംവിധാനം. നിച്ചപരിഭോഗോ മഞ്ചോ വാ പീഠം വാ അപസ്സേനഫലകം വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദന്തസ്സ അപസ്സേനകത്ഥമ്ഭോ വാ തത്ഥജാതകരുക്ഖോ വാ ചങ്കമേ അപസ്സായ തിട്ഠന്തസ്സ ആലമ്ബനരുക്ഖോ വാ ആലമ്ബനഫലകം വാ, സബ്ബമ്പേതം അപസ്സനീയട്ഠേന അപസ്സേനം നാമ, തസ്മിം അപസ്സേനേ യഥാ അപസ്സയന്തം വിജ്ഝതി വാ ഛിന്ദതി വാ, തഥാ കത്വാ വാസിഫരസുസത്തിആരകണ്ടകാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ സത്ഥസ്സ ഠപനന്തി അത്ഥോ.

ഉപനിക്ഖിപനം നാമ സമീപേ നിക്ഖിപനം. മനാപസ്സ വാ അമനാപസ്സ വാ രൂപസ്സ ഉപഹരണം സമീപേ ഠപനം രൂപൂപഹാരോ, അത്തനാ വാ യക്ഖപേതാദിവേസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠനം. ആദിസദ്ദേന സദ്ദൂപഹാരാദീനം ഗഹണം. ഏത്ഥാപീതി ഥാവരപയോഗേപി. ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദോ വേദിതബ്ബോ, യതോ തത്ഥപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ കമ്മബദ്ധോ ഹോതി. അയം പന വിസേസോ – മൂലട്ഠേന ഓപാതാദീസു പരേസം മൂലേന വാ മുധാ വാ ദിന്നേസുപി യദി തപ്പച്ചയാ കോചി മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദിപി തേന, അഞ്ഞേന വാ തത്ര ഓപാതേ വിനാസേത്വാ ഭൂമിസമേ കതേപി പംസുഹാരകാ വാ പംസും ഗണ്ഹന്താ, മൂലഖണകാ വാ മൂലാനി ഖണന്താ ആവാടം കരോന്തി, ദേവേ വാ വസ്സന്തേ കദ്ദമോ ജായതി, തത്ഥ ച കോചി ഓതരിത്വാ വാ ലഗ്ഗിത്വാ വാ മരതി, മൂലട്ഠസ്സേവ കമ്മബദ്ധോ. യദി പന യേന ലദ്ധം, സോ വാ അഞ്ഞോ വാ വിത്ഥതതരം വാ ഗമ്ഭീരതരം വാ കരോതി, തപ്പച്ചയാ ച കോചി മരതി, ഉഭയേസമ്പി കമ്മബദ്ധോ. യഥാ തു മൂലാനി മൂലേഹി സംസന്ദന്തി, തഥാ തത്ഥ ഥലേ കതേ മുച്ചതി. ഏവം അപസ്സേനസംവിധാനാദീസുപി യാവ തേസം പവത്തി, താവ യഥാസമ്ഭവം കമ്മബദ്ധോ വേദിതബ്ബോ.

വിജ്ജാപരിജപ്പനന്തി ആഥബ്ബണികേഹി, വിജ്ജാധരേഹി ച മന്തപരിജപ്പനം. കമ്മവിപാകജായ ഇദ്ധിയാതി സാതിസയകമ്മനിബ്ബത്തായ കമ്മവിപാകേന സഹജാതായ ഇദ്ധിയാ, കമ്മസ്സ വാ വിപാകഭാവേന ജാതായ ഇദ്ധിയാ. പയോജനന്തി പവത്തനം, കരണന്തി അത്ഥോ, ദാഠാവുധാദീനം ദാഠാകോടനാദീനമിവ മാരണത്ഥം കമ്മവിപാകജിദ്ധിവികാരകരണന്തി വുത്തം ഹോതി.

കമ്മസാധനോ വായം ഹാരകസദ്ദോ ബഹുലംവിധാനേന തത്ഥാപി ണ്വുപച്ചയസ്സ സിജ്ഝനതോതി ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. ജീവിതഹരണകം, ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബം വാ സത്ഥമേവ ഹാരകന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨) വികപ്പദ്വയേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സത്ഥഞ്ച തം ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരക’’ന്തി. ‘‘ഹാരകസത്ഥ’’ന്തി വത്തബ്ബേ വിസേസനസ്സ പരനിപാതം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പരിയേസേയ്യാതി ഗവേസേയ്യ. ‘‘യഥാ ലഭതി, തഥാ കരേയ്യാ’’തി ഇമിനാ പന അധിപ്പായത്ഥമാഹ, ‘‘ഉപനിക്ഖിപേയ്യാ’’തി ഇമിനാ സിഖാപത്തമത്ഥം. ഇതരഥാ ഹി ‘‘പരിയേസേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ ‘‘ഉപനിക്ഖിപേയ്യാ’’തി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ ന സിയാ. പരിയിട്ഠമത്തേയേവാതി പരിയേസിതമത്തേയേവ. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാതി അസിം വാ സത്തിം വാ ഭേണ്ഡിം വാ ലഗുളം വാ പാസാണം വാ സത്ഥം വാ വിസം വാ രജ്ജും വാ’’തി (പാരാ. ൧൭൨) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. അസ്സാതി ‘‘സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ. ബ്യഞ്ജനാനുരൂപതോ പരിപുണ്ണം കത്വാ അത്ഥസ്സ അവുത്തത്താ ‘‘ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ’’തി വുത്തം. സസതി ഹിംസതീതി സത്ഥം, സസന്തി ഹിംസന്തി ഏതേനാതി വാ സത്ഥം. ആദിസദ്ദേന ‘‘സത്തിം വാ’’തിആദിപാളിസേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ലഗുളന്തി മുഗ്ഗരോ. സത്ഥന്തി വുത്താവസേസം യം കിഞ്ചി സമുഖം വേദിതബ്ബം.

യോ ഏവം മരതീതി യോ സത്ഥം വാ ആഹരിത്വാ, വിസം വാ ഖാദിത്വാ, രജ്ജുയാ വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ, സോബ്ഭാദീസു വാ പതിത്വാ, അഞ്ഞേഹി വാ അഗ്ഗിപവേസനഉദകപവേസനാദീഹി ഉപായേഹി മരതി. ‘‘സോ ധനം വാ ലഭതീ’’തിആദിനാ നയേനാതി സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതി, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛതി, ധമ്മോ വാസ്സ ഹോതീതി ഇമിനാ നയേന. കിമനേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏതേനാതി ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി ഏതേന വചനേന. നയിധ ഏവന്തി ഇധ മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികേ ന ഏവം, ന പരിയായകഥായ മുച്ചതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സംവണ്ണേയ്യാ’’തിആദി.

‘‘സത്ഥം വാ ആഹരാ’’തിആദിനാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘വിസം വാ ഖാദ, രജ്ജുയാ വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ കാലം കരോഹി, സോബ്ഭേ വാ നരകേ വാ പപാതേ വാ പപതാ’’തിആദിം (പാരാ. ൧൭൨) സബ്ബം മരണൂപായം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച നരകോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) നാമ തത്ഥ തത്ഥ ഫലന്തിയാ ഭൂമിയാ സയമേവ നിബ്ബത്താ മഹാദരീ, യത്ഥ ഹത്ഥീപി പതന്തി, ചോരാപി നിലീയിത്വാ തിട്ഠന്തി. പപാതോതി പബ്ബതന്തരേ വാ ഥലന്തരേ വാ ഏകതോ ഛിന്നോ. പാപകേനാതി ലാമകേന. ദുജ്ജീവിതേനാതി ദുക്ഖബഹുലത്താ ദുക്ഖേന ജീവിതേന. മതം തേ ജീവിതാ സേയ്യാതി തവ മരണം ജീവിതാ സുന്ദരതരം. ചിത്തമസ്സ അത്ഥീതി ചിത്തോ. തഥാ മനോ. ഇതി-സദ്ദോ ‘‘സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, സബ്ബം നത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) വിയ നിദസ്സനേ ദട്ഠബ്ബോ യഥാവുത്തസ്സ ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനസ്സ മരണസ്സ നിദസ്സനതോ. തേനേവാഹ ‘‘മതം തേ ജീവിതാ സേയ്യോ’’തിആദി.

നനു ചേത്ഥ ‘‘മനോ’’തി ഇദമ്പി അത്ഥതോ ചിത്തമേവ, അഥ കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. ചിത്തസ്സ അത്ഥദീപനത്ഥം വുത്തന്തി നായം ചിത്തസദ്ദോ ‘‘ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൭൧) വിയ വിചിത്താദിഅത്ഥോ, അഥ ഖോ വിഞ്ഞാണവചനോതി തസ്സ അത്ഥദീപനത്ഥം വുത്തം. ഇമിനാ പുനരുത്തിദോസാഭാവം ദസ്സേതി. കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തേനേവസ്സാ’’തിആദി. ചിത്തോ നാനാപ്പകാരകോ സങ്കപ്പോ അസ്സാതി ചിത്തസങ്കപ്പോ. വിചിത്തത്ഥോ ഹേത്ഥ ചിത്തസദ്ദോ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകനികായമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ചിത്തം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൦൦) വിയ. തേനാഹ ‘‘വിചിത്തസങ്കപ്പോ’’തി. ഏത്ഥാപി ഇതിസദ്ദോ ആഹരിതബ്ബോതി ‘‘ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തി ഇമസ്മിം പദേപി അധികാരവസേന ഇതിസദ്ദോ ആഹരിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി ‘‘ഇതി ചിത്തസങ്കപ്പോ’’തി ഏവം അവുത്തമ്പി അധികാരതോ വുത്തമേവ ഹോതീതി. സങ്കപ്പോതി ചേത്ഥ ‘‘തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൭) വിയ ന വിതക്കസ്സേവ നാമം, അഥ ഖോ തസ്സ ച അഞ്ഞേസഞ്ചാതി ദസ്സേതും ‘‘സങ്കപ്പോതി ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സംവിദഹനമത്തസ്സാതി സഞ്ഞാചേതനാവിതക്കസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബസ്സ സംവിദഹനസ്സ. സാമഞ്ഞത്ഥോ ഹേത്ഥ മത്തസദ്ദോ ‘‘ബ്രാഹ്മണമത്തം ഭോജേതീ’’തിആദീസു വിയ. തേനാഹ ‘‘തഞ്ച സംവിദഹന’’ന്തിആദി. ഇമിനാ സംവിദഹനം നാമേത്ഥ ന വിധാനന്തി ദസ്സേതി. അധിപ്പായോ നാമ വിതക്കോ.

ഉച്ചാവചേന കാരണേനാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) മഹന്താമഹന്തേന ഉപായേന. തത്ഥ മരണവണ്ണസംവണ്ണനേ താവ ജീവിതേ ആദീനവദസ്സനവസേന അവചാകാരതാ, മരണേ വണ്ണഭണനവസേന ഉച്ചാകാരതാ വേദിതബ്ബാ. സമാദപനേ പന മുട്ഠിജാണുനിപ്പോഥനാദീഹി മരണസമാദപനവസേന ഉച്ചാകാരതാ, ഏകതോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ നഖേ വിസം പക്ഖിപിത്വാ മരണാദിസമാദപനവസേന അവചാകാരതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം അസാധാരണവിനിച്ഛയം വത്വാ ഇദാനി സാധാരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘വേസാലിയ’’ന്തിആദിമാഹ. ഓപാതക്ഖണനാദീസു ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ സചേപി ജാതപഥവിം ഖണതി, പാണാതിപാതസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ നാഗസുപണ്ണാദിസദിസോ തിരച്ഛാനഗതോ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ, യക്ഖോ ച പേതോ ച തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ ച യക്ഖപേതതിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹാ, തേസം. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ഥുല്ലച്ചയം അതിദിസതി. ഇദാനി ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തിആദിനാ അപസ്സേനസംവിധാനാദീസുപി യഥാവുത്തആപത്തിഭേദം അതിദിസതി. സബ്ബത്ഥാതി അപസ്സേനസംവിധാനാദീസു സബ്ബേസു പയോഗേസു.

ഇദാനി അനാപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘അസഞ്ചിച്ചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച ‘‘അസഞ്ചിച്ചാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൯) ഇദം മരണസംവത്തനികഉപക്കമസ്സ അസല്ലക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘അജാനന്തസ്സാ’’തി ഇദം പന മരണസംവത്തനികഉപകരണസ്സ അജാനനം സന്ധായ, ‘‘നമരണാധിപ്പായസ്സാ’’തി ഇദം ഉപക്കമം ജാനന്തസ്സാപി മരണാധിപ്പായസ്സ അഭാവം. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ചിച്ചാ’’തിആദി. അചേതേത്വാതി അസല്ലക്ഖേത്വാ, വിരജ്ഝിത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

മുസലുസ്സാപനവത്ഥുസ്മിം വിയാതി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭത്തഗ്ഗേ അന്തരഘരേ ആസനം പഞ്ഞപേന്തോ മുസലേ ഉസ്സിതേ ഏകം മുസലം അഗ്ഗഹേസി. ദുതിയോ മുസലോ പരിപതിത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ ദാരകസ്സ മത്ഥകേ അവത്ഥാസി. സോ കാലമകാസി. തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസി…പേ… കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂതി. അസഞ്ചിച്ച അഹം ഭഗവാതി. അനാപത്തി ഭിക്ഖു അസഞ്ചിച്ചാ’’തി (പാരാ. ൧൮൦) ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വിയ.

വിസഗതപിണ്ഡപാതവത്ഥുസ്മിം വിയാതി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ പിണ്ഡചാരികോ ഭിക്ഖു വിസഗതം പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ പടിക്കമനം ഹരിത്വാ ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗകാരികം അദാസി. തേ ഭിക്ഖൂ കാലമകംസു. തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസി…പേ… കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂതി. നാഹം ഭഗവാ ജാനാമീതി. അനാപത്തി ഭിക്ഖു അജാനന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൮൧) ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വിയ.

ഭേസജ്ജവത്ഥുസ്മിം വിയാതി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരാ വഞ്ഝാ ഇത്ഥീ കുലൂപകം ഭിക്ഖും ഏതദവോച ‘‘ഇങ്ഘായ്യ ഭേസജ്ജം ജാനാഹി, യേനാഹം വിജായേയ്യ’ന്തി. ‘സുട്ഠു ഭഗിനീ’തി തസ്സാ ഭേസജ്ജം അദാസി. സാ കാലമകാസി. തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസി…പേ… അനാപത്തി ഭിക്ഖു പാരാജികസ്സ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൮൭) ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വിയ. ഇധ ആദികമ്മികാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപിതഭിക്ഖൂ, തേസം അനാപത്തി. അവസേസാനം മരണവണ്ണസംവണ്ണനകാദീനം ആപത്തിയേവ.

അഥ കഥം ദുക്ഖവേദനന്തി, നനു രാജാനോ ചോരം ദിസ്വാ ഹസമാനാപി ‘‘ഗച്ഛഥ, നം ഘാതേഥാ’’തി വദന്തീതി? സച്ചം ഹസമാനാ വദന്തി, സോ പന ഹാസോ തേസം അഞ്ഞവിസയോ, സന്നിട്ഠാപകചേതനാ ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം ‘‘സചേപി ഹി സിരിസയനം ആരുള്ഹോ രജ്ജസമ്പത്തിസുഖമനുഭവന്തോ രാജാ ‘ചോരോ ദേവ ആനീതോ’തി വുത്തേ ‘ഗച്ഛഥ നം മാരേഥാ’തി ഹസമാനോ ഭണതി, ദോമനസ്സചിത്തേനേവ ഭണതീതി വേദിതബ്ബോ. സുഖവോകിണ്ണത്താ, പന അനുപ്പബന്ധാഭാവാ ച ദുജ്ജാനമേതം പുഥുജ്ജനേഹീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൯).

തതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.