പാരാജികകണ്ഡം

ഇദാനി നിദാനുദ്ദേസാനന്തരം വുത്തസ്സ പാരാജികുദ്ദേസസ്സ അത്ഥം സംവണ്ണേതും ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. നിദാനാനന്തരന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, നിദാനം അനന്തരം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാതി പാരാജികകണ്ഡേ. പാതിമോക്ഖേതി ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ. ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ ഊനാതിരേകഭാവനിവത്തനതോ. പാരാജികാതി സജാതിനാമം. ആപത്തിയോതി സബ്ബസാധാരണനാമം. ഉദ്ദിസീയതീതി ഉദ്ദേസോ. ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ദിസിതബ്ബത’’ന്തി.

൧. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ

യോ പനാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫ ഭിക്ഖുപദഭാജനീയവണ്ണനാ) ഏത്ഥ യസ്മാ പനാതി നിപാതമത്തം, യോതി അത്ഥപദം, തഞ്ച അനിയമേന പുഗ്ഗലം ദീപേതി. തസ്മാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ കോചീ’’തി ആഹ. യസ്മാ പന യോ യോകോചി നാമ, സോ അവസ്സം ലിങ്ഗയുത്തജാതിനാമഗോത്തസീലവിഹാരഗോചരവയേസു ഏകേനാകാരേന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ തം തഥാ ഞാപേതും ‘‘രസ്സദീഘാദിനാ’’തിആദിമാഹ. ആദിസദ്ദേന നവകമ്മാദീനം ഗഹണം. ലിങ്ഗാദിഭേദേനാതി ലിങ്ഗീയതിഞായതി ഏതേനാതി ലിങ്ഗം, തം ആദി യേസം തേതി ലിങ്ഗാദയോ, തേസം ഭേദോ ലിങ്ഗാദിഭേദോ, തേന ലിങ്ഗാദിഭേദേന. ഏത്ഥാദിസദ്ദേന പന യുത്താദീനം ഗഹണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ലിങ്ഗവസേന യാദിസോ വാ താദിസോ വാ ഹോതു, ദീഘോ വാ രസ്സോ വാ കാളോ വാ ഓദാതോ വാ മങ്ഗുരച്ഛവി വാ കിസോ വാ ഥൂലോ വാ. യോഗവസേന യേന വാ തേന വാ യുത്തോ ഹോതു, നവകമ്മയുത്തോ വാ ഉദ്ദേസയുത്തോ വാ വാസധുരയുത്തോ വാ. ജാതിവസേന യംജച്ചോ വാ തംജച്ചോ വാ ഹോതു, ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ധോ വാ. നാമവസേന യഥാനാമോ വാ തഥാനാമോ വാ ഹോതു, ബുദ്ധരക്ഖിതോ വാ ധമ്മരക്ഖിതോ വാ സങ്ഘരക്ഖിതോ വാ. ഗോത്തവസേന യഥാഗോത്തോ വാ തഥാഗോത്തോ വാ ഹോതു, കച്ചായനോ വാ വാസിട്ഠോ വാ കോസിയോ വാ. സീലേസു യഥാസീലോ വാ തഥാസീലോ വാ ഹോതു, നവകമ്മസീലോ വാ ഉദ്ദേസസീലോ വാ വാസധുരസീലോ വാ. വിഹാരേസുപി യഥാവിഹാരീ വാ തഥാവിഹാരീ വാ ഹോതു, നവകമ്മവിഹാരീ വാ ഉദ്ദേസവിഹാരീ വാ വാസധുരവിഹാരീ വാ. ഗോചരേസുപി യഥാഗോചരോ വാ തഥാഗോചരോ വാ ഹോതു, നവകമ്മഗോചരോ വാ ഉദ്ദേസഗോചരോ വാ വാസധുരഗോചരോ വാ. വയേസുപി യോ വാ സോ വാ ഹോതു ഥേരോ വാ നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ, അഥ ഖോ സബ്ബോവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘യോ’’തി വുച്ചതീതി.

ഇദാനി ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി പദം സംവണ്ണേതും ‘‘ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവതോ വചനമത്തേന ഭിക്ഖുഭാവോ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ. ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൦൫) നയേന തിക്ഖത്തും വാചം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പദാ സരണഗമനൂപസമ്പദാ. ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) നാമ –

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘തിബ്ബം മേ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി ഥേരേസു നവേസു മജ്ഝിമേസൂ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ കസ്സപ സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘യം കിഞ്ചി ധമ്മം സുണിസ്സാമി കുസലൂപസംഹിതം, സബ്ബം തം അട്ഠിം കത്വാ മനസി കരിത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘സാതസഹഗതാ ച മേ കായഗതാസതി ന വിജഹിസ്സതീ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) –

ഇമിനാ ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹണേന മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ.

പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ നാമ സോപാകസ്സ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ. ഭഗവാ കിര പുബ്ബാരാമേ അനുചങ്കമന്തം സോപാകസാമണേരം ‘‘‘ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ’തി വാ സോപാക ‘രൂപസഞ്ഞാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ, ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) ദസ അസുഭനിസ്സിതേ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സോ തേ ബ്യാകാസി. ഭഗവാ തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘കതിവസ്സോ ത്വം, സോപാകാ’’തി പുച്ഛി. സത്തവസ്സോഹം ഭഗവാതി. ‘‘സോപാക, ത്വം മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ പഞ്ഹേ ബ്യാകാസീ’’തി ആരദ്ധചിത്തോ ഉപസമ്പദം അനുജാനി, അയം പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ.

അട്ഠഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ നാമ മഹാപജാപതിയാ അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണേന അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ.

ദൂതേനൂപസമ്പദാ നാമ അഡ്ഢകാസിയാ ഗണികായ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ.

അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ നാമ ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ ഞത്തിചതുത്ഥേന, ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കമ്മേഹി ഉപസമ്പദാ.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാ നാമ ഭിക്ഖൂനം ഏതരഹി ഉപസമ്പദാ. ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി തീഹി അനുസ്സാവനാഹി, ഏകായ ച ഞത്തിയാതി ഏവം ഞത്തിചതുത്ഥേന. കിഞ്ചാപി ഹി ഞത്തി സബ്ബപഠമം വുച്ചതി, തിസ്സന്നം പന അനുസ്സാവനാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദാഭാവതോ അത്ഥബ്യഞ്ജനഭിന്നം ഞത്തിം താസം ചതുത്ഥന്തി കത്വാ ‘‘ഞത്തിചതുത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. അകുപ്പേനാതി അകോപേതബ്ബതം, അപ്പടിക്കോസിതബ്ബതഞ്ച ഉപഗതേന. ഠാനാരഹേനാതി കാരണാരഹേന സത്ഥു സാസനാരഹേന. ഉപസമ്പന്നോ നാമ ഉപരിഭാവം സമാപന്നോ, പത്തോതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഭാവോ ഹി ഉപരിഭാവോ, തഞ്ചേസ യഥാവുത്തേന കമ്മേന സമാപന്നത്താ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി വുച്ചതി. കസ്മാ പനേത്ഥ ഇമിനാവ ഉപസമ്പന്നോ ഇധ ഗഹിതോ, നാഞ്ഞേഹീതി? വുച്ചതേ – ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ അന്തിമഭവികാനമേവ, സരണഗമനൂപസമ്പദാ പരിസുദ്ധാനം, ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹണപഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ മഹാകസ്സപസോപാകാനം, ന ച തേ ഭബ്ബാ പാരാജികാദിലോകവജ്ജം ആപജ്ജിതും, അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണാദയോ ച ഭിക്ഖുനീനംയേവ അനുഞ്ഞാതാ. അയഞ്ച ഭിക്ഖു, തസ്മാ ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ ഉപസമ്പദാകമ്മേന ഉപസമ്പന്നോ ഇധ ഗഹിതോ, നാഞ്ഞേഹീതി വേദിതബ്ബോ. പണ്ണത്തിവജ്ജേസു പന സിക്ഖാപദേസു അഞ്ഞേപി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൫ ഭിക്ഖുപദഭാജനീയവണ്ണനാ). വക്ഖതി ഹി ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജേസു പന അഞ്ഞേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ഇദാനി ‘‘അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോ’’തി സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു. വസതി ഏത്ഥാതി വത്ഥു, ആധാരോ പതിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ’’തി. ഊനാനി അപരിപുണ്ണാനി വീസതി വസ്സാനി അസ്സാതി ഊനവീസതിവസ്സോ. ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഉപരി സപ്പാണകവഗ്ഗേ ഊനവീസതിസിക്ഖാപദേ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വണ്ണയിസ്സാമ. തേസൂതി പണ്ഡകാദീസു ഏകാദസസു അഭബ്ബപുഗ്ഗലേസു. പണ്ഡകോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൯) പനേത്ഥ പഞ്ചവിധോ ഹോതി ആസിത്തപണ്ഡകോ, ഉസൂയപണ്ഡകോ, ഓപക്കമികപണ്ഡകോ, നപുംസകപണ്ഡകോ, പക്ഖപണ്ഡകോതി. തേസു ആസിത്തപണ്ഡകസ്സ ച ഉസൂയപണ്ഡകസ്സ ച പബ്ബജ്ജാ ന വാരിതാ, ഇതരേസം തിണ്ണം വാരിതാ. തേസുപി പക്ഖപണ്ഡകസ്സ യസ്മിം പക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, തസ്മിംയേവസ്സ പക്ഖേ പബ്ബജ്ജാ വാരിതാതി. തയോ ചേത്ഥ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാനം അഭബ്ബതായ അവത്ഥൂ. തേനാഹ ‘‘ആസിത്തപണ്ഡകഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സ പരേസം അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗഹേത്വാ അസുചിനാ ആസിത്തസ്സ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം ആസിത്തപണ്ഡകോ. യസ്സ പരേസം അജ്ഝാചാരം പസ്സതോ ഉസൂയായ ഉപ്പന്നായ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം ഉസൂയപണ്ഡകോ. യസ്സ ഉപക്കമേന ബീജാനി അപനീതാനി, അയം ഓപക്കമികപണ്ഡകോ (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൩൫; വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൧൦൯). യോ പന പടിസന്ധിയംയേവ അഭാവകോ ഉപ്പന്നോ, അയം നപുംസകപണ്ഡകോ. ഏകച്ചോ പന അകുസലവിപാകാനുഭാവേന കാളപക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, ജുണ്ഹപക്ഖേ പനസ്സ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം പക്ഖപണ്ഡകോതി വേദിതബ്ബോ.

ഥേയ്യേന സംവാസോ ഏതസ്സാതി ഥേയ്യസംവാസകോ. സോ ച ന സംവാസമത്തസ്സേവ ഥേനകോ ഇധാധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ ലിങ്ഗസ്സ, തദുഭയസ്സ ച ഥേനകോപീതി ആഹ ‘‘ഥേയ്യസംവാസകോ പന തിവിധോ’’തിആദി. ന ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേതീതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦) ‘‘അഹം ദസവസ്സോ വാ വീസതിവസ്സോ വാ’’തി മുസാ വത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാനി ന ഗണേതി. ന യഥാവുഡ്ഢം ഭിക്ഖൂനം വാ സാമണേരാനം വാ വന്ദനം സാദിയതീതി അത്തനാ മുസാവാദം കത്വാ ദസ്സിതവസ്സാനുരൂപേന യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം നാധിവാസേതി. ന ആസനേന പടിബാഹതീതി ‘‘അപേഹി, മേ ഏതം പാപുണാതീ’’തി ആസനേന നപ്പടിബാഹതി. ന ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സതീതി ഉപോസഥപ്പവാരണാദീസു ന സന്ദിസ്സതി. ലിങ്ഗമത്തസ്സേവാതി ഏവസദ്ദേന സംവാസം നിവത്തേതി. സമാനോതി സന്തോ. ലിങ്ഗാനുരൂപസ്സ സംവാസസ്സാതി സാമണേരലിങ്ഗാനുരൂപസ്സ സാമണേരസംവാസസ്സ. സചേ പന കാസായേ ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ നഗ്ഗോ വാ ഓദാതവത്ഥനിവത്ഥോ വാ മേഥുനസേവനാദീഹി അസ്സമണോ ഹുത്വാ കാസായാനി നിവാസേതി, ലിങ്ഗത്ഥേനകോ ഹോതി. സചേ ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോ കാസായം ഓവട്ടികം കത്വാ, അഞ്ഞേന വാ ആകാരേന ഗിഹിനിവാസനേന നിവാസേതി ‘‘സോഭതി നു ഖോ മേ ഗിഹിലിങ്ഗം, ന സോഭതീ’’തി വീമംസനത്ഥം, രക്ഖതി താവ, ‘‘സോഭതീ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുന ലിങ്ഗം സാദിയതി, ലിങ്ഗത്ഥേനകോ ഹോതി. ഓദാതം നിവാസേത്വാ വീമംസനസമ്പടിച്ഛനേസുപി ഏസേവ നയോ. സചേപി നിവത്ഥകാസാവസ്സ ഉപരി ഓദാതം നിവാസേത്വാ വീമംസതി വാ സമ്പടിച്ഛതി വാ, രക്ഖതി ഏവ.

അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നകേപി ഏസേവ നയോതി പാരാജികം ആപന്നകേ ഭിക്ഖുമ്ഹിപി ഏസേവ നയോതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ കോചി ഭിക്ഖു കാസായേ സഉസ്സാഹോവ ഓദാതം നിവാസേത്വാ മേഥുനം പടിസേവിത്വാ പുന കാസായാനി നിവാസേത്വാ വസ്സഗണനാദിഭേദം സബ്ബം വിധിം ആപജ്ജതി, അയം ഭിക്ഖൂഹി ദിന്നലിങ്ഗസ്സ അപരിച്ചത്തത്താ ന ലിങ്ഗത്ഥേനകോ, ലിങ്ഗാനുരൂപസ്സ സംവാസസ്സ സാദിതത്താ നാപി സംവാസത്ഥേനകോതി. വിദേസന്തി പരദേസം. ഇദഞ്ച വഞ്ചേതും സക്കുണേയ്യട്ഠാനം ദസ്സേതും വുത്തം. യോ പന സദേസേപി ഏവം കരോതി, സോപി സംവാസത്ഥേനകോവ. ‘‘സംവാസമത്തസ്സേവാ’’തി ഇമിനാ ലിങ്ഗം പടിക്ഖിപതി. സചേ കോചി വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦) ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണേത്വാ മഹാപേളാദീസു ദിയ്യമാനഭത്തം ഗണ്ഹാതി, സോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതി. സയം സാമണേരോവ സാമണേരപ്പടിപാടിയാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതി. ഭിക്ഖു പന ഭിക്ഖുപടിപാടിയാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ.

നനു സംവാസോ നാമ ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികോ ഹീ’’തിആദി. ഇമിനാ ന കേവലം ഏകകമ്മാദികോവ കിരിയഭേദോ സംവാസോതി ഇധാധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ തദഞ്ഞോ ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികോപീതി ദസ്സേതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഥേയ്യസംവാസകാധികാരേ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായാതി സിക്ഖം പരിച്ചജിത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ കോചി ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ലിങ്ഗം അനപനേത്വാ ദുസ്സീലകമ്മം കത്വാ വാ അകത്വാ വാ ‘‘ന മം കോചി ജാനാതീ’’തി പുന സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തം വസ്സഗണനാദിഭേദം വിധിം പടിപജ്ജതി, സോ ഥേയ്യസംവാസകോ ഹോതീതി.

സചേ പന കസ്സചി രാജാ കുദ്ധോ ഹോതി, സോ ‘‘ഏവം മേ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി സയമേവ ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ പലായതി. തം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേന്തി. രാജാ ‘‘സചേ പബ്ബജിതോ, ന തം ലബ്ഭാ കിഞ്ചി കാതു’’ന്തി തസ്മിം കോധം പടിവിനേതി. സോ ‘‘വൂപസന്തം മേ രാജഭയ’’ന്തി സങ്ഘമജ്ഝം അനോസരിത്വാവ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ആഗതോ പബ്ബാജേതബ്ബോ. അഥാപി ‘‘സാസനം നിസ്സായ മയാ ജീവിതം ലദ്ധം, ഹന്ദ ദാനി അഹം പബ്ബജാമീ’’തി ഉപ്പന്നസംവേഗോ തേനേവ ലിങ്ഗേന ആഗന്ത്വാ ആഗന്തുകവത്തം ന സാദിയതി, ഭിക്ഖൂഹി പുട്ഠോ വാ അപുട്ഠോ വാ യഥാഭൂതമത്താനം ആവികത്വാവ പബ്ബജ്ജം യാചതി, ലിങ്ഗം അപനേത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ. സചേ പന വത്തം സാദിയതി, പബ്ബജിതാലയം ദസ്സേതി, സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തം വസ്സഗണനാദിഭേദം പടിപജ്ജതി, അയം പന ന പബ്ബാജേതബ്ബോ.

ഇധ പനേകച്ചോ ദുബ്ഭിക്ഖേ ജീവിതും അസക്കോന്തോ സയമേവ ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ സബ്ബപാസണ്ഡിയഭത്താനി ഭുഞ്ജന്തോ ദുബ്ഭിക്ഖേ വീതിവത്തേ സങ്ഘമജ്ഝം അനോസരിത്വാവ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ആഗതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

അപരോ മഹാകന്താരം നിത്ഥരിതുകാമോ ഹോതി, സത്ഥവാഹോ ച പബ്ബജിതേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി. സോ ‘‘ഏവം മം സത്ഥവാഹോ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സതീ’’തി സയമേവ ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ സത്ഥവാഹേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരിത്വാ ഖേമന്തം പത്വാ സങ്ഘമജ്ഝം അനോസരിത്വാവ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ആഗതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

അപരോ രോഗഭയേ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൧൩൮) ഉപ്പന്നേ ജീവിതും അസക്കോന്തോ സയമേവ ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ സബ്ബപാസണ്ഡിയഭത്താനി ഭുഞ്ജന്തോ രോഗഭയേ വൂപസന്തേ സങ്ഘമജ്ഝം അനോസരിത്വാവ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ആഗതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

അപരസ്സ ഏകോ വേരികോ കുദ്ധോ ഹോതി, ഘാതേതുകാമോ നം വിചരതി. സോ ‘‘ഏവം മേ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി സയമേവ ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ പലായതി. വേരികോ ‘‘കുഹിം സോ’’തി പരിയേസന്തോ ‘‘പബ്ബജിത്വാ പലാതോ’’തി സുത്വാ ‘‘സചേ പബ്ബജിതോ, ന തം ലബ്ഭാ കിഞ്ചി കാതു’’ന്തി തസ്മിം കോധം പടിവിനേതി. സോ ‘‘വൂപസന്തം മേ വേരിഭയ’’ന്തി സങ്ഘമജ്ഝം അനോസരിത്വാവ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ആഗതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

അപരോ ഞാതികുലം ഗന്ത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗിഹീ ഹുത്വാ ‘‘ഇമാനി ചീവരാനി ഇധ വിനസ്സിസ്സന്തി, സചേപി ഇമാനി ഗഹേത്വാ വിഹാരം ഗമിസ്സാമി, അന്തരാമഗ്ഗേ മം ‘ചോരോ’തി ഗഹേസ്സന്തി, യംനൂനാഹം കായപരിഹാരിയാനി കത്വാ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി ചീവരാഹരണത്ഥം നിവാസേത്വാ ച പാരുപിത്വാ ച വിഹാരം ഗച്ഛതി. തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സാമണേരാ ച ദഹരാ ച അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛന്തി, വത്തം ദസ്സേന്തി. സോ ന സാദിയതി, യഥാഭൂതമത്താനം ആവികരോതി. സചേ ഭിക്ഖൂ ‘‘ന ദാനി മയം തം മുഞ്ചിസ്സാമാ’’തി ബലക്കാരേന പബ്ബാജേതുകാമാ ഹോന്തി, കാസായാനി അപനേത്വാ പുന പബ്ബാജേതബ്ബോ. സചേ പന ‘‘ന ഇമേ മമ ഹീനായാവത്തഭാവം ജാനന്തീ’’തി തംയേവ ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനിത്വാ സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തവസ്സഗണനാദിഭേദം വിധിം പടിപജ്ജതി, അയം ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘രാജദുബ്ഭിക്ഖകന്താര-രോഗവേരീഭയേന വാ’’തിആദി. ഭയസദ്ദോ ചേത്ഥ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ‘‘രാജഭയേന, ദുബ്ഭിക്ഖഭയേനാ’’തിആദിനാ. ലിങ്ഗം ആദിയതീതി വേസം ഗണ്ഹാതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സംവാസം നാധിവാസേതി, യാവ സോ സുദ്ധമാനസോതി ഭിക്ഖൂനം വഞ്ചേതുകാമതായ അഭാവതോ യോ സുദ്ധമാനസോ യാവ സംവാസം നാധിവാസേതി, താവ ഏസ ‘‘ഗിഹീ മം ‘സമണോ’തി ജാനന്തൂ’’തി വഞ്ചനചിത്തേ സതിപി ഭിക്ഖൂനം വഞ്ചേതുകാമതായ അഭാവതോ ദോസോ നത്ഥീതി ഥേയ്യസംവാസകോ നാമാതി ന വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

തിത്ഥിയേസു പക്കന്തകോ പവിട്ഠോതി തിത്ഥിയപക്കന്തകോ. സോ ച ന കേവലം തത്ഥ പവിട്ഠമത്തേനേവ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഹോതി, അഥ ഖോ തേസം ലദ്ധിഗ്ഗഹണേന. തേനാഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി ഇമിനാ അനുപസമ്പന്നോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹേതം കുരുന്ദിഅട്ഠകഥായം ‘‘അയഞ്ച തിത്ഥിയപക്കന്തകോ നാമ ഉപസമ്പന്നഭിക്ഖുനാ കഥിതോ, തസ്മാ സാമണേരോ സലിങ്ഗേന തിത്ഥായതനം ഗതോപി പുന പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦). കുസചീരാദികന്തി ഏത്ഥാദിസദ്ദേന ഫലകക്ഖണ്ഡജടാദീനം ഗഹണം. സചേപി ‘‘അയം പബ്ബജ്ജാ സേട്ഠാ’’തി സേട്ഠഭാവം വാ ഉപഗച്ഛതി, ന മുച്ചതി, തിത്ഥിയപക്കന്തകോവ ഹോതി. വതാനീതി ഉക്കുടികപ്പധാനാദീനി വതാനി. സചേ പന ‘‘സോഭതി നു ഖോ മേ തിത്ഥിയപബ്ബജ്ജാ, നനു ഖോ സോഭതീ’’തി വീമംസനത്ഥം കുസചീരാദീനി നിവാസേതി, ജടം വാ ബന്ധതി, ഖാരികാജം വാ ആദിയതി, യാവ ന സമ്പടിച്ഛതി തം ലദ്ധിം, താവ രക്ഖതി, സമ്പടിച്ഛിതമത്തേ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഹോതി. അച്ഛിന്നചീവരോ പന കുസചീരാദീനി നിവാസേന്തോ, രാജഭയാദീഹി വാ തിത്ഥിയലിങ്ഗം ഗണ്ഹന്തോ ലദ്ധിയാ അഭാവേന നേവ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഹോതി.

അവസേസോ സബ്ബോപീതി നാഗസുപണ്ണയക്ഖഗന്ധബ്ബാദികോ. യഞ്ഹേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

യഥാ സമാനജാതികസ്സ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൧൨) വികോപനേ കമ്മം ഗരുതരം, ന തഥാ വിജാതികസ്സാതി ആഹ ‘‘മനുസ്സജാതികാ’’തി. പുത്തസമ്ബന്ധേന മാതാപിതുസമഞ്ഞാ, ദത്തകിത്തിമാദിവസേനപി പുത്തവോഹാരോ ലോകേ ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ പരിയായതോതി നിപ്പരിയായസിദ്ധതം ദസ്സേതും ‘‘ജനേത്തീ’’തി വുത്തം. ജനേത്തീതി ജനികാ, മാതാതി അത്ഥോ. യഥാ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സേവ കുസലധമ്മാനം തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തി, യഥാ തം തിണ്ണമ്പി ബോധിസത്താനം ബോധിത്തയനിപ്ഫത്തിയം, ഏവം മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സേവ അകുസലധമ്മാനമ്പി തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സഭൂതേനേവാ’’തി. സഞ്ചിച്ചാതി ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞായ സദ്ധിം വധകചേതനായ ചേതേത്വാ. അയം മാതുഘാതകോ നാമാതി അയം ആനന്തരിയേന മാതുഘാതകകമ്മേന മാതുഘാതകോ നാമ. യേന പന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാപി അജനികാ പോസാവനികമാതാ വാ മഹാമാതാ വാ ചൂളമാതാ വാ ജനികാപി വാ അമനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാ ഘാതിതാ, തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ന വാരിതാ, ന ച ആനന്തരികോ ഹോതി. യേന സയം തിരച്ഛാനഭൂതേന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാ ഘാതിതാ, സോപി ആനന്തരികോ ന ഹോതി. തിരച്ഛാനഗതത്താ പനസ്സ പബ്ബജ്ജാ പടിക്ഖിത്താ, കമ്മം പനസ്സ ഭാരിയം ഹോതി, ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതി.

യേന മനുസ്സഭൂതോ ജനകോ പിതാ സയമ്പി മനുസ്സജാതികേനേവ സതാ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതോ, അയം ആനന്തരിയേന പിതുഘാതകകമ്മേന പിതുഘാതകോ നാമാതി ഇമമത്ഥം അതിദിസന്തോ ‘‘പിതുഘാതകേപി ഏസേവ നയോ’’തി ആഹ. സചേപി ഹി വേസിയാ പുത്തോ ഹോതി, ‘‘അയം മേ പിതാ’’തി ന ജാനാതി, യസ്സ സമ്ഭവേന നിബ്ബത്തോ, സോ ച തേന ഘാതിതോ, ‘‘പിതുഘാതകോ’’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ആനന്തരിയഞ്ച ഫുസതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൪).

ഏളകചതുക്കം (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൨൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൭൫; വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൧൨), സങ്ഗാമചതുക്കം, ചോരചതുക്കഞ്ചേത്ഥ കഥേതബ്ബം. ‘‘ഏളകം മാരേമീ’’തി അഭിസന്ധിനാപി ഹി ഏളകട്ഠാനേ ഠിതം മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ഫുസതി മാരണാധിപ്പായേനേവ ആനന്തരിയവത്ഥുനോ വികോപിതത്താ. ഏളകാഭിസന്ധിനാ, പന മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ വാ ഏളകം മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ന ഫുസതി ആനന്തരിയവത്ഥുഅഭാവതോ. മാതാപിതിഅഭിസന്ധിനാ മാതാപിതരോ മാരേന്തോ ഫുസതേവ. ഏസേവ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി ചതുക്കദ്വയേ. സബ്ബത്ഥ ഹി പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം, പന തദാരമ്മണജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ആനന്തരിയാനാനന്തരിയഭാവേ പമാണം.

അരഹന്തഘാതകോപി മനുസ്സഅരഹന്തവസേനേവ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘യേന അന്തമസോ ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതോപീ’’തിആദി. അമനുസ്സജാതികം പന അരഹന്തം, മനുസ്സജാതികം വാ അവസേസം അരിയപുഗ്ഗലം ഘാതേത്വാ ആനന്തരികോ ന ഹോതി, പബ്ബജ്ജാപിസ്സ ന വാരിതാ, കമ്മം പന ബലവം ഹോതി. തിരച്ഛാനോ മനുസ്സഅരഹന്തമ്പി ഘാതേത്വാ ആനന്തരികോ ന ഹോതി, കമ്മം പന ഭാരിയന്തി അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. യഥാ മാതാപിതൂസു, ഏവം അരഹന്തേപി ഏളകചതുക്കാദീനി വേദിതബ്ബാനി.

പകതത്തം ഭിക്ഖുനിന്തി പരിസുദ്ധസീലം ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നം ഭിക്ഖുനിം. യോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൫) പന കായസംസഗ്ഗേന സീലവിനാസം പാപേതി, തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച ന വാരിതാ. ബലക്കാരേന ഓദാതവത്ഥവസനം കത്വാ അനിച്ഛമാനംയേവ ദൂസേന്തോപി ഭിക്ഖുനിദൂസകോയേവ, ബലക്കാരേന പന ഓദാതവത്ഥവസനം കത്വാ ഇച്ഛമാനം ദൂസേന്തോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ന ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ ഗിഹിഭാവേ സമ്പടിച്ഛിതമത്തേയേവ സാ അഭിക്ഖുനീ ഹോതി. സകിം സീലവിപന്നം പന പച്ഛാ ദൂസേന്തോ സിക്ഖമാനസാമണേരീസു ച വിപ്പടിപജ്ജന്തോ നേവ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ഹോതി, പബ്ബജ്ജം, ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭതീതി.

ധമ്മതോ ഉഗ്ഗതം അപഗതം ഉദ്ധമ്മം. ഉബ്ബിനയന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുന്നം കമ്മാനന്തി അപലോകനഞത്തിഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം കമ്മാനം. ഇമേസഞ്ഹി അഞ്ഞതരം സങ്ഘകമ്മം ഏകസീമായം വിസും വിസും കരോന്തേന സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ചതുന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതരവസേന സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തി.

‘‘ദുട്ഠചിത്തേനാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘വധകചിത്തേനാ’’തി വുത്തം. വധകചേതനായ ഹി ദൂസിതം ചിത്തം ഇധ ദുട്ഠചിത്തം നാമ. ലോഹിതം ഉപ്പാദേതീതി അന്തോസരീരേയേവ ലോഹിതം ഉപ്പാദേതി, സഞ്ചിതം കരോതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി തഥാഗതസ്സ അഭേജ്ജകായതായ പരൂപക്കമേന ധമ്മം ഭിന്ദിത്വാ ലോഹിതം പഗ്ഘരതി, സരീരസ്സ പന അന്തോയേവ ഏകസ്മിം ഠാനേ ലോഹിതം സമോസരതി, ആഘാതേന പകുപ്പമാനം സഞ്ചിതം ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. യോ പന രോഗവൂപസമനത്ഥം ജീവകോ വിയ സത്ഥേന ഫാലേത്വാ പൂതിമംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച നീഹരിത്വാ ഫാസുകം കരോതി, അയം ലോഹിതുപ്പാദകോ ന ഹോതി, ബഹും പന സോ പുഞ്ഞം പസവതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൫).

ദുവിധമ്പി ബ്യഞ്ജനന്തി യഥാവുത്തകമ്മദ്വയതോ സമുട്ഠിതം ഇത്ഥിനിമിത്തം, പുരിസനിമിത്തഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി ബ്യഞ്ജനം. ഇമിനാ ച വിഗ്ഗഹേന ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ’’തി അസമാനാധികരണവിസയോ ബാഹിരത്ഥസമാസോയം, പുരിമപദേ ച വിഭത്തിഅലോപോതി ദസ്സേതി. സോ ദുവിധോ ഹോതി ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ചാതി. തത്ഥ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം ഹോതി, പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസനിമിത്തം പാകടം, ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥീസു പുരിസത്തം കരോന്തസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, പുരിസനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസാനം ഇത്ഥിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തസ്സ പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയഞ്ച ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരഞ്ച ഗണ്ഹാപേതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പന സയം ന ഗണ്ഹാതി, പരം ഗണ്ഹാപേതീതി ഇദമേതേസം നാനാകരണം.

അപരാമസനാനീതി അഗ്ഗഹണാനി അവചനാനി. ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ അകിത്തനന്തി യസ്സ ഉപസമ്പദാ കരീയതി, തസ്സ അകിത്തനം, ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൪൮൪) അവചനന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ അകിത്തനന്തി ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്വാ ‘‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാ’’തി അവചനം. സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിയാ അനുച്ചാരണന്തി ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ ചതുക്ഖത്തും കമ്മവാചായ ഏവ അനുസ്സാവനകമ്മസ്സ കരണം. സമ്പന്നന്തി ഉപേതം.

ഹാപനം പരിച്ചജനം. യോപി ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാ സകിംയേവ വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ അനുസ്സാവനം കരോതി, അയമ്പി സാവനം ഹാപേതിയേവ. ദുരുച്ചാരണം നാമ അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞസ്സ വചനം. തസ്മാ കമ്മവാചം കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ യ്വായം –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം;

ഗരുകം ലഹുകഞ്ചേവ നിഗ്ഗഹീതം;

സമ്ബന്ധവവത്ഥിതം വിമുത്തം;

ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൧; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൬൪, പരി. അട്ഠ. ൪൮൫; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൨൫൨) –

വുത്തോ, അയം സുട്ഠു ഉപലക്ഖേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി സിഥിലം നാമ പഞ്ചസു വഗ്ഗേസു പഠമതതിയം. ധനിതം നാമ തേസ്വേവ ദുതിയചതുത്ഥം. ദീഘന്തി ദീഘേന കാലേന വത്തബ്ബം ആ-കാരാദി. രസ്സന്തി തതോ ഉപഡ്ഢകാലേന വത്തബ്ബം അ-കാരാദി. ഗരുകന്തി ദീഘമേവ, യം വാ ‘‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ യസ്സ നക്ഖമതീ’’തി ഏവം സംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. ലഹുകന്തി രസ്സമേവ, യം വാ ‘‘ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ യസ്സ ന ഖമതീ’’തി ഏവം അസംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. നിഗ്ഗഹീതന്തി യം കരണാനി നിഗ്ഗഹേത്വാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ അവിവടേന മുഖേന സാനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബം. സമ്ബന്ധന്തി യം പരപദേന സമ്ബന്ധിത്വാ ‘‘തുണ്ഹിസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. വവത്ഥിതന്തി യം പരപദേന സമ്ബന്ധം അകത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തുണ്ഹീ അസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹ അസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. വിമുത്തന്തി യം കരണാനി അനിഗ്ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വുച്ചതി.

തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ’’തി വത്തബ്ബേ ത-കാരസ്സ ഥ-കാരം കത്വാ ‘‘സുണാഥു മേ’’തി വചനം സിഥിലസ്സ ധനിതകരണം നാമ, തഥാ ‘‘പത്തകല്ലം ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പത്ഥകല്ലം ഏസാ ഞത്തീ’’തിആദിവചനഞ്ച. ‘‘ഭന്തേ, സങ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബേ ഭ-കാര ഘ-കാരാനം ബ-കാര ഗ-കാരേ കത്വാ ‘‘ബന്തേ സംഗോ’’തി വചനം ധനിതസ്സ സിഥിലകരണം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ’’തി വിവടേന മുഖേന വത്തബ്ബേ ‘‘സുണംതു മേ’’തി വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഏസം ഞത്തീ’’തി വാ അവിവടേന മുഖേന അനുനാസികം കത്വാ വചനം വിമുത്തസ്സ നിഗ്ഗഹിതവചനം നാമ. ‘‘പത്തകല്ല’’ന്തി അവിവടേന മുഖേന അനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബേ ‘‘പത്തകല്ലാ’’തി വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വചനം നിഗ്ഗഹിതസ്സ വിമുത്തവചനം നാമ. ഇതി സിഥിലേ കത്തബ്ബേ ധനിതം, ധനിതേ കത്തബ്ബേ സിഥിലം, വിമുത്തേ കത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതം, നിഗ്ഗഹിതേ കത്തബ്ബേ വിമുത്തന്തി ഇമാനി ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം ദൂസേന്തി. ഏവം വദന്തോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം വദതി, ദുരുത്തം കരോതീതി വുച്ചതി.

ഇതരേസു പന ദീഘരസ്സാദീസു ഛസു ബ്യഞ്ജനേസു ദീഘട്ഠാനേ ദീഘമേവ. രസ്സട്ഠാനേ ച രസ്സമേവാതി ഏവം യഥാഠാനേ തം തദേവ അക്ഖരം ഭാസന്തേന അനുക്കമാഗതം പവേണിം അവിനാസേന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ ദീഘേ വത്തബ്ബേ രസ്സം, രസ്സേ വാ വത്തബ്ബേ ദീഘം വദതി, തഥാ ഗരുകേ വത്തബ്ബേ ലഹുകം, ലഹുകേ വാ വത്തബ്ബേ ഗരുകം വദതി, സമ്ബന്ധേ വാ പന വത്തബ്ബേ വവത്ഥിതം, വവത്ഥിതേ വാ വത്തബ്ബേ സമ്ബന്ധം വദതി, ഏവം വുത്തേപി കമ്മവാചാ ന കുപ്പതി. ഇമാനി ഹി ഛ ബ്യഞ്ജനാനി കമ്മം ന കോപേന്തി.

യം പന സുത്തന്തികത്ഥേരാ ‘‘ദ-കാരോ ത-കാരമാപജ്ജതി, ത-കാരോ ദ-കാരമാപജ്ജതി, ച-കാരോ ജ-കാരമാപജ്ജതി, ജ-കാരോ ച-കാരമാപജ്ജതി, യ-കാരോ ക-കാരമാപജ്ജതി, ക-കാരോ യ-കാരമാപജ്ജതി, തസ്മാ ദ-കാരാദീസു വത്തബ്ബേസു ത-കാരാദീനം വചനം ന വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം കമ്മവാചം പത്വാ ന വട്ടതി. തസ്മാ വിനയധരേന നേവ ദ-കാരോ ത-കാരോ കാതബ്ബോ…പേ… ന ക-കാരോ യ-കാരോ. യഥാപാളിയാ നിരുത്തിം സോധേത്വാ ദസവിധായ ബ്യഞ്ജനനിരുത്തിയാ വുത്തദോസേ പരിഹരന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഇതരഥാ ഹി സാവനം ഹാപേതി നാമ. ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ പഠമം അനുസ്സാവനകരണന്തി സമ്ബന്ധോ.

യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താതി യത്തകാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഉപസമ്പദാകമ്മസ്സ പത്താ യുത്താ അനുരൂപാ. തേ ച ഖോ സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഏകസീമട്ഠാ പഞ്ച പകതത്താ ഭിക്ഖൂ. ന ഹി തേഹി വിനാ തം കമ്മം കരീയതി, ന തേസം ഛന്ദോ ഏതി. അവസേസാ പന സചേപി സഹസ്സമത്താ ഹോന്തി, സചേ ഏകസീമട്ഠാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സമാനസംവാസകാ, സബ്ബേ ഛന്ദാരഹാവ ഹോന്തി, ഛന്ദം ദത്വാ ആഗച്ഛന്തു വാ, മാ വാ, കമ്മം ന കുപ്പതി. പടിക്കോസനന്തി നിവാരണം. തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, കാരണം. ഇധ പന ഉപസമ്പദാകമ്മകരണസ്സ കാരണത്താ ഉപസമ്പദാകമ്മവാചാസങ്ഖാതം ഭഗവതോ വചനം വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘കാരണാരഹത്താ പന സത്ഥു സാസനാരഹത്താ’’തി. യഥാ ച ‘‘തം കത്തബ്ബ’’ന്തി ഭഗവതാ അനുസിട്ഠം, തഥാകരണം ഉപസമ്പദാകമ്മസ്സ കാരണം ഹോതീതി ഠാനാരഹം നാമ. കേചി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൫) പന ‘‘ഠാനാരഹേനാതി ഏത്ഥ ‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥച്ഛിന്നോ പബ്ബാജേതബ്ബോ’തിആദി (മഹാവ. ൧൧൯) സത്ഥുസാസനം ഠാന’’ന്തി വദന്തി. ഇധാതി ഇമസ്മിം പാരാജികേ. യഥാ ച ഇധ, ഏവം സബ്ബത്ഥാപി ലോകവജ്ജസിക്ഖാപദേസു അയമേവ അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജേസു പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞേപീതി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പന്നാദയോപി. കഥമേതം വിഞ്ഞായതി പണ്ണത്തിവജ്ജേസു സിക്ഖാപദേസു അഞ്ഞേപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി? അത്ഥതോ ആപന്നത്താ. തഥാ ഹി ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച, ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ചാ’’തി (പരി. ൩൨൨) സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ. ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പന്നാദയോപി അസഞ്ചിച്ച അസ്സതിയാ അചിത്തകം സഹസേയ്യാപത്തിആദിഭേദം പണ്ണത്തിവജ്ജം ആപജ്ജന്തീതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൫) അത്ഥതോ ആപന്നം.

ഇദാനി ‘‘ഭിക്ഖൂന’’ന്തി ഇമം പദം വിസേസത്ഥാഭാവതോ വിസും അവണ്ണേത്വാവ യം സിക്ഖഞ്ച സാജീവഞ്ച സമാപന്നത്താ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തിആദിമാഹ. സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ, പാതിമോക്ഖസംവരസീലം, സഹ ജീവന്തി ഏത്ഥാതി സാജീവം, മാതികാദിഭേദാ പണ്ണത്തി, സിക്ഖാ ച സാജീവഞ്ച സിക്ഖാസാജീവം, തദുഭയം സമാപന്നോ ഉപഗതോതി സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. തേനാഹ ‘‘യാ ഭിക്ഖൂന’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘സിക്ഖാ’’തി സാജീവസഹചരിയതോ അധിസീലസിക്ഖാവ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അധിസീലസങ്ഖാതാ’’തി. അധികം ഉത്തമം സീലന്തി അധിസീലം, ‘‘അധിസീല’’ന്തി സങ്ഖാതാ അധിസീലസങ്ഖാതാ.

കതമം പനേത്ഥ സീലം, കതമം അധിസീലന്തി? വുച്ചതേ – പഞ്ചങ്ഗദസങ്ഗസീലം താവ സീലമേവ, ന തം അധിസീലം. പാതിമോക്ഖസംവരസീലം പന അധിസീല’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സൂരിയോ വിയ പജ്ജോതാനം, സിനേരു വിയ ച പബ്ബതാനം സബ്ബലോകിയസീലാനം അധികഞ്ചേവ ഉത്തമഞ്ച, ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ ച പവത്തതി, ന വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാ. ന ഹി തം പഞ്ഞത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞോ സത്തോ പഞ്ഞാപേതും സക്കോതി, ബുദ്ധായേവ പനസ്സ സബ്ബസോ കായവചീദ്വാരജ്ഝാചാരസോതം ഛിന്ദിത്വാ തസ്സ തസ്സ വീതിക്കമസ്സ അനുച്ഛവികം തം തം സീലസംവരം പഞ്ഞാപേന്തി. പാതിമോക്ഖസംവരസീലതോപി ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തമേവ സീലം അധിസീലം, തം പന ഇധ ന അധിപ്പേതം. ന ഹി തം സമാപന്നോ മേഥുനധമ്മം പടിസേവതി.

ഏതേതി നാനാദേസജാതിഗോത്താദിഭേദഭിന്നാ ഭിക്ഖൂ. സഹ ജീവന്തീതി ഏകുദ്ദേസാദിവസേന സഹ പവത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ’’തി. സിക്ഖാപദസങ്ഖാതന്തി പണ്ണത്തിസങ്ഖാതം. സാപി ഹി വിരതിആദീനം ദീപനതോ ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി വുച്ചതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സിക്ഖാപദന്തി യോ തത്ഥ നാമകായോ പദകായോ നിരുത്തികായോ ബ്യഞ്ജനകായോ’’തി. തത്ഥാതി തേസു. സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോതി അകത്തബ്ബപരിവജ്ജനകത്തബ്ബകരണവസേന വാരിത്തചാരിത്തസങ്ഖാതം ദുവിധം സീലം പരിപൂരേന്തോതി അത്ഥോ, വാരിത്തസീലവസേന വിരതിസമ്പയുത്തചേതനം, ചാരിത്തസീലവസേന വിരതിവിപ്പയുത്തചേതനഞ്ച അത്തനി പവത്തേന്തോതി വുത്തം ഹോതി. സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോതി സിക്ഖാപദഞ്ച അമദ്ദന്തോ, സീലസംവരണം, സാജീവാനതിക്കമനഞ്ചാതി ഇദമേവ ദ്വയം ഇധ സമാപജ്ജനം നാമാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ സാജീവാനതിക്കമോ സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ പച്ചയോ. തസ്സാനതിക്കമനതോ ഹി യാവ മഗ്ഗാ സിക്ഖാ പരിപൂരതി. അപിചേത്ഥ ‘‘സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ’’തി ഇമിനാ വിരതിചേതനാസങ്ഖാതസ്സ സീലസംവരസ്സ വിസേസതോ സന്താനേ പവത്തനകാലോവ ഗഹിതോ, ‘‘അവീതിക്കമന്തോ’’തി ഇമിനാ പന അപ്പവത്തനകാലോപി. സിക്ഖഞ്ഹി പരിപൂരണവസേന അത്തനി പവത്തേന്തോപി നിദ്ദാദിവസേന അപ്പവത്തേന്തോപി വീതിക്കമാഭാവാ സിക്ഖനവസേന സമാപന്നോതി വുച്ചതി.

യസ്മാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ ഏകച്ചം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം അത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ തം സന്ധായ ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി ആഹാതി ദസ്സേതും ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സിയാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ), യസ്മാ ന സബ്ബം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം, തസ്മാ ‘‘ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി പഠമം വത്വാ തസ്സ അത്ഥനിയമനത്ഥം ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി വത്തബ്ബന്തി? തം ന, കസ്മാ? അത്ഥാനുക്കമാഭാവതോ. ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ’’തി ഹി വുത്തത്താ യം സിക്ഖം സമാപന്നോ, തം അപച്ചക്ഖായ, യഞ്ച സാജീവം സമാപന്നോ, തത്ഥ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി വുച്ചമാനേ അനുക്കമേനേവ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ ഇദമേവ പഠമം വുത്തന്തി.

ഇദാനി തദുഭയമേവ പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തദഭാവേനാതി തേസം ചിത്താദീനം അഭാവേന. ചവിതുകാമതാചിത്തേനാതി അപഗന്തുകാമതാചിത്തേന. ദവാതി സഹസാ. യോ ഹി അഞ്ഞം ഭണിതുകാമോ സഹസാ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഭണതി, അയം ദവാ വദതി നാമ. രവാതി വിരജ്ഝിത്വാ. യോ ഹി അഞ്ഞം ഭണിതുകാമോ വിരുജ്ഝിത്വാ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഭണതി, അയം രവാ ഭണതി നാമ. പുരിമേന കോ വിസേസോതി ചേ? പുരിമം പണ്ഡിതസ്സാപി സഹസാവസേന അഞ്ഞഭണനം, ഇദം പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ പക്ഖലന്തസ്സ ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞഭണനം. ‘‘അക്ഖരസമയാനഭിഞ്ഞാതതായ വാ കരണസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ വാ കഥേതബ്ബം കഥേതുമസക്കോന്തോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം കഥേന്തോ രവാ ഭണതി നാമാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൪) ഏകേ.

വജ്ജാവജ്ജം ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപജ്ഝായോ, തം ഉപജ്ഝായം. ‘‘ഏവം സജ്ഝായിതബ്ബം, ഏവം അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ആചാരസിക്ഖാപനകോ ആചരിയോ. അന്തേ സമീപേ വസതി സീലേനാതി അന്തേവാസീ, വിഭത്തിഅലോപേന യഥാ ‘‘വനേകസേരുകാ’’തി. സമാനോ ഉപജ്ഝായോ അസ്സാതി സമാനുപജ്ഝായകോ. ഏവം സമാനാചരിയകോ. സബ്രഹ്മചാരിന്തി ഭിക്ഖും. സോ ഹി ‘‘ഏകകമ്മം, ഏകുദ്ദേസോ, സമസിക്ഖതാ’’തി ഇമം ബ്രഹ്മം സമാനം ചരതി, തസ്മാ ‘‘സബ്രഹ്മചാരീ’’തി വുച്ചതി. ഏവം വുത്താനന്തി ഏവം പദഭാജനീയേ വുത്താനം. യഥാ ഹി ലോകേ സസ്സാനം വിരുഹനട്ഠാനം ‘‘ഖേത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവമിമാനിപി ബുദ്ധാദീനി പദാനി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ വിരുഹനട്ഠാനത്ഥാ ‘‘ഖേത്ത’’ന്തി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഇമേസം ദ്വാവീസതിയാ ഖേത്തപദാന’’ന്തി. യസ്മാ പനേതേസം വേവചനേഹിപി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സവേവചനസ്സാ’’തി വുത്തം. വിവിധം ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ വചനം വിവചനം, വിവചനമേവ വേവചനം, പരിയായനാമം, സഹ വേവചനേഹീതി സവേവചനം, തസ്സ സവേവചനസ്സ. ഏത്ഥ ച വണ്ണപട്ഠാനേ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൨; വി. വി. ടീ. ൧.൫൩; വജിര. ടീ. ൫൩) ആഗതം നാമസഹസ്സം, ഉപാലിഗാഥാസു (മ. നി. ൨.൭൬) നാമസതം, അഞ്ഞാനി ച ഗുണതോ ലബ്ഭമാനാനി നാമാനി ‘‘ബുദ്ധവേവചനാനീ’’തി വേദിതബ്ബാനി. സബ്ബാനിപി ധമ്മസ്സ നാമാനി ‘‘ധമ്മവേവചനാനീ’’തി വേദിതബ്ബാനി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

തേസു യം കിഞ്ചി വത്തുകാമസ്സ യം കിഞ്ചി വദതോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതീതി തേസു ദ്വാവീസതിയാ ഖേത്തപദേസു യം കിഞ്ചി ഏകം പദം വത്തുകാമസ്സ തതോ അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി പദമ്പി വചീഭേദം കത്വാ വദതോ ഖേത്തപദന്തോഗധത്താ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ പനായം ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വത്തുകാമോ പദപച്ചാഭട്ഠം കത്വാ ‘‘പച്ചക്ഖാമി ബുദ്ധ’’ന്തി വാ വദേയ്യ, മിലക്ഖഭാസാദീസു വാ അഞ്ഞതരഭാസായ തമത്ഥം വദേയ്യ, ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വത്തുകാമോ ഉപ്പടിപാടിയാ ‘‘ധമ്മം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വാ ‘‘സബ്രഹ്മചാരിം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വാ വദേയ്യ, സേയ്യഥാപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവിഭങ്ഗേ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജാമീ’’തി വത്തുകാമോ ‘‘ദുതിയം ഝാന’’ന്തി വദതി. സചേ ‘‘യസ്സ വദതി, സോ അയം ഭിക്ഖുഭാവം ചജിതുകാമോ ഏതമത്ഥം വദതീ’’തി ഏത്തകമത്തമ്പി ജാനാതി, വിരദ്ധം നാമ നത്ഥി, ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണം, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. സക്കത്താ വാ ബ്രഹ്മത്താ വാ ചുതസത്തോ വിയ ചുതോവ ഹോതി സാസനാതി.

അലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൨) ഹോതു, പരിയത്തന്തി അത്ഥോ. കിം നു മേതി കിം മയ്ഹം കിച്ചം, കിം കരണീയം, കിം സാധേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ന മമത്ഥോതി നത്ഥി മമ അത്ഥോ. സുമുത്താഹന്തി സുട്ഠു മുത്തോ അഹം. പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹീതി ബുദ്ധാദീഹി സബ്രഹ്മചാരിപരിയന്തേഹി പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹി. യന്നൂനാഹം പച്ചക്ഖേയ്യന്തി ഏത്ഥ ‘‘യന്നൂനാ’’തി പരിവിതക്കദസ്സനേ നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സചാഹം ബുദ്ധം പച്ചക്ഖേയ്യം, സാധു വത മേ സിയാ’’തി. ആദിസദ്ദേന ‘‘പച്ചക്ഖി’’ന്തി വാ ‘‘പച്ചക്ഖിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ഭവിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ഹോമീ’’തി വാ ‘‘ജാതോമ്ഹീ’’തി വാ ‘‘അമ്ഹീ’’തി വാ ഏവംഭൂതാനം ഗഹണം. സചേ പന ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ ‘ഗിഹീ’തി മം ധാരേഹീ’’തി വാ ‘‘ജാനാഹീ’’തി വാ ‘‘സഞ്ജാനാഹീ’’തി വാ ‘‘മനസി കരോഹീ’’തി വാ വദതി, അരിയകേന വാ വദതി, മിലക്ഖകേന വാ. ഏവമേതസ്മിം അത്ഥേ വുത്തേ യസ്സ വദതി, സചേ സോ ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി ‘‘ഉപാസകോ’’തിആദീസു സത്തസു പദേസു. ഏത്ഥ ച അരിയകം നാമ മാഗധവോഹാരോ. മിലക്ഖകം നാമ അനരിയകോ അന്ധദമിളാദി.

അക്ഖരലിഖനന്തി ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിനാ അഞ്ഞേസം ദസ്സനത്ഥം അക്ഖരലിഖനം. അധിപ്പായവിഞ്ഞാപകോ അങ്ഗുലിസങ്കോചനാദികോ ഹത്ഥവികാരോ ഹത്ഥമുദ്ദാ, ഹത്ഥസദ്ദോ ചേത്ഥ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ന ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബം ഹത്ഥം മുഖേ പക്ഖിപിസ്സാമീ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൧൮) വിയ. തസ്മാ അധിപ്പായവിഞ്ഞാപകസ്സ അങ്ഗുലിസങ്കോചനാദിനോ ഹത്ഥവികാരസ്സ ദസ്സനം ഹത്ഥമുദ്ദാദിദസ്സനന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൧) ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആദിസദ്ദേന സീസകമ്പനദസ്സനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനന്തി ഏത്ഥ ഉമ്മത്തകോതി പിത്തുമ്മത്തകോ. ഖിത്തചിത്തോതി യക്ഖേഹി കതചിത്തവിക്ഖേപോ, യക്ഖുമ്മത്തകോതി വുത്തം ഹോതി. ഉഭിന്നം പന വിസേസോ അനാപത്തിവാരേ ആവിഭവിസ്സതി. വേദനാട്ടോതി ബലവതിയാ ദുക്ഖവേദനായ ഫുട്ഠോ മുച്ഛാപരേതോ, തേന വിപ്പലപന്തേന പച്ചക്ഖാതാപി അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി. മനുസ്സജാതികോ ഹോതീതി സഭാഗോ വാ വിസഭാഗോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ വിഞ്ഞൂ യോകോചി മനുസ്സോ ഹോതി. ഉമ്മത്തകാദീനന്തി ഏത്ഥാദിസദ്ദേന ഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടദേവതാതിരച്ഛാനഗതാനം ഗഹണം. തത്ര ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടതിരച്ഛാനഗതാനം സന്തികേ പച്ചക്ഖാതാപി അജാനനഭാവേന അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി. ദേവതായ പന സന്തികേ അതിഖിപ്പം ജാനനഭാവേന. ദേവതാ നാമ മഹാപഞ്ഞാ തിഹേതുകപ്പടിസന്ധികാ അതിഖിപ്പം ജാനന്തി, ചിത്തഞ്ച നാമേതം ലഹുപരിവത്തം, തസ്മാ ‘‘ചിത്തലഹുകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തവസേനേവ മാ അതിഖിപ്പം വിനാസോ അഹോസീ’’തി ദേവതായ സന്തികേ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം പടിക്ഖിപി. തേന വുത്തം ‘‘ന ച ഉമ്മത്തകാദീനം അഞ്ഞതരോ’’തി. ദൂതേന വാതി ‘‘മമ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം കഥേഹീ’’തി മുഖസാസനവസേന ദൂതേന വാ. പണ്ണേന വാതി പണ്ണേ ലിഖിത്വാ പഹിണവസേന പണ്ണേന വാ.

സചേ തേ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം ജാനന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ആവജ്ജനസമയേതി അത്ഥാഭോഗസമയേ. ഇമിനാ തം ഖണംയേവ പന അപുബ്ബം അചരിമം ദുജ്ജാനന്തി ദസ്സേതി. വചനാനന്തരമേവാതി വചനസ്സ അനന്തരമേവ, ആവജ്ജനസമയേവാതി അത്ഥോ. ഏവ-സദ്ദേന പന ചിരേന ജാനനം പടിക്ഖിപതി. ഉക്കണ്ഠിതോതി അനഭിരതിയാ ഇമസ്മിം സാസനേ കിച്ഛജീവികം പത്തോ. അഥ വാ ‘‘അജ്ജ യാമി, സ്വേ യാമി, ഇതോ യാമി, ഏത്ഥ യാമീ’’തി ഉദ്ധം കണ്ഠം കത്വാ വിഹരമാനോ വിക്ഖിത്തോ, അനേകഗ്ഗോതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച ‘‘അനഭിരതോ സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമോ’’തിആദീനം (പാരാ. ൪൫) ഉപലക്ഖണം. യേന കേനചി…പേ… ജാനന്തീതി സചേ തേ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥേതീ’’തി വാ ‘‘അനഭിരതോ’’തി വാ ‘‘സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമോ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം ജാനന്തി. ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഞ്ച ഉപരി അഭൂതാരോചനദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമദുട്ഠദോസഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദാനി ച ഏകപരിച്ഛേദാനി, ആവജ്ജനസമയേ ഞാതേ ഏവ സീസം ഏന്തി. ‘‘കിം അയം ഭണതീ’’തി കങ്ഖതാ ചിരേന ഞാതേ സീസം ന ഏന്തി. തേനാഹ ‘‘അഥ അപരഭാഗേ’’തിആദി. അഥ ദ്വിന്നം ഠിതട്ഠാനേ ദ്വിന്നമ്പി നിയമേത്വാ ‘‘ഏതേസം ആരോചേമീ’’തി വദതി, തേസു ഏകസ്മിം ജാനന്തേപി ദ്വീസു ജാനന്തേസുപി പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഏവം സമ്ബഹുലേസുപി വേദിതബ്ബം. വുത്തനയേനാതി ‘‘തസ്സ വചനാനന്തര’’ന്തിആദിനാ വുത്തേന നയേന. യോ കോചി മനുസ്സജാതികോതി അന്തമസോ നവകമ്മികം ഉപാദായ യോ കോചി മനുസ്സോ. വുത്തഞ്ഹേതം സമന്തപാസാദികായം –

‘‘സചേ പന അനഭിരതിയാ പീളിതോ സഭാഗേ ഭിക്ഖൂ പരിസങ്കമാനോ ‘യോ കോചി ജാനാതൂ’തി ഉച്ചാസദ്ദം കരോന്തോ ‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’തി വദതി, തഞ്ച അവിദൂരേ ഠിതോ നവകമ്മികോ വാ അഞ്ഞോ വാ സമയഞ്ഞൂ പുരിസോ സുത്വാ ‘ഉക്കണ്ഠിതോ അയം സമണോ ഗിഹിഭാവം പത്ഥേതി, സാസനതോ ചുതോ’തി ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൧).

സചേ വചനത്ഥം ഞത്വാപി ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥേതീ’’തി വാ ന ജാനാതി, അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. സചേ പന വചനത്ഥം അജാനിത്വാപി ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥേതീ’’തി വാ ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ദവായപീതി കീളാധിപ്പായേനപി. ചിത്താദീനം വാ വസേനാതി ചിത്താദീനം വാ ഛളങ്ഗാനം വസേന. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ചിത്തം ഖേത്തഞ്ച കാലോ ച, പയോഗോ പുഗ്ഗലോ തഥാ;

വിജാനനന്തി സിക്ഖായ, പച്ചക്ഖാനം ഛളങ്ഗിക’’ന്തി.

സബ്ബസോ വാ പന അപച്ചക്ഖാനേനാതി ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദീസു യേന യേന പരിയായേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, തതോ ഏകസ്സപി പച്ചക്ഖാനസ്സ അഭാവേന. ഇമിനാ പന ‘‘ഇദം പദം സാവേസ്സാമി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഏവം പവത്തചിത്തുപ്പാദസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. യസ്സ ഹി ഏവരൂപോ ചിത്തുപ്പാദോ നത്ഥി, സോ സബ്ബസോ ന പച്ചക്ഖാതി നാമാതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സാതി ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിസിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ. അത്ഥഭൂതം ഏകച്ചം ദുബ്ബല്യന്തി ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വദതി വിഞ്ഞാപേതി, ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ദുബ്ബല്യാവികമ്മഞ്ചേവ ഹോതി, സിക്ഖാ ച പച്ചക്ഖാതാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൩) വുത്തേഹി യേഹി വചനേഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഞ്ചേവ ഹോതി ദുബ്ബല്യാവികമ്മഞ്ച, തം ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദികം അത്ഥഭൂതം ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ. ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിമ്ഹി പന വുത്തേ സിക്ഖാപരിപൂരണേ ദുബ്ബലഭാവസ്സാപി ഗമ്യമാനത്താ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ ഇദം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം അത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ‘‘അത്ഥഭൂത’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘യന്നൂനാഹം ബുദ്ധം പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തിആദികം ദുബ്ബല്യാവികമ്മം പടിക്ഖിപതി. യേന ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഞ്ചേവ ഹോതി ദുബ്ബല്യാവികമ്മഞ്ച, തദേവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ അത്ഥഭൂതം. യേന പന ദുബ്ബല്യാവികമ്മമേവ ഹോതി, ന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം, ന തം തസ്സ അത്ഥഭൂതന്തി.

രാഗപരിയുട്ഠാനേന സദിസഭാവാപത്തിയാ മിഥുനാനം അയന്തി ‘‘മേഥുനോ’’തി ധമ്മോവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രാഗപരിയുട്ഠാനേനാ’’തിആദി. തത്ഥ രാഗപരിയുട്ഠാനേനാതി രാഗസ്സ പരിയുട്ഠാനേന, മേഥുനരാഗസ്സ പവത്തിയാ പരിയോനദ്ധചിത്തതായാതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി അജ്ഝാചാരോ. ‘‘പലമ്ബതേ വിലമ്ബതേ’’തിആദീസു വിയ ഉപസഗ്ഗസ്സ കോചി അത്ഥവിസേസോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സേവേയ്യാ’’തി. അജ്ഝാപജ്ജേയ്യാതി അഭിഭുയ്യ പജ്ജേയ്യ. സബ്ബന്തിമേനാതി പരനിമ്മിതവസവത്തി…പേ… ചാതുമഹാരാജികമനുസ്സിത്ഥിനാഗഗരുളമാണവികാദീനം സബ്ബാസം അന്തിമേന. തിരച്ഛാനഗതായാതി തിരച്ഛാനേസു ഉപ്പന്നായ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിവസേനാ’’തി. പാരാജികായ വത്ഥുഭൂതാ ഏവ ചേത്ഥ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ ‘‘തിരച്ഛാനഗതാ’’തി ഗഹേതബ്ബാ, ന സബ്ബാ. തത്രായം പരിച്ഛേദോ –

‘‘അപദാനം അഹിമച്ഛാ, ദ്വിപദാനഞ്ച കുക്കുടീ;

ചതുപ്പദാനം മജ്ജാരീ, വത്ഥു പാരാജികസ്സിമാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫)

തത്ഥ അഹിഗ്ഗഹണേന സബ്ബാപി അജഗരഗോനസാദിഭേദാ ദീഘജാതി സങ്ഗഹിതാ. തസ്മാ ദീഘജാതീസു യത്ഥ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരസ്മിം സക്കാ തിലഫലമത്തമ്പി പവേസേതും, സാ പാരാജികവത്ഥു, അവസേസാ ദുക്കടവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബാ. മച്ഛഗ്ഗഹണേന സബ്ബാപി മച്ഛകച്ഛപമണ്ഡൂകാദിഭേദാ ഓദകജാതി സങ്ഗഹിതാ. തത്രാപി ദീഘജാതിയം വുത്തനയേനേവ പാരാജികവത്ഥു ച ദുക്കടവത്ഥു ച വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – പതങ്ഗമുഖമണ്ഡൂകാ നാമ ഹോന്തി, തേസം മുഖസണ്ഠാനം മഹന്തം, ഛിദ്ദം അപ്പകം, തത്ഥ പവേസനം നപ്പഹോതി, മുഖസണ്ഠാനം പന വണസങ്ഖേപം ഗച്ഛതി, തസ്മാ തം ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. കുക്കുടിഗ്ഗഹണേന സബ്ബാപി കാകകപോതാദിഭേദാ പക്ഖിജാതി സങ്ഗഹിതാ. തത്രാപി വുത്തനയേനേവ പാരാജികവത്ഥു ച ദുക്കടവത്ഥു ച വേദിതബ്ബം. മജ്ജാരിഗ്ഗഹണേന സബ്ബാപി രുക്ഖസുനഖമങ്ഗുസഗോധാദിഭേദാ ചതുപ്പദജാതി സങ്ഗഹിതാ. തത്രാപി വുത്തനയേനേവ പാരാജികവത്ഥു ച ദുക്കടവത്ഥു ച വേദിതബ്ബം.

പാരാജികോ ഹോതീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫) പരാജിതോ ഹോതി പരാജയം അപന്നോ. അയഞ്ഹി പാരാജികസദ്ദോ സിക്ഖാപദാപത്തിപുഗ്ഗലേസു വത്തതി. തത്ഥ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ, യം തഥാഗതോ വജ്ജീനം വാ വജ്ജിപുത്തകാനം വാ കാരണാ സാവകാനം പാരാജികം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം സമൂഹനേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൪൩) ഏവം സിക്ഖാപദേ വത്തമാനോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ആപത്തിം ത്വം ഭിക്ഖു ആപന്നോ പാരാജിക’’ന്തി (പാരാ. ൬൭) ഏവം ആപത്തിയം. ‘‘ന മയം പാരാജികാ, യോ അവഹടോ, സോ പാരാജികോ’’തി (പാരാ. ൧൫൫) ഏവം പുഗ്ഗലേ വത്തമാനോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പാരാജികേന ധമ്മേന അനുദ്ധംസേയ്യാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൮൪) പന ധമ്മേ വത്തതീതി വദന്തി. യസ്മാ പന തത്ഥ ‘‘ധമ്മോ’’തി കത്ഥചി ആപത്തി, കത്ഥചി സിക്ഖാപദമേവ അധിപ്പേതം, തസ്മാ സോ വിസും ന വത്തബ്ബോ. തത്ഥ സിക്ഖാപദം യോ തം അതിക്കമതി, തം പരാജേതി, തസ്മാ ‘‘പാരാജിക’’ന്തി വുച്ചതി. ആപത്തി പന യോ നം അജ്ഝാപജ്ജതി, തം പരാജേതി, തസ്മാ ‘‘പാരാജികാ’’തി വുച്ചതി. പുഗ്ഗലോ യസ്മാ പരാജിതോ പരാജയമാപന്നോ, തസ്മാ ‘‘പാരാജികോ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘പാരാജികോ ഹോതീ’’തിആദി. ഇമിനാപി ഇദം ദസ്സേതി – ‘‘പരാജിതസദ്ദേ ഉപസഗ്ഗസ്സ വുദ്ധിം കത്വാ, ത-കാരസ്സ ച ക-കാരം കത്വാ പാരാജികോ ഹോതീതി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി.

അപലോകനാദി ചതുബ്ബിധമ്പി സങ്ഘകമ്മം സീമാപരിച്ഛിന്നേഹി പകതത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകതോ കത്തബ്ബത്താ ഏകകമ്മം നാമ. ആദിസദ്ദേന ഏകുദ്ദേസസമസിക്ഖതാനം ഗഹണം. തത്ഥ പഞ്ചവിധോപി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഏകതോ ഉദ്ദിസിതബ്ബത്താ ഏകുദ്ദേസോ നാമ. നഹാപിതപുബ്ബകാദീനം വിയ ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം ഠപേത്വാ അവസേസം സബ്ബമ്പി സിക്ഖാപദം സബ്ബേഹിപി ലജ്ജിപുഗ്ഗലേഹി സമം സിക്ഖിതബ്ബഭാവതോ സമസിക്ഖതാ നാമ. യസ്മാ സബ്ബേപി ലജ്ജിനോ ഏതേസു ഏകകമ്മാദീസു സഹ വസന്തി, ന ഏകോപി തതോ ബഹിദ്ധാ സന്ദിസ്സതി, തസ്മാ താനി സബ്ബാനിപി ഗഹേത്വാ ഏകകമ്മാദികോ തിവിധോപി സംവാസോ നാമാതി ആഹ ‘‘സോ ച വുത്തപ്പകാരോ സംവാസോ തേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം നത്ഥി, തേന കാരണേന സോ പാരാജികോ പുഗ്ഗലോ ‘അസംവാസോ’തി വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫).

ഇദാനി യസ്മാ ന കേവലം മനുസ്സിത്ഥിയാ ഏവ നിമിത്തം പാരാജികവത്ഥു, അഥ ഖോ അമനുസ്സിത്ഥിതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനമ്പി. ന ച ഇത്ഥിയാ ഏവ. അഥ ഖോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകപണ്ഡകപുരിസാനമ്പി, തസ്മാ തേ സത്തേ, തേസഞ്ച യം യം നിമിത്തം വത്ഥു ഹോതി, തം തം നിമിത്തം, തത്ഥ ച യഥാ പടിസേവന്തോ പാരാജികോ ഹോതി, തഞ്ച സബ്ബം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. തേസൂതി യേ തിംസമഗ്ഗാ വുത്താ, തേസു. അത്തനോ വാതി ലമ്ബിമുദുപിട്ഠികേ സന്ധായ വുത്തം. സന്ഥതസ്സ വാതി യേന കേനചി വത്ഥേന വാ പണ്ണേന വാ വാകപട്ടേന വാ ചമ്മേന വാ തിപുസീസാദീനം പട്ടേന വാ പലിവേഠേത്വാ, അന്തോ വാ പവേസേത്വാ പടിച്ഛന്നസ്സ. അക്ഖായിതസ്സ വാതി സോണസിങ്ഗാലാദീഹി അക്ഖാദിതസ്സ. യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതസ്സാതി യാവ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതോ നാമ ന ഹോതി, ഏവം അക്ഖായിതസ്സ. അല്ലോകാസേതി തിന്തോകാസേ. സന്ഥതന്തി തേസംയേവ വത്ഥാദീനം യേന കേനചി പടിച്ഛന്നം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ന ഹേത്ഥ അനുപാദിന്നകം അനുപാദിന്നകേന ഛുപതി, മുത്തി അത്ഥി, അഥ ഖോ ഉപാദിന്നകേന വാ അനുപാദിന്നകം ഘട്ടിയതു, അനുപാദിന്നകേന വാ ഉപാദിന്നകം, അനുപാദിന്നകേന വാ അനുപാദിന്നകം, ഉപാദിന്നകേന വാ ഉപാദിന്നകം. സചേ യത്തകേ പവിട്ഠേ പാരാജികം ഹോതീതി വുത്തം, തത്തകം സേവനചിത്തേന പവേസേതി, സബ്ബത്ഥായം പാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ നാമ ഹോതീതി.

ഏവം സേവനചിത്തേനേവ പവേസേന്തസ്സ ആപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തം പവേസനം നാമ ന കേവലം അത്തൂപക്കമേനേവ, പരൂപക്കമേനാപി ഹോതി. തത്രാപി സാദിയന്തസ്സേവ ആപത്തി പടിസേവനചിത്തസമങ്ഗിസ്സ, ന ഇതരസ്സാതി ദസ്സേതും ‘‘പരേന വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരേനാതി ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാദിനാ യേന കേനചി അഞ്ഞേന. പവേസനപവിട്ഠട്ഠിതഉദ്ധരണേസൂതി ഏത്ഥ അഗ്ഗതോ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൮) യാവ മൂലാ പവേസനം പവേസനം നാമ. അങ്ഗജാതസ്സ യത്തകം ഠാനം പവേസനാരഹം, തത്തകം അനവസേസതോ പവിട്ഠം പവിട്ഠം നാമ. ഏവം പവിട്ഠസ്സ ഉദ്ധരണാരമ്ഭതോ അന്തരാ ഠിതകാലോ ഠിതം നാമ. സമന്തപാസാദികായം പന മാതുഗാമസ്സ സുക്കവിസട്ഠിം പത്വാ സബ്ബഥാ വായാമതോ ഓരമിത്വാ ഠിതകാലം സന്ധായ ‘‘സുക്കവിസട്ഠിസമയേ’’തി വുത്തം. ഉദ്ധരണം നാമ യാവ അഗ്ഗാ നീഹരണകാലോ. സാദിയതീതി സേവനചിത്തം ഉപട്ഠപേതി. അസാധാരണവിനിച്ഛയോതി അദിന്നാദാനാദീഹി സബ്ബേഹി സിക്ഖാപദേഹി അസാധാരണോ വിനിച്ഛയോ.

സാധാരണവിനിച്ഛയത്ഥന്തി പരിവാരവസേന സാധാരണവിനിച്ഛയത്ഥം. മാതികാതി മാതാ, ജനേത്തീതി അത്ഥോ. നിദദാതി ദേസനം ദേസവസേന അവിദിതം വിദിതം കത്വാ നിദസ്സേതീതി നിദാനം. പഞ്ഞാപീയതീതി പഞ്ഞത്തി, തസ്സാ പകാരോ പഞ്ഞത്തിവിധി അങ്ഗേതി ഗമേതി ഞാപേതീതി അങ്ഗം, കാരണം. സമുട്ഠഹന്തി ആപത്തിയോ ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, ഉപ്പത്തികാരണം, തസ്സ വിധി സമുട്ഠാനവിധി. വജ്ജകമ്മപ്പഭേദഞ്ചാതി ഏത്ഥ പഭേദസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ‘‘വജ്ജപ്പഭേദം, കമ്മപ്പഭേദഞ്ചാ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

പഞ്ഞത്തിട്ഠാനന്തി പഞ്ഞത്തിട്ഠപനസ്സ ഠാനം, സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തിദേസോതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ ആദികമ്മികോയേവ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലോ നാമ യം യം ആരബ്ഭ തം തം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി, സോ സോ പുഗ്ഗലോതി അധിപ്പായോ. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘സുദിന്നോ ധനിയോ സമ്ബഹുലാ വഗ്ഗുമുദന്തികാ;

സേയ്യസകോ ഉദായി ചാ-ളവകാ ഛന്നമേത്തിയാ.

‘‘ദേവദത്തസ്സജിപുനബ്ബസു-ഛബ്ബഗ്ഗിയോപനന്ദഞ്ഞതരോപി ച;

ഹത്ഥകോ ചാനുരുദ്ധോ ച, സത്തരസ ചൂളപന്ഥകോ.

‘‘ബേലട്ഠസീസോ ചാനന്ദോ, സാഗതോരിട്ഠനാമകോ;

നന്ദത്ഥേരേന തേവീസ, ഭിക്ഖൂനം ആദികമ്മികാ.

‘‘സുന്ദരീനന്ദാ ഥുല്ലനന്ദാ, ഛബ്ബഗ്ഗിയഞ്ഞതരാപി ച;

ചണ്ഡകാളീ സമ്ബഹുലാ, ദ്വേ ച ഭിക്ഖുനിയോ പരാ;

ഭിക്ഖുനീനം തു സത്തേവ, ഹോന്തി താ ആദികമ്മികാ’’തി.

തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി യം യം സുദിന്നാദികം പുഗ്ഗലം ആരബ്ഭ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. പഞ്ഞത്തീതി പഠമപഞ്ഞത്തി. പഠമപഞ്ഞത്തിയാ പച്ഛാ ഠപിതാ പഞ്ഞത്തി അനുപഞ്ഞത്തി. അനുപ്പന്നേ ദോസേ ഠപിതാ പഞ്ഞത്തി അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി. സബ്ബത്ഥ മജ്ഝിമദേസേ ചേവ പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ചാതി സബ്ബേസു പദേസേസു ഠപിതാ പഞ്ഞത്തി സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തി. മജ്ഝിമദേസേയേവ ഠപിതാ പഞ്ഞത്തി പദേസപഞ്ഞത്തി. ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഭിക്ഖുനീനഞ്ച സാധാരണഭൂതാ പഞ്ഞത്തി സാധാരണപഞ്ഞത്തി. സുദ്ധഭിക്ഖൂനമേവ, സുദ്ധഭിക്ഖുനീനം വാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം അസാധാരണപഞ്ഞത്തി. ഉഭിന്നമ്പി പഞ്ഞത്തി ഉഭതോപഞ്ഞത്തി. വിനയധരപഞ്ചമേനാതി അനുസ്സാവനകാചരിയപഞ്ചമേന. ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാതി ചതുപ്പടലതോ പട്ഠായ കതാ ഉപാഹനാ, ന ഏകദ്വിതിപടലാ. ചമ്മത്ഥരണന്തി അത്ഥരിതബ്ബം ചമ്മം. ഏതേസം വസേന ചതുബ്ബിധാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമാതി ഏതേസം വസേന ചതുബ്ബിധാ പഞ്ഞത്തി മജ്ഝിമദേസേയേവ പഞ്ഞത്താതി പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ. തേനേവാഹ ‘‘മജ്ഝിമദേസേയേവ ഹീ’’തിആദി. യസ്മാ മജ്ഝിമദേസേയേവ യഥാവുത്തവത്ഥുവീതിക്കമേ ആപത്തി ഹോതി, ന പച്ചന്തിമജനപദേ, തസ്മാ പദേസപഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ. ധുവന്ഹാനം പടിക്ഖേപമത്തന്തി നിച്ചനഹാനപ്പടിസേധനമേവ. ഏത്ഥ ച മത്തസദ്ദേന അഞ്ഞാനി തീണി സിക്ഖാപദാനി പടിക്ഖിപതി. താനി ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദ’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൫൯) ചമ്മക്ഖന്ധകേ ആഗതാനി. തേനേവാഹ ‘‘തതോ അഞ്ഞാ പദേസപഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി. സബ്ബാനീതി തതോ അവസേസാനി സബ്ബാനി സിക്ഖാപദാനി. തസ്മാതി യസ്മാ അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി അട്ഠഗരുധമ്മവസേന ഭിക്ഖുനീനംയേവ ആഗതാ, യസ്മാ ച ധുവന്ഹാനം പടിക്ഖേപമത്തം ഠപേത്വാ പാതിമോക്ഖേ സബ്ബാനി സിക്ഖാപദാനി സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിയേവ ഹോന്തി, യസ്മാ ച സാധാരണപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ഏകതോപഞ്ഞത്തിദുകഞ്ച ബ്യഞ്ജനമത്തം നാനം, അത്ഥതോ ഏകം, തസ്മാ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സിക്ഖാപദേസു. ആപത്തിഭേദോ ഹേത്ഥ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘ആപത്തീ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ആപത്തീതി പുബ്ബപ്പയോഗാദിവസേന ആപത്തിഭേദോ’’തി. സീലആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീനന്തി ഏത്ഥ പഠമാ ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ സീലവിപത്തി നാമ, അവസേസാ പഞ്ച ആചാരവിപത്തി നാമ, മിച്ഛാദിട്ഠി ച അന്തഗ്ഗാഹികാദിട്ഠി ച ദിട്ഠിവിപത്തി നാമ, ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനി ആജീവവിപത്തി നാമ, ഇതി ഇമാസം സീലആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീനം അഞ്ഞതരാതി അത്ഥോ.

ന കേവലം യഥാവുത്തനയേനേവ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘യാനി സിക്ഖാപദസമുട്ഠാനാനീതിപി വുച്ചന്തീ’’തി. ഏതാനി ഹി കിഞ്ചാപി ആപത്തിയാ സമുട്ഠാനാനി, ന സിക്ഖാപദസ്സ, വോഹാരസുഖത്ഥം പനേവം വുച്ചന്തീതി. തത്ഥാതി തേസു ഛസു സമുട്ഠാനേസു. തേസൂതി സചിത്തകാചിത്തകേസു. ഏകം സമുട്ഠാനം ഉപ്പത്തികാരണം ഏതിസ്സാതി ഏകസമുട്ഠാനാ, ഏകേന വാ സമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി ഏകസമുട്ഠാനാ. ‘‘ദ്വിസമുട്ഠാനാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

സമുട്ഠാനവസേനാതി സമുട്ഠാനസീസവസേന. പഠമപാരാജികം സമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാ. തഥാ അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനാ’’തിആദീസുപി.

സയം പഥവിഖണനേ കായേന, പരേ ആണാപേത്വാ ഖണാപനേ വാചായ ച ആപത്തിസമ്ഭവതോ ‘‘പഥവിഖണനാദീസു വിയാ’’തി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന അദിന്നാദാനാദീനം പരിഗ്ഗഹോ. പഠമകഥിനാപത്തി കായവാചതോ കത്തബ്ബം അധിട്ഠാനം വാ വികപ്പനം വാ അകരോന്തസ്സ ഹോതി, നോ കരോന്തസ്സാതി ആഹ ‘‘പഠമകഥിനാപത്തി വിയാ’’തി. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി തസ്സാ ഹത്ഥതോ ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ, പരിവത്തകം അദേന്തസ്സ ച ഹോതീതി കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതി. ‘‘സിയാ കരോന്തസ്സാ’’തിആദീസു സിയാതി ‘‘സിയാ ഖോ പന തേ ബ്രാഹ്മണ ഏവമസ്സാ’’തിആദീസു വിയ ‘‘കദാചീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ. രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി സിയാ കിരിയാ ഗഹണേന ആപജ്ജനതോ, സിയാ അകിരിയാ പടിക്ഖേപസ്സ അകരണതോതി ആഹ ‘‘രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തി വിയാ’’തി. കുടികാരാപത്തി വത്ഥും ദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കന്തകരണേ കരോന്തസ്സ സിയാ, അദേസാപേത്വാ പന പമാണാതിക്കന്തകരണേ പമാണയുത്തം വാ കരോന്തസ്സ ച അകരോന്തസ്സ ച സിയാതി ആഹ ‘‘കുടികാരാപത്തി വിയാ’’തി.

സഞ്ഞായ അഭാവേന വിമോക്ഖോ അസ്സാതി സഞ്ഞാവിമോക്ഖോതി മജ്ഝേപദലോപസമാസോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘യതോ വീതിക്കമസഞ്ഞായാ’’തിആദി. ഇതരാ നാമ യതോ വീതിക്കമസഞ്ഞായ അഭാവേന ന മുച്ചതി, സാ ഇതരസദ്ദസ്സ വുത്തപ്പടിയോഗിവിസയത്താ. യാ അചിത്തകേന വാ സചിത്തകമിസ്സകേന വാ സമുട്ഠാതീതി യാ ആപത്തി കദാചി അചിത്തകേന വാ കദാചി സചിത്തകമിസ്സകേന വാ സമുട്ഠാനേന സമുട്ഠാതി. ഏത്ഥ ച സഞ്ഞാദുകം അനാപത്തിമുഖേന വുത്തം, സചിത്തകദുകം ആപത്തിമുഖേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

യസ്സാ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതീതി യസ്സാ സചിത്തകായ ആപത്തിയാ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, യസ്സാ ച സചിത്തകാചിത്തകസങ്ഖാതായ സുരാപാനാദിഅചിത്തകായ ആപത്തിയാ വത്ഥുവിജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, അയം ലോകവജ്ജാ. ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി ഹി ഇദം വചനം സചിത്തകാചിത്തകം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി ഏകംസതോ സചിത്തകസ്സ ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി വിസേസനേ പയോജനം അത്ഥീതി. യം പനേത്ഥ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘സുരാപാനസ്മിഞ്ഹി ‘സുരാ’തി വാ ‘ന വട്ടതീ’തി വാ ജാനിത്വാ പിവനേ അകുസലമേവാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ന വട്ടതീതി വാ ജാനിത്വാ’’തി വുത്തവചനം ന യുജ്ജതി പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സാപി ലോകവജ്ജഭാവപ്പസങ്ഗതോ. യസ്സാ പന ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാ’’തി നിയമോ നത്ഥി, സാ പണ്ണത്തിവജ്ജാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ’’തി. തഥാ ഹി തസ്സാ വത്ഥുവിജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം സിയാ കുസലം, സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതന്തി ‘‘അകുസലമേവാ’’തി നിയമോ നത്ഥി. ഉഭയത്ഥ ആപജ്ജിതബ്ബാതി കായദ്വാരേ, വചീദ്വാരേ ചാതി ഉഭയത്ഥ ആപജ്ജിതബ്ബാ ആപത്തി, താ പന അദിന്നാദാനാദയോ. ‘‘മനോദ്വാരേ ആപത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനാദീസു ആപത്തിസമ്ഭവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

അകുസലചിത്തോ വാ ആപജ്ജതീതി പാരാജികസുക്കവിസട്ഠികായസംസഗ്ഗദുട്ഠുല്ലഅത്തകാമപാരിചരിയദുട്ഠദോസസങ്ഘഭേദപ്പഹാരദാനതലസത്തികാദിഭേദം ആപത്തിം അകുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി. അനുപസമ്പന്നം പദസോധമ്മം വാചേന്തോ, മാതുഗാമസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോതി ഏവരൂപം ആപത്തിം കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി. അസഞ്ചിച്ചസഹസേയ്യാദിം അബ്യാകതചിത്തോ ആപജ്ജതി. യം അരഹാ ആപജ്ജതി, സബ്ബം അബ്യാകതചിത്തോവ ആപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘കുസലാബ്യാകതചിത്തോ വാ’’തി.

ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ വാതി ദുട്ഠദോസാദിഭേദം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി. മേഥുനധമ്മാദിഭേദം പന സുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി. യം സുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി, തംയേവ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജന്തോ അദുക്ഖമസുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഇതരവേദനാദ്വയസമങ്ഗീ വാ’’തി. ഇദമ്പി ച തികദ്വയം യേഭുയ്യവസേനേവ വുത്തം. നിപജ്ജിത്വാ നിരോധസമാപന്നോ ഹി അചിത്തകോ അവേദനോ സഹസേയ്യാപത്തിം ആപജ്ജതീതി. കിഞ്ചാപി ഏവം അനിയമേന വുത്തം, വിസേസോ പനേത്ഥ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേപീതി ഹി വിസേസാഭിധാനനിമിത്താഭ്യൂപഗമേവ യുജ്ജതി. സബ്ബേസം വസേന തീണി ചിത്താനീതി കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം വസേന പദസോധമ്മാദീസു തീണി ചിത്താനി.

ഇദാനി തം യഥാവുത്തനിദാനാദിവേദനാത്തികപരിയോസാനം സത്തരസപ്പകാരം ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ യോജേതും ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇധാതി ഇമസ്മിം പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദേ. വേസാലിയന്തി ഏവംനാമകേ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പവത്തവോഹാരേ നഗരേ. തഞ്ഹി നഗരം തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേന വിസാലീഭൂതത്താ ‘‘വേസാലീ’’തി വുച്ചതി. ഇദമ്പി ച നഗരം സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്പത്തേയേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സബ്ബാകാരവേപുല്ലത്തം പത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി ച ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി ച ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോതി മക്കടിവജ്ജിപുത്തകവത്ഥൂനം വസേന വുത്താ. ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായാ’’തി ച ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി ച ഇമാ ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ. ആപത്തികരാ ച ഹോതീതി പഠമപഞ്ഞത്തിതോ വിസുംയേവാപത്തികരാ ച ഹോതി. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു വിയാതി അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദാദീസു ‘‘വിഹേസകേ’’തിആദികാ (പാചി. ൯൮) വിയാതി അത്ഥോ. ആദിസദ്ദേന ഉജ്ഝാപനകസ്സ പരിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ ഹി അഞ്ഞവാദകാദിതോ വിസുംയേവ വിഹേസകാദീസുപി പാചിത്തിയം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘രോപിതേ വിഹേസകേ സങ്ഘമജ്ഝേ വത്ഥുസ്മിം വാ ആപത്തിയാ വാ അനയുഞ്ജിയമാനോ തം നകഥേതുകാമോ തം നഉഗ്ഘാടേതുകാമോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്ഘം വിഹേസേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തിആദി (പാരാ. ൧൦൦). സുപിനന്തേ വിജ്ജമാനാപി മോചനസ്സാദചേതനാ അബ്ബോഹാരികത്താ അനാപത്തികരാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതിആദികാ വിയാ’’തി. തഥാ ഹി ഥിനമിദ്ധേന അഭിഭൂതത്താ സുപിനേ ചിത്തം അബ്ബോഹാരികം, ചിത്തസ്സ അബ്ബോഹാരികത്താ ഓപക്കമനകിരിയാപവത്തനികാപി ചേതനാ അബ്ബോഹാരികാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാ, സാ ച ഖോ അബ്ബോഹാരികാ’’തി (പാരാ. ൨൩൫), തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി അയം അനുപഞ്ഞത്തി അനാപത്തികരാ ജാതാ. ആദിസദ്ദേന ‘‘അഞ്ഞത്ര അധിമാനാ’’തിആദികം (പാരാ. ൧൯൭) സങ്ഗണ്ഹാതി. അദിന്നാദാനാദീസു വിയാതി അദിന്നാദാനാദീസു ‘‘അരഞ്ഞാ വാ’’തിആദികാ (പാരാ. ൯൧) വിയാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന ആദിസദ്ദേന പഠമപാരാജികാദീനം സങ്ഗഹോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘തഞ്ച ഖോ ഗാമേ, നോ അരഞ്ഞേ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൯൦) നയേന ലേസം ഓഡ്ഡേന്താനം ലേസപിദഹനത്ഥം ‘‘അരഞ്ഞാ വാ’’തിആദികാ അനുപഞ്ഞത്തി വുത്താതി ഉപത്ഥമ്ഭകരാവ ഹോതി. തേനേവ ഹി ‘‘നനു, ആവുസോ, തഥേവേതം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൯൦) ഭിക്ഖൂഹി വുത്തം.

വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗേതി ‘‘മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതവസേനാ’’തിആദിനാ (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തപ്പകാരേ തിംസമഗ്ഗേ. ഇമസ്സ പന ‘‘ഛിന്നേ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. തചാദീനി അനവസേസേത്വാതി നിമിത്തപ്പദേസേ ബഹി ഠിതാനി ഛവിചമ്മാനി അനവസേസേത്വാ. നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തം പഞ്ഞായതീതി നിമിത്തമംസസ്സ പന അബ്ഭന്തരേ ഛവിചമ്മസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ വുത്തം. ചമ്മഖിലന്തി ചമ്മക്ഖണ്ഡം. ‘‘ഉണ്ണിഗണ്ഡോ’’തിപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൫; വി. വി. ടീ. ൧.൫൫) വദന്തി. തഞ്ഹി നിമിത്തേ ജാതത്താ നിമിത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘സേവനചിത്തേ സതി പാരാജിക’’ന്തി. സേവനചിത്തേതി മേഥുനസേവനചിത്തേ. കായസംസഗ്ഗസേവനചിത്തേ പന സതി സങ്ഘാദിസേസോവ. നട്ഠോ കായപ്പസാദോ ഏത്ഥാതി നട്ഠകായപ്പസാദം, സുക്ഖപീളകം വാ മതചമ്മം വാതി അത്ഥോ. മതേ അക്ഖായിതേ, യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതേ ച പാരാജികാപത്തിവചനതോ (പാരാ. ൬൧) പന നട്ഠകായപ്പസാദേപി ഇത്ഥിനിമിത്തേ പവേസേന്തസ്സ പാരാജികാപത്തിയേവ. നിമിത്തസണ്ഠാനമത്തമ്പി അനവസേസേത്വാതി നിമിത്താകാരേന ഠിതം യഥാവുത്തനിമിത്തമംസാദിമ്പി അനവസേസേത്വാ. വണസങ്ഖേപവസേനാതി വണസങ്ഗഹവസേന. വണേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ‘‘അമഗ്ഗേന അമഗ്ഗം പവേസേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൬) ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ ദ്വീസു സമ്ഭിന്നവണേസു ഏകേന വണേന പവേസേത്വാ ദുതിയേന നീഹരന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം ‘‘ഇമസ്സ സത്തസ്സ അനുലോമവസേന സബ്ബത്ഥ വണസങ്ഖേപേ ഥുല്ലച്ചയം വേദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൬൬). മനുസ്സാനം പന അക്ഖിആദയോപി വണസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വണേന ഏകപരിച്ഛേദം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. തേസം വണസങ്ഗഹോ ‘‘നവദ്വാരോ മഹാവണോ’’തി (മി. പ. ൨.൬.൧) ഏവമാദിസുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ മനുസ്സാനന്തി ഇത്ഥിപുരിസപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകവസേന ചതുബ്ബിധാനം മനുസ്സാനം. വത്ഥികോസേസൂതി വത്ഥിപുടേസു പുരിസാനം അങ്ഗജാതകോസേസു. ഹത്ഥിഅസ്സാദീനഞ്ച തിരച്ഛാനാനന്തി ഹത്ഥിഅസ്സഗോണഗദ്രഭഓട്ഠമഹിംസാദീനം തിരച്ഛാനഗതാനം. തിരച്ഛാനാനം പനാതി സബ്ബേസമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനം. സബ്ബേസന്തി യഥാവുത്തമനുസ്സാദീനം സബ്ബേസം.

ഏവം ജീവമാനകസരീരേ ലബ്ഭമാനം ആപത്തിവിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മതസരീരേ ലബ്ഭമാനം ആപത്തിവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘മതസരീരേ’’തിആദിമാഹ. വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമുഖമഗ്ഗാനം ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസേ ഠപേത്വാ യദാ അപരേ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഖാദിതാ, തദാ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതം നാമ ഹോതി. ന കുഥിതം ഹോതീതി ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവേന കുഥിതം ന ഹോതി, അല്ലന്തി അത്ഥോ. യദാ പന സരീരം ഉദ്ധുമാതകം ഹോതി കുഥിതം നീലമക്ഖികസമാകിണ്ണം കിമികുലസമാകുലം നവഹി വണമുഖേഹി പഗ്ഗളിതപുബ്ബകുണപഭാവേന ഉപഗന്തുമ്പി അസക്കുണേയ്യം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൯-൬൦), തദാ പാരാജികവത്ഥുഞ്ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുഞ്ച വിജഹതി, ദുക്കടവത്ഥുമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കുഥിതേ ദുക്കട’’ന്തി. കുഥിതേതി ഉദ്ധുമാതകഭാവപ്പത്തേ. ഈദിസേ ഹി സരീരേ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപക്കമതോ ദുക്കടം. തഥാ വട്ടകതേ മുഖേ അച്ഛുപന്തം അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൭൩) വിവട്ടേ മുഖേ ചത്താരി പസ്സാനി, താലുകഞ്ച അപ്ഫുസന്തം അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. സചേ പന ഹേട്ഠാ വാ ഉപരി വാ ഉഭയപസ്സേഹി വാ ഛുപന്തം പവേസേതി, പാരാജികം. ചതൂഹി പസ്സേഹി അച്ഛുപന്തം പവേസേത്വാ അബ്ഭന്തരേ താലുകം ഛുപതി, പാരാജികമേവ. ബഹി നിക്ഖന്തജിവ്ഹായ വാ ദന്തേസു വാ അങ്ഗജാതം പവേസേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയന്തി സമ്ബന്ധോ. ജീവമാനകസരീരേപി ബഹി നിക്ഖന്തജിവ്ഹായ ഥുല്ലച്ചയമേവ. യദി പന ബഹി ജിവ്ഹായ പലിവേഠേത്വാ അന്തോമുഖം പവേസേതി, പാരാജികമേവ. യദി പന ദന്താ സുഫുസിതാ, അന്തോമുഖേ ഓകാസോ നത്ഥി, ദന്താ ച ബഹി ഓട്ഠമംസേന പടിച്ഛന്നാ, തത്ഥ വാതേന അസമ്ഫുട്ഠം അല്ലോകാസം തിലഫലമത്തമ്പി പവേസേന്തസ്സ പാരാജികമേവ. ഉപ്പാടിതേ പന ഓട്ഠമംസേ ദന്തേസുയേവ ഉപക്കമന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം. യോപി ദന്തോ ബഹി നിക്ഖമന്തോ തിട്ഠതി, ന സക്കാ ഓട്ഠേഹി പിദഹിതും, തത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

വേദനായ അട്ടോ പീളിതോ വേദനാട്ടോ. ഉമ്മത്തകോതി ചേത്ഥ പിത്തുമ്മത്തകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘യോ പിത്തവസേനാ’’തിആദി. പിത്തവസേനാതി ബദ്ധപിത്തവസേന. തസ്മിഞ്ഹി ബദ്ധപിത്തേ പിത്തകോസതോ ചലിത്വാ ബഹി നിക്ഖമന്തേ സത്താ ഉമ്മത്തകാ ഹോന്തി, വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞാ ഹിരോത്തപ്പം ഛഡ്ഡേത്വാ അസാരുപ്പചരിയം ചരന്തി, ലഹുകഗരുകാനി സിക്ഖാപദാനി മദ്ദന്താപി ന ജാനന്തി, ഭേസജ്ജകിരിയായപി അതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, ഏവരൂപസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തി. അബദ്ധപിത്തം പന ലോഹിതം വിയ സബ്ബങ്ഗഗതം, തമ്ഹി കുപിതേ സത്താനം കണ്ഡുകച്ഛുസരീരകമ്പാദീനി ഹോന്തി, താനി ഭേസജ്ജകിരിയായ വൂപസമന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ബദ്ധപിത്തവസേനാ’’തി. ഖിത്തചിത്തോ നാമ വിസ്സട്ഠചിത്തോ യക്ഖുമ്മത്തകോ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘യക്ഖേഹി കതചിത്തവിക്ഖേപോ ഖിത്തചിത്തോ’’തി. യക്ഖാ കിര ഭേരവാനി ആരമ്മണാനി ദസ്സേത്വാ മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ, ഹദയരൂപം വാ മദ്ദന്താ സത്തേ വിക്ഖിത്തചിത്തേ വിപല്ലത്ഥസഞ്ഞേ കരോന്തി, ഏവരൂപസ്സ ഖിത്തചിത്തസ്സ അനാപത്തി. തേസം പന ഉഭിന്നം അയം വിസേസോ – പിത്തുമ്മത്തകോ നിച്ചമേവ ഉമ്മത്തകോ ഹോതി, പകതിസഞ്ഞം ന ലഭതി. യക്ഖുമ്മത്തകോ അന്തരന്തരാ പകതിസഞ്ഞം പടിലഭതി. ഇധ പന പിത്തുമ്മത്തകോ വാ ഹോതു, യക്ഖുമ്മത്തകോ വാ, യോ സബ്ബസോ മുട്ഠസ്സതി കിഞ്ചി ന ജാനാതി, അഗ്ഗിമ്പി സുവണ്ണമ്പി ഗൂഥമ്പി ചന്ദനമ്പി ഏകസദിസം മദ്ദന്തോവ വിചരതി, ഏവരൂപസ്സ അനാപത്തി. അന്തരന്തരാ പകതിസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ഞത്വാ കരോന്തസ്സ പന ആപത്തിയേവ. തേനാഹ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി ച ഏതേസ’’ന്തിആദി.

അധിമത്തവേദനായാതി അധികപ്പമാണായ ദുക്ഖവേദനായ. ആദികമ്മേ നിയുത്തോ ആദികമ്മികോ, യോ ച ആദികമ്മേ നിയുത്തോ, സോ തസ്മിം കമ്മേ ആദിഭൂതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യോ’’തിആദി. ഇധ പന സുദിന്നത്ഥേരോ ആദികമ്മികോ, തസ്സ അനാപത്തി. അവസേസാനം മക്കടിസമണവജ്ജിപുത്തകാദീനം ആപത്തിയേവ. പടിപാദനം സമ്പാദനം. കരോന്തോയേവ ഹി തം ആപജ്ജതീതി കിരിയം. ഇദം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൬൬) പന യേഭുയ്യവസേന വുത്തം മേഥുനധമ്മേ പരൂപക്കമേ സതി സാദിയന്തസ്സ അകിരിയസമുട്ഠാനഭാവതോ. മേഥുനപ്പടിസംയുത്തായ ഹി കാമസഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. ‘‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സ, അസാദിയന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൬) ഹി വുത്തം. മേഥുനചിത്തേനേവ നം ആപജ്ജതി, ന വിനാ ചിത്തേനാതി സചിത്തകം. രാഗവസേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബതോ ലോകവജ്ജം. കായദ്വാരേനേവ സമുട്ഠാനതോ കായകമ്മം. ചിത്തം പനേത്ഥ അങ്ഗമത്തം ഹോതി, ന തസ്സ വസേന കമ്മഭാവോ ലബ്ഭതി. ലോഭചിത്തേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബതോ അകുസലചിത്തം. സുഖസമങ്ഗീ വാ ഉപേക്ഖാസമങ്ഗീ വാ ആപജ്ജതീതി ദ്വിവേദനം. നനു സമുട്ഠാനാദീനി ആപത്തിയാ ഹോന്തി, ന സിക്ഖാപദസ്സ, അഥ കസ്മാ സിക്ഖാപദസ്സ സമുട്ഠാനാദീനി വുത്താനീതി ആഹ ‘‘ഇമാനി ച സമുട്ഠാനാദീനി നാമാ’’തിആദി. ആപത്തിയാ ഹോന്തീതി അജ്ഝാചാരസ്സ ഹോന്തി.

മുനനതോ അനുമുനനതോ മുതി, ഞാണം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മുതിമാ, ഞാണവാതി അത്ഥോ.

പഠമപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ

ഏത്ഥാതി ഏതേസു ദ്വീസു. ഏകകുടികാദിഭേദോ സബ്ബോപി ഗാമോതി വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഏകകുടികാദിഭേദോതി യസ്മിം ഗാമേ ഏകാ ഏവ കുടി ഏകം ഗേഹം സേയ്യഥാപി മലയജനപദേ, അയം ഏകകുടികോ ഗാമോ നാമ. ആദിസദ്ദേന ‘‘ദ്വികുടികോപി ഗാമോ, തികുടികോപി ഗാമോ, ചതുക്കുടികോപി ഗാമോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തപ്പഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഭിനവനിവിട്ഠോ ഏകകുടികാദിഗാമോ പന യാവ മനുസ്സാ പവിസിത്വാ വാസം ന കപ്പേന്തി, താവ ഗാമസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. കിംഭൂതോതി ആഹ ‘‘പരിക്ഖിത്തോ വാ’’തിആദി. തത്ഥ പരിക്ഖിത്തോ നാമ ഇട്ഠകപാകാരം ആദിം കത്വാ അന്തമസോ കണ്ടകസാഖാഹിപി പരിക്ഖിത്തോ. തബ്ബിപരീതോ അപരിക്ഖിത്തോ. അമനുസ്സോ നാമ യോ സബ്ബസോ വാ മനുസ്സാനം അഭാവേന യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോ, യതോ വാ മനുസ്സാ കേനചി കരണീയേന പുനപി ആഗന്തുകാമാ ഏവ അപക്കന്താ, യതോ പന നിരപേക്ഖാ ഹുത്വാ പക്കമന്തി, സോ ഗാമസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. ന കേവലം ഏകകുടികാദിഭേദോവാതി ആഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. യോ കോചി സത്ഥോപീതി ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥാദീസു യോ കോചി സത്ഥോപി. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ നിഗമനഗരാനി വിയ ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗാമൂപചാരോപി സങ്ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി. അഞ്ഞഥാ പന മാതികായ അനവസേസതോ അവഹാരട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ കതോ നാമ ന ഹോതി, ന ച ബുദ്ധാ സാവസേസം പാരാജികം പഞ്ഞാപേന്തി.

തത്ഥാതി തേസു ഗാമഗാമൂപചാരേസു. ദ്വാരേതി നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപതനട്ഠാനതോ അബ്ഭന്തരേ. അന്തോഗേഹേതി പമുഖസ്സ അബ്ഭന്തരേ. കതപരിക്ഖേപോതി പാകാരവതിആദീഹി കതപരിക്ഖേപോ. സുപ്പപതനാദിപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ അപരിക്ഖിത്തഘരം സന്ധായ വുത്തോ. ന കേവലം ഘരസ്സ പുരതോ, അഥ ഖോ സമന്തതോ തത്തകോവ പരിച്ഛേദോ ഘരൂപചാരോ നാമാതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘പുരതോ’’തിആദികം പന ലോകിയേഹി തഥാകരണതോ വുത്തം. ഥാമമജ്ഝിമസ്സാതി മജ്ഝിമഥാമസ്സ, നേവ അപ്പഥാമസ്സ, ന മഹാഥാമസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യഥാ തരുണമനുസ്സാ’’തിആദിനാ യഥാ മാതുഗാമോ കാകേ ഉഡ്ഡാപേന്തോ ഉജുകമേവ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപതി, യഥാ ച ഉദകുക്ഖേപേ ഉദകം ഖിപന്തി, ഏവം ഖിത്തസ്സ ലേഡ്ഡുസ്സ പതിതട്ഠാനം പടിക്ഖിപതി. പവത്തിത്വാതി ലുഠിത്വാ, പരിവത്തിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ സചേ ദ്വേ ഇന്ദഖീലാ ഹോന്തീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) തസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ സചേ അനുരാധപുരസ്സേവ ദ്വേ ഉമ്മാരാ ഹോന്തി. യസ്സ പന ഏകോ, തസ്സ ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമ. യത്ര പന ഇന്ദഖീലോ നത്ഥി, തത്ര ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝം. യത്ര ദ്വാരബാഹാപി നത്ഥി, തത്ഥ ഉഭോസു പസ്സേസു വതിയാ വാ പാകാരസ്സ വാ കോടിവേമജ്ഝംവ ഇന്ദഖീലട്ഠാനിയത്താ ഇന്ദഖീലോതി ഗഹേതബ്ബം. യോ പന ഗാമോ പുബ്ബേ മഹാ ഹുത്വാ പച്ഛാ കുലേസു നട്ഠേസു അപ്പകോ ഹോതി, സോ ഘരൂപചാരതോ ലേഡ്ഡുപാതേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. പുരിമപരിച്ഛേദോ പനസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപ്പമാണമേവാതി. നനു ചേതം അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരദസ്സനം പദഭാജനേന വിരുദ്ധമിവ ദിസ്സതി. തത്ഥ ഹി ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വത്വാ ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന പന തം ലേഡ്ഡുപാതം ഗാമസങ്ഖേപം കത്വാ തതോ പരം ഗാമൂപചാരോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘പദഭാജനേപി ഹി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഇധ ഗാമോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച അപരിക്ഖിത്തോ ച (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨). തത്ര പരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ പരിച്ഛേദോ. തസ്മാ തസ്സ വിസും പരിച്ഛേദം അവത്വാ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി പാളിയം വുത്തം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദോ വത്തബ്ബോ. തസ്മാ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തം. ഗാമപരിച്ഛേദേ ച ദസ്സിതേ ഗാമൂപചാരലക്ഖണം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കാ ഞാതുന്തി പുന ‘‘തത്ഥ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ന വുത്തം, അത്ഥോ പന തത്ഥാപി അയമേവ യഥാവുത്തോതി. യോ പന ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതംയേവ ‘‘ഗാമൂപചാരോ’’തി വദതി, തസ്സ ഘരൂപചാരോ ‘‘ഗാമോ’’തി ആപജ്ജതി. തതോ ഘരം ഘരൂപചാരോ, ഗാമോ ഗാമൂപചാരോതി ഏസ വിഭാഗോ സങ്കരീയതി. അസംകരതോ ചേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോ ച വേദിതബ്ബോതി.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു ഉപചാരേസു. യ്വായം ഉപചാരോ ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അസംകച്ചികാഗാമപ്പവേസനം (പാചി. ൧൨൨൫) സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ പന പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ വുത്തോ, സോ ന കത്ഥചി വിനയപിടകേ ഉപയോഗം ഗതോ. കേവലം അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ അപരോ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോ നാമാതി ഞാപനത്ഥം വുത്തോ. ഏവം വുത്തേ ഹി ഞായതി ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സാപി ചേ ഗാമസ്സ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ കപ്പിയഭൂമി സമാനോ ഉപചാരോതി വുത്തോ, പഗേവ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ ഏകോ’’തി. ഇമേസം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥന്തി ഇമേസം ഗാമാരഞ്ഞാനം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്താ അട്ഠകഥായം. പാരാജികവത്ഥുന്തി പാദഗ്ഘനകം. അവഹരന്തസ്സാതി ഗണ്ഹന്തസ്സ.

അദിന്നന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൯൨) ദന്തപോനസിക്ഖാപദേ അത്തനോ സന്തകമ്പി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം കപ്പിയം അജ്ഝോഹരണീയം വുച്ചതി, ഇധ പന യം കിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസാമികം ഭണ്ഡം, തദേതം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം. അവഹാരപ്പഹോനകമേവ പന ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞസ്സ മനുസ്സജാതികസ്സ സന്തക’’ന്തി വുത്തം. സങ്ഖാസദ്ദസ്സേവ ത-കാരേന വഡ്ഢേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥതോ ഏകന്തി പദത്ഥതോ ഏകം, അനത്ഥന്തരന്തി വുത്തം ഹോതി. കോട്ഠാസസ്സേതം നാമം ഭാഗതോ സങ്ഖായതി ഉപട്ഠാതീതി കത്വാ. പപഞ്ചസങ്ഖാതി സത്താനം സംസാരേ പപഞ്ചേന്തി ചിരായന്തീതി പപഞ്ചാ, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ, യസ്സ വാ ഉപ്പന്നാ, തം ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘മത്തോ’’തി വാ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിനിവിട്ഠോ’’തി വാ പപഞ്ചേന്തി ബ്യഞ്ജേന്തീതി പപഞ്ചാ, സങ്ഖാ വുച്ചതി കോട്ഠാസോ, പപഞ്ചാവ സങ്ഖാ പപഞ്ചസങ്ഖാ, പപഞ്ചകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോതി വുത്തം ഹോതി. ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോതി ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ’’തി കഥിതോ. ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി വിസ്സാസതാവകാലികാദിഗ്ഗാഹവസപ്പവത്തഅഥേയ്യചിത്തകോട്ഠാസതോ അഞ്ഞോ ചിത്തകോട്ഠാസോ. ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി ഥേയ്യഭൂതചിത്തകോട്ഠാസേന. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ ചാ’’തിആദി. ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാതി ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാതി അത്ഥോ, സദ്ദത്ഥമനപേക്ഖിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അത്ഥമേവാതി ഭാവത്ഥമേവ.

തേ പന അവഹാരാതി തേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ. സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന നാനാവിധോ ഭണ്ഡോ ഏതസ്സ പഞ്ചകസ്സാതി നാനാഭണ്ഡം, പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം സമൂഹോ പഞ്ചകം, പഞ്ചപരിമാണമസ്സാതി വാ പഞ്ചകം, നാനാഭണ്ഡമേവ പഞ്ചകം നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം. സവിഞ്ഞാണകവസേന ഏകോ ഭണ്ഡോ ഏതസ്സാതി ഏകഭണ്ഡം. സേസം വുത്തനയമേവ. സാഹത്ഥികോവ പഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം. ആദിപദവസേന ചേതം നാമം കുസലാദിത്തികസ്സ കുസലത്തികവോഹാരോ വിയ. തസ്മാ സാഹത്ഥികാദിപഞ്ചകന്തി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസു പഞ്ചകദ്വയേസു. ഏതസ്സേവാതി ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി ഏതസ്സേവ മാതികാപദസ്സ. ഇമേസം പദാനം വസേനാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം പദാനം വസേന. ഏത്ഥ ച പഠമപദം അഭിയോഗവസേന വുത്തം, ദുതിയപദം അഞ്ഞേസം ഭണ്ഡം ഹരന്തസ്സ ഗച്ഛതോ വസേന, തതിയപദം ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന, ചതുത്ഥം സവിഞ്ഞാണകവസേന, പഞ്ചമം ഥലേ നിക്ഖിത്താദിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി നേസം അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു പഞ്ചകേസു. ഇതരന്തി ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം. ആരാമന്തി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമം. അഭിയുഞ്ജതീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൨) പരസന്തകം ‘‘മമ സന്തകോവ അയ’’ന്തി മുസാ ഭണിത്വാ അഭിയുഞ്ജതി ചോദേതി, അട്ടം കരോതീതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാവാദേപി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി, ദുക്കടസങ്ഖാതാ ആപത്തി ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദുക്കടസഞ്ഞിതസ്സ വീതിക്കമസ്സ ആപജ്ജനന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദീസു. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതീതി വിനിച്ഛയകുസലതായ, ബലവനിസ്സിതാദിഭാവേന വാ ആരാമസാമികസ്സ സംസയം ജനേതി. കഥം? തഞ്ഹി തഥാ വിനിച്ഛയപ്പസുതം ദിസ്വാ സാമികോ ചിന്തേതി ‘‘സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ അഹം ഇമം ആരാമം അത്തനോ കാതും, ന സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ’’തി. ഏവം തസ്സ വിമതി ഉപ്പജ്ജമാനാ തേന ഉപ്പാദിതാ ഹോതി. ധുരം നിക്ഖിപതീതി യദാ പന സാമികോ ‘‘അയം ഥദ്ധോ കക്ഖളോ ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായമ്പി മേ കരേയ്യ, അലം ദാനി മയ്ഹം ഇമിനാ ആരാമേനാ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ഉസ്സാഹം ഠപേതി, അത്തനോ സന്തകകരണേ നിരുസ്സാഹോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ആപത്തി പാരാജികസ്സ സചേ സയമ്പി കതധുരനിക്ഖേപോ ചാതി അധിപ്പായോ. അഥ പന സാമികേന ധുരേ നിക്ഖിത്തേപി അഭിയുഞ്ജകോ ധുരം അനിക്ഖിപിത്വാവ ‘‘ഇമം സുട്ഠു പീളേത്വാ മമ ആണാപവത്തിം ദസ്സേത്വാ കിങ്കാരപ്പടിസ്സാവിഭാവേ ഠപേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ദാതബ്ബഭാവേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതി താവ. അഥാപി അഭിയുഞ്ജകോ അച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ന ദാനി ഇമം ഇമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, സാമികോ പന ധുരം ന നിക്ഖിപതി, പക്ഖം പരിയേസതി, കാലം ആഗമേതി, ‘‘ലജ്ജിപരിസം താവ ലഭാമി, പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഗഹണേയേവ സഉസ്സാഹോ ഹോതി, രക്ഖതിയേവ. യദാ പന ‘‘സോപി ന ദസ്സാമീ’’തി, ‘‘സാമികോപി ന ലച്ഛാമീ’’തി ഏവം ഉഭോ ധുരം നിക്ഖിപന്തി, തദാ അഭിയുഞ്ജകസ്സ പാരാജികം.

അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോതി വേതനേന വാ മിത്തഭാവേന വാ അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ. സീസേ ഭാരന്തി സീസേ ഠിതഭാരം. സീസസ്സ താവ പുരിമഗലേ ഗലവാടകോ, പിട്ഠിഗലേ കേസഞ്ചി കേസന്തേ ആവട്ടോ ഹോതി, ഗലസ്സേവ ഉഭോസു പസ്സേസു കേസഞ്ചി കേസാ ഓരുയ്ഹ ജായന്തി, യേ ‘‘കണ്ണചൂളികാ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം അധോഭാഗോ ചാതി അയം ഹേട്ഠിമകോ പരിച്ഛേദോ, തതോ ഉപരി സീസം, ഏത്ഥന്തരേ ഠിതഭാരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഖന്ധം ഓരോപേതീതി ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, കപ്പരേഹി പട്ഠായ ഉപരി, പിട്ഠിഗലാവട്ടതോ ച ഗലവാടകതോ ച പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, പിട്ഠിവേമജ്ഝാവട്ടതോ ച ഉരപരിച്ഛേദമജ്ഝേ, ഹദയാവാടകതോ ച പട്ഠായ ഉപരി ഖന്ധോ, തം ഓരോപേതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – യോ ഭിക്ഖു ‘‘ഇദം ഗഹേത്വാ ഏത്ഥ യാഹീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൧) സാമികേഹി അനാണത്തോ സയമേവ ‘‘മയ്ഹം ഇദം നാമ ദേഥ, അഹം വോ ഭണ്ഡം വഹാമീ’’തി തേസം ഭണ്ഡം സീസേന ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഥേയ്യചിത്തേന തം ഭണ്ഡം ആമസതി, ദുക്കടം. യഥാവുത്തസീസപരിച്ഛേദം അനതിക്കമന്തോവ ഇതോ ചിതോ ച ഘംസന്തോ സാരേതിപി പച്ചാസാരേതിപി, ഥുല്ലച്ചയം. ഖന്ധം ഓരോപിതമത്തേ കിഞ്ചാപി സാമികാനം ‘‘വഹതൂ’’തി ചിത്തം അത്ഥി, തേഹി പന അനാണത്തത്താ പാരാജികം. ഖന്ധം പന അനോരോപേത്വാപി സീസതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ചാവേന്തസ്സ പാരാജികം. യമകഭാരസ്സ പന ഏകോ ഭാഗോ സീസേ പതിട്ഠാതി, ഏകോ പിട്ഠിയം, തത്ഥ ദ്വിന്നം ഠാനാനം വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന സുദ്ധസീസഭാരസ്സേവ വസേന വുത്തോ. യോ ചായം സീസഭാരേ വുത്തോ, ഖന്ധഭാരാദീസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡന്തി സങ്ഗോപനത്ഥായ അത്തനോ ഹത്ഥേ പരേഹി ഠപിതഭണ്ഡം. അഹം ന ഗണ്ഹാമീതി സമ്ബന്ധോ. അതീതത്ഥേ ചേതം വത്തമാനവചനം, നാഹം ഗഹേസിന്തി അത്ഥോ. ദുക്കടം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൧) സമ്പജാനമുസാവാദേപി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ. ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഭണഥ, നേവിദം മയ്ഹം അനുരൂപം, ന തുമ്ഹാക’’ന്തിആദീനി വദന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതീതി ‘‘രഹോ മയാ ഏതസ്സ ഹത്ഥേ ഠപിതം, ന അഞ്ഞോ കോചി ജാനാതി, ദസ്സതി നു ഖോ മേ, നോ’’തി സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി. ധുരം നിക്ഖിപതീതി തസ്സ ഫരുസാദിഭാവം ദിസ്വാ ഉസ്സാഹം ഠപേതി. തത്ര സചായം ഭിക്ഖു ‘‘കിലമേത്വാ നം ദസ്സാമീ’’തി ദാനേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതി താവ. സചേ സോ ദാനേ നിരുസ്സാഹോ, ഭണ്ഡസാമികോ പന ഗഹണേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതേവ. യദി പന സോ തസ്മിം ദാനേ നിരുസ്സാഹോ, ഭണ്ഡസാമികോപി ‘‘ന മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ഏവം ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേന ഭിക്ഖുനോ പാരാജികം. യദിപി മുഖേന ‘‘ദസ്സാമീ’’തി വദതി, ചിത്തേന പന അദാതുകാമോ, ഏവമ്പി സാമികസ്സ ധുരനിക്ഖേപേന ഭിക്ഖുനോ പാരാജികം.

സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീതി ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം ഭണ്ഡം നേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ. പഠമം പാദം അതിക്കാമേതീതി ഭണ്ഡഹാരകം തജ്ജേത്വാ തസ്സ ഗമനപഥം വാരേത്വാ അത്തനാ രുചിതമഗ്ഗം ഏകപാദം അതിക്കാമേതി. ഥലട്ഠന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൫) ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഭൂമിതലേ വാ പാസാണപബ്ബതതലാദീസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി പടിച്ഛന്നേ വാ അപ്പടിച്ഛന്നേ വാ ഠപിതന്തി അത്ഥോ. ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയന്തി യോ ഫന്ദാപേതി, തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ഥുല്ലച്ചയം, ആമസനേ ദുക്കടം, ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച വിസും വിസും ഥേയ്യചിത്തേന ആമസനഫന്ദാപനപയോഗേ കരോന്തസ്സേവ ഹോതി. ‘‘ഏകപയോഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഉദ്ധാരേ പാരാജികമേവ, ന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനീ’’തി വദന്തി. ഠാനാതി ഠിതട്ഠാനതോ. സചേ തം ഥലട്ഠം രാസികതം ഹോതി, അന്തോകുമ്ഭിയം ഭാജനഗതകരണമുട്ഠിച്ഛേദനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഏകാബദ്ധം സിലേസനിയ്യാസാദി, പക്കമധുഫാണിതവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഗരുകം ഹോതി ഭാരബദ്ധം ലോഹപിണ്ഡിതേലമധുഘടാദി വാ, കുമ്ഭിയം ഠാനാചാവനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സങ്ഖലികാബദ്ധസ്സ ച ഠാനഭേദോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. പത്ഥരിത്വാ ഠപിതം പന പാവാരത്ഥരണകടസാരകാദിം ഉജുകം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢതി, പാരിമന്തേ ഓരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം അതിക്കന്തേ പാരാജികം. തഥേവ ഗഹേത്വാ പരതോ പേല്ലതി, പാരിമന്തേ ഫുട്ഠോകാസം ഓരിമന്തേ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ അപനാമേന്തസ്സ വാമന്തേന വാ ദക്ഖിണന്തേന വാ ഫുട്ഠോകാസം ദക്ഖിണന്തേ വാ വാമന്തേ വാ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. വേഠേത്വാ ഉദ്ധരതി, കേസഗ്ഗമത്തം ആകാസഗതം കരോന്തസ്സ പാരാജികം.

സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ, തസ്സ വാ സമ്ബന്ധീതി സാഹത്ഥികോ, അവഹാരോ. ആണാപനം ആണത്തി, തായ ആണത്തിയാ നിബ്ബത്തോ അവഹാരോ ആണത്തികോ. നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സുങ്കഘാതട്ഠാനേ, പരികപ്പിതോകാസേ ച ഠത്വാ ഭണ്ഡസ്സ ബഹി നിപാതനം, നിസ്സഗ്ഗോവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. കിരിയാസിദ്ധിതോ പുരേതരമേവ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ. ധുരസ്സ ആലയസങ്ഖാതസ്സ ഭാരസ്സ നിക്ഖിപനം പരിച്ചജനം നിരുസ്സാഹഭാവാപജ്ജനം ധുരനിക്ഖേപോ. ഇദാനി ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ തേസം അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ സാഹത്ഥികോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം നിസ്സക്കവചനം. ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതീതി ഏത്ഥാപി ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ ആപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. യദി ഏവം ഇമസ്സ, അത്ഥസാധകസ്സ ച കോ വിസേസോതി? തം ഖണം ഏവ ഗഹണേ നിയുഞ്ജനം ആണത്തികപയോഗോ, കാലന്തരേന ഗഹണത്ഥം നിയോഗോ അത്ഥസാധകോതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൯൨; വി. വി. ടീ. ൧.൯൨) അയമേതേസം വിസേസോതി. തേനേവാഹ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ തം അവഹരാതി ആണാപേതീ’’തി.

സുങ്കഘാതപരികപ്പിതോകാസാനന്തി സുങ്കഘാതഞ്ച പരികപ്പിതോകാസോ ച സുങ്കഘാതപരികപ്പിതോകാസാ, തേസം. തത്ഥ സുങ്കഘാതന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൩) രുക്ഖപബ്ബതാദിസഞ്ഞാണേന നിയമിതസ്സ സുങ്കട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. തഞ്ഹി യസ്മാ തതോ രാജദേയ്യഭാഗം സുങ്കം അദത്വാ നീഹരന്താ രഞ്ഞോ സുങ്കം ഹനന്തി വിനാസേന്തി, തസ്മാ ‘‘സുങ്കഘാത’’ന്തി വുത്തം.

കോചി പരപരിവേണാദീനി പവിട്ഠോ കിഞ്ചി ലോഭനേയ്യഭണ്ഡം ദിസ്വാ ദ്വാരപ്പമുഖാദിവസേന യം ഠാനം ‘‘സചേ മം ഏത്ഥന്തരേ പസ്സിസ്സന്തി, ദട്ഠുകാമതായ ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ വിയ ദസ്സാമി, നോ ചേ പസ്സിസ്സന്തി, ഹരിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേതി, അയം പരികപ്പിതോകാസോ. ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൨൧) അത്ഥസാധകചേതനാക്ഖണേയേവ പാരാജികം. സചേപി അവഹാരകോ സട്ഠിവസ്സാതിക്കമേനപി തം ഭണ്ഡം അവഹരതി, ആണാപകോ ച അന്തരായേവ കാലം കരോതി, ഹീനായ വാ ആവത്തതി, അസ്സമണോവ ഹുത്വാ കാലം വാ കരിസ്സതി, ഹീനായ വാ ആവത്തിസ്സതി, അവഹാരകസ്സ പന അവഹാരക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പാദഗ്ഘനകതേലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪) ഏത്ഥ പാദോ നാമ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ, തം അഗ്ഘതീതി പാദഗ്ഘനകം, പാദഗ്ഘനകഞ്ച തം തേലഞ്ചാതി പാദഗ്ഘനകതേലം. ഉപാഹനാ ആദി യേസം വത്ഥൂനം താനി ഉപാഹനാദീനി. ആദിസദ്ദേന ദുകൂലസാടകചമ്മക്ഖണ്ഡാദീനം ഗഹണം. പക്ഖിപതീതി ഥേയ്യചിത്തേന പക്ഖിപതി. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജിക’’ന്തി സചേ പന അത്തനോപി കുമ്ഭിയം അഞ്ഞോ സപ്പിം വാ തേലം വാ ആകിരതി, തത്ര ചായം ഥേയ്യചിത്തേന തേലപിവനകം ഭണ്ഡം പക്ഖിപതി, വുത്തനയേനേവ പാരാജികം.

കായേന വാ വാചായ വാ പയുഞ്ജനം ആണാപനം പയോഗോ, ആണത്തസ്സ ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബത്താ പുബ്ബോ, ഇതി പുബ്ബോ ച സോ പയോഗോ ചാതി പുബ്ബപയോഗോ. പയോഗേന സഹ വത്തമാനോ അവഹാരോ സഹപയോഗോ. സമം ഏകീ ഹുത്വാ വിദഹിത്വാ മന്തേത്വാ അവഹരണം സംവിധാവഹാരോ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞുപ്പത്തിയാ കതാവഹാരോതി വുത്തം ഹോതി. പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദേന സഞ്ജാനനം സങ്കേതോ, തസ്സ കമ്മം സങ്കേതകമ്മം. നിമിത്തസ്സ കമ്മം നിമിത്തകമ്മം, സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം കസ്സചി നിമിത്തസ്സ കരണന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു പുബ്ബപയോഗാദീസു പഞ്ചസു. ഖിലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേനാതി ഖിലം, രജ്ജും, വതിം, മരിയാദം വാ പാകാരം വാ സങ്കാമേത്വാ ഖേത്തഗ്ഗഹണവസേന, ഖിലം, രജ്ജും, വതിം, മരിയാദം വാ പാകാരം വാ സങ്കാമേത്വാ വത്ഥുഗ്ഗഹണവസേന. സചേ പന ദ്വീഹി ഖിലേഹി ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, പഠമേ ഖിലേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേ പാരാജികം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൪). സചേ തീഹി ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, പഠമേ ദുക്കടം, ദുതിയേ ഥുല്ലച്ചയം, തതിയേ പാരാജികം. ഏവം ബഹുകേസുപി അവസാനേ ദ്വേ ഠപേത്വാ പുരിമേഹി ദുക്കടം, അവസാനേ ദ്വിന്നം ഏകേന ഥുല്ലച്ചയം, ഇതരേന പാരാജികം. രജ്ജുപസാരണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യം പന സമന്തപാസാദികായം ‘‘തഞ്ച ഖോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൪) വുത്തം, തം ‘‘ഖേത്തം അഭിയുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (പാരാ. ൧൦൪) -അധികാരേ വുത്തത്താ അഭിയോഗവസേന ഗഹണം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം. സംവിദഹിത്വാതി ഏതസ്സേവ വേവചനം. സംമന്തയിത്വാതി ഏകച്ഛന്ദതായ ഏകജ്ഝാസയതായ ഭണിത്വാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം അവഹാരേ അസമ്മോഹത്ഥം ‘‘ഏവം സംവിദഹിത്വാ ഗതേസു ഹീ’’തിആദിമാഹ. സഞ്ജാനനകമ്മന്തി പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദവസേന സഞ്ഞാണകരണം. തേനാഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച ‘‘പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൯) അജ്ജ വാ പുരേഭത്തം അവഹരതു, സ്വേ വാ, അനാഗതേ വാ സംവച്ഛരേ, നത്ഥി വിസങ്കേതോ, ഉഭിന്നമ്പി പാരാജികം. സചേ പന ‘‘അജ്ജ പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ സ്വേ അവഹരതി. ‘‘അജ്ജാ’’തി നിയമിതം സങ്കേതം അതിക്കമ്മ പച്ഛാ അവഹടം ഹോതി. സചേ ‘‘സ്വേ പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ അജ്ജ പുരേഭത്തം അവഹരതി, ‘‘സ്വേ’’തി നിയമിതം തം സങ്കേതം അപത്വാ പുരേ അവഹടം ഹോതി, ഏവം അവഹരന്തസ്സ അവഹാരകസ്സേവ പാരാജികം, മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തി. ‘‘സ്വേവ പുരേഭത്ത’’ന്തി വുത്തേ തദഹേവ വാ, സ്വേ പച്ഛാഭത്തം വാ അവഹരന്തോപി തംസങ്കേതതോ പുരേ ച പച്ഛാ ച അവഹരതി. യോ പന ഏവംഅകത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലമേവ അവഹരതി, അയം സങ്കേതതോ അപുരേ അപച്ഛാ തം അവഹരതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ പച്ഛാഭത്തരത്തിന്ദിവേസുപി, പുരിമയാമമജ്ഝിമയാമപച്ഛിമയാമകാളജുണ്ഹമാസഉതുസംവച്ഛരാദിവസേനാപി ഏത്ഥ സങ്കേതവിസങ്കേതതാ വേദിതബ്ബാ. പരഭണ്ഡാവഹാരസഞ്ഞുപ്പാദസ്സ ഹേതുത്താ അക്ഖിനിഖണാദീനേവ നിമിത്തന്തി അക്ഖിനിഖണാദിനിമിത്തം, തസ്സ കരണം അക്ഖിനിഖണാദിനിമിത്തകരണം. ആദിസദ്ദേന ഭമുകുക്ഖേപസീസകമ്പനഹത്ഥലങ്ഘനപാണിപ്പഹാരഅങ്ഗുലിഫോടനഗീവുന്നാമനഉക്കാസനാദിഅനേകപ്പകാരം സങ്ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥ സങ്കേതകമ്മേ വുത്തനയമേവ.

ഥേനോ വുച്ചതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, തേന അവഹരണം ഥേയ്യാവഹാരോ. പസയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ അവഹരണം പസയ്ഹാവഹാരോ. വത്ഥസുത്താദികം പരിച്ഛിജ്ജ കപ്പനം പരികപ്പോ, തേന അവഹരണം പരികപ്പാവഹാരോ. തിണപണ്ണാദീഹി പടിച്ഛന്നസ്സ അവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ. കുസേന അവഹാരോ കുസാവഹാരോ. കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹീതി ഏത്ഥ കൂടമാനം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൩; പു. പ. അട്ഠ. ൧൭൯) നാമ ഹദയഭേദസിഖാഭേദരജ്ജുഭേദവസേന തിവിധം മാനകൂടം. തത്ഥ ഹദയന്തി നാളിആദിമാനഭാജനാനം അബ്ഭന്തരം, തസ്സ ഭേദോ ഛിദ്ദകരണം ഹദയഭേദോ, സോ സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ ഹേട്ഠാഛിദ്ദേന മാനേന ‘‘സണികം ആസിഞ്ചാ’’തി വത്വാ അന്തോഭാജനേ ബഹും പഗ്ഘരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ച ഛിദ്ദം പിധായ സീഘം പൂരേത്വാ ദേതി.

സിഖാഭേദോ പന തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ സണികം സിഖം ഉസ്സാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ വേഗേന പൂരേത്വാ സിഖം ഛിന്ദന്തോ ദേതി.

രജ്ജുഭേദോ ഖേത്തവത്ഥുമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ഖേത്താദിം മിനന്താ ഹി അമഹന്തമ്പി മഹന്തം കത്വാ മിനന്തി, മഹന്തമ്പി അമഹന്തം.

തമ്ബകംസാദിമയോ കൂടോ കഹാപണോ കൂടകഹാപണോ. ആദിസദ്ദേന തുലാകൂടകംസകൂടവഞ്ചനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തുലാകൂടം രൂപകൂടം, അങ്ഗകൂടം, ഗഹണകൂടം, പടിച്ഛന്നകൂടന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ രൂപകൂടം നാമ ദ്വേ തുലാ സമരൂപാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ മഹതിയാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഖുദ്ദികായ ദേതി. അങ്ഗകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ പച്ഛാഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി, ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ അക്കമതി. ഗഹണകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ മൂലേ രജ്ജും ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ അഗ്ഗേ. പടിച്ഛന്നകൂടം നാമ തുലം സുസിരം കത്വാ അന്തോ അയചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തം പച്ഛാഭാഗേ കരോതി, ദദന്തോ അഗ്ഗഭാഗേ.

കംസോ വുച്ചതി സുവണ്ണപാതി, തായ വഞ്ചനം കംസകൂടം. കഥം? ഏകം സുവണ്ണപാതിം കത്വാ അഞ്ഞാ ദ്വേ തിസ്സോ ലോഹപാതിയോ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തി. തതോ ജനപദം ഗന്ത്വാ കിഞ്ചിദേവ അഡ്ഢം കുലം പവിസിത്വാ ‘‘സുവണ്ണഭാജനാനി കിണാഥാ’’തി വത്വാ അഗ്ഘേ പുച്ഛിതേ സമഗ്ഘതരം ദാതുകാമാ ഹോന്തി. തതോ തേഹി ‘‘കഥം ഇമേസം സുവണ്ണഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി വുത്തേ ‘‘വീമംസിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി സുവണ്ണപാതിം പാസാണേ ഘംസിത്വാ സബ്ബാ പാതിയോ ദത്വാ ഗച്ഛതി.

വഞ്ചനം നാമ തേഹി തേഹി ഉപായേഹി പരേസം വഞ്ചനം. തത്രിദമേകം വത്ഥു – ഏകോ കിര ലുദ്ദകോ മിഗഞ്ച മിഗപോതകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി, തമേകോ ധുത്തോ ‘‘കിം ഭോ മിഗോ അഗ്ഘതി, കിം മിഗപോതകോ’’തി ആഹ. ‘‘മിഗോ ദ്വേ കഹാപണേ, മിഗപോതകോ ഏക’’ന്തി വുത്തേ ഏകം കഹാപണം ദത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തേന്തോ ‘‘ന മേ ഭോ മിഗപോതകേന അത്ഥോ, മിഗം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ആഹ ‘‘നനു ഭോ മയാ പഠമം ഏകോ കഹാപണോ ദിന്നോ’’തി. ആമ ദിന്നോ, ഇമം മിഗപോതകം ഗണ്ഹ, ഏവം സോ ച കഹാപണോ, അയഞ്ച കഹാപണഗ്ഘനകോ മിഗപോതകോതി ദ്വേ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തീതി. സോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ മിഗം അദാസീതി.

പസയ്ഹാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮) പരേ അഭിഭുയ്യ. ഗാമം ഘാതേന്തീതി ഗാമഘാതകാ, ഗാമം പഹരന്താ ചോരാ, തേ ആദി യേസം തേ ഗാമഘാതകാദയോ. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ പന്ഥഘാതകാദീനം ഗഹണം. ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികന്തി ‘‘സചേ സാടകോ ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പസ്സ പവത്തത്താ, സാടകസ്സ ച തത്ഥ സബ്ഭാവതോ. പദവാരേന കാരേതബ്ബോതി ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാവ വീമംസിതത്താ വുത്തം. ഭണ്ഡദേയ്യന്തി യം പരസ്സ നട്ഠം, തസ്സ മൂലം വാ തദേവ വാ ഭണ്ഡം ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തസ്സാതി യോ ഏവം പരികപ്പേതി, തസ്സ. ഇമസ്സ ‘‘അവഹാരോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

പരേസന്തി കീളന്താനം, പവിസന്താനം വാ പരേസം മനുസ്സാനം. ‘‘പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പംസുനാ വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേതീതി ‘‘സചേ ഇദാനേവ ഓനമിത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമി, ‘കിം സമണോ ഗണ്ഹാതീ’തി മം ജാനിത്വാ വിഹേഠേയ്യും പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പംസുനാ വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേതി. ഉദ്ധാരോ നത്ഥീതി ഠാനാചാവനം നത്ഥീതി അത്ഥോ. സാമികാതി അന്താഗാമം പവിസിതുകാമാ ഭണ്ഡസാമികാ മനുസ്സാ. ഉദ്ധാരേതി ഉദ്ധരണേ, ഠാനാചാവനേതി അത്ഥോ. ഠാനാചാവനഞ്ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. പവേസേതീതി ഠാനാചാവനവസേന പവേസേതി, ഹേട്ഠിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഉപരിമന്തേന അതിക്കാമേന്തോ പവേസേതീതി അത്ഥോ.

സമഗ്ഘതരന്തി അപ്പഗ്ഘതരം. ഉദ്ധടമത്തേ അവഹാരോതി സകഭാവപ്പയോഗസ്സ നിട്ഠാപിതത്താ, ന അത്ഥസാധകവസേന. ഉദ്ധാരേ രക്ഖതി അത്തനോ കോട്ഠാസേ പാതേതുകാമതായ ഉദ്ധടത്താ. ഏസേവ നയോ പാതനേപി രക്ഖതീതി ഏത്ഥാപി. ‘‘ഉദ്ധാരേയേവ രക്ഖതീ’’തി ഇമിനാവ പാതനേ ന രക്ഖതീതി അത്ഥേ സിദ്ധേപി അത്ഥസാധകവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തം ഉദ്ധരിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. സചേ പന ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു പതിതദണ്ഡകേ അദസ്സനം ഗമേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮), തതോ അവസേസഭിക്ഖൂസു ഗതേസു ഇതരോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ദണ്ഡകോ ന പഞ്ഞായതീ’’തി, ‘‘മയ്ഹമ്പി, ആവുസോ, ന പഞ്ഞായതീ’’തി, ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഭാഗോ’’തി. ‘‘അയം തുയ്ഹം ഭാഗോ’’തി അത്തനോ ഭാഗം ദസ്സേതി. തസ്മിം വിവദിത്വാ വാ അവിവദിത്വാ വാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗതേ ഇതരോ തസ്സ ഭാഗം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. സചേപി തേന ‘‘അഹം മമ ഭാഗം തുയ്ഹം ന ദേമി, ത്വം പന അത്തനോ ഭാഗം ഞത്വാ ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തേപി ‘‘നായം മമാ’’തി ജാനന്തോപി തസ്സേവ ഭാഗം ഗണ്ഹാതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. സചേ പന ഇതരോ ‘‘അയം തുയ്ഹം ഭാഗോ, അയം മയ്ഹം ഭാഗോതി കിം ഇമിനാ വിവാദേനാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മയ്ഹം വാ പത്തോ ഹോതു, തുമ്ഹാകം വാ, യോ വരഭാഗോ, തം തുമ്ഹേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ദിന്നകം നാമ ഗഹിതം ഹോതി, നത്ഥേത്ഥ അവഹാരോ. സചേ സോ വിവാദഭീരുകോ ഭിക്ഖു ‘‘യം തുയ്ഹം രുച്ചതി, തം ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തോ അത്തനോ പത്തം വരഭാഗം ഠപേത്വാ ലാമകംയേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തതോ ഇതരസ്സ വിചിനിതാവസേസം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി അവഹാരോ നത്ഥേവ. ഏവമിമാനി പഞ്ച പഞ്ചകാനി സമോധാനേത്വാ ഇമേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ വേദിതബ്ബാ. നിട്ഠിതോ ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ വിനിച്ഛയോ. തേനാഹ ‘‘ഇതി യം വുത്തം…പേ… യസ്സത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി.

രാജാനോതി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, അപരാധാനുരൂപം പന ഛേജ്ജഭേജ്ജാനുസാസകോ പമാണഭൂതോവ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘രാജാനോതി ഇദം ബിമ്ബിസാരംയേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. സോ ഹി ധമ്മികരാജത്താ യഥാപവേണിയാവ കരോതി. അഞ്ഞേ പന കാകണികമത്തസ്സപി സീസം ഛിന്ദേയ്യും, ബഹുകസ്സാപി ന വാ കിഞ്ചി കരേയ്യും. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേ പനാ’’തിആദി. ഹനനം നാമ പോഥനഞ്ചേവ ഛേദനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥാദീഹി വാ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന പാദകസാവേത്തഅഡ്ഢദണ്ഡകാനം ഗഹണം. രജ്ജുബന്ധനാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന അന്ദുബന്ധനസങ്ഖലികാബന്ധനഘരബന്ധനനഗരബന്ധനപുരിസഗുത്തീനം ഗഹണം. നീഹരേയ്യുന്തി രട്ഠതോ നിക്ഖാമേയ്യും. ചോരോസി…പേ… ഥേനോസീതി ഏത്ഥ ‘‘പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി പദം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം ഊനത്താ പദപ്പയോഗസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹി വചനേഹി പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി. യഥാരൂപം പന യസ്മാ പാദതോ പട്ഠായ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പാദസ്സ വാ പാദാരഹസ്സ വാ’’തി ആഹ. പോരാണകസ്സ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ പാദോ, പാദം അരഹതീതി പാദാരഹോ, തസ്സ പാദസ്സ വാ പാദാരഹസ്സ വാ. ഏത്ഥ ച പാദേന കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗം അകപ്പിയഭണ്ഡമേവ ദസ്സേതി, പാദാരഹേന പാദഗ്ഘനകം കപ്പിയഭണ്ഡം. ഏത്താവതാ ഹേട്ഠിമന്തദസ്സനേന സബ്ബാകാരേന ദുതിയപാരാജികപ്പഹോനകവത്ഥു ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പോരാണകസ്സാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൮൮; വി. വി. ടീ. ൧.൮൮) പോരാണസത്ഥാനുരൂപം ഉപ്പാദിതസ്സ ലക്ഖണസമ്പന്നസ്സ നീലകഹാപണസദിസസ്സ കഹാപണസ്സ. ഏതേന രുദ്രദാമകാദീനി പടിക്ഖിപതി.

ഏവം അസാധാരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സാധാരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘രാജഗഹേ’’തിആദിമാഹ. രഞ്ഞോതി ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. മാസകോ നാമ പോരാണകസ്സ കഹാപണസ്സ വീസതിമോ ഭാഗോ. യോ ലോകേ ‘‘മഞ്ജേട്ഠീ’’തിപി വുച്ചതി. ഇദാനി ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി ഊനമാസകാതിരേകമാസകപഞ്ചമാസകേസു. പരിഹീനാപരിഹീനവസേനാതി അഗ്ഘസ്സ പരിഹീനാപരിഹീനവസേന. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഇദഞ്ഹി അദിന്നാദാനം വിനിച്ഛിനന്തേന ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി. യാനി സന്ധായ പോരാണാ ആഹു –

‘‘വത്ഥും കാലഞ്ച ദേസഞ്ച, അഗ്ഘം പരിഭോഗപഞ്ചമം;

തുലയിത്വാ പഞ്ചഠാനാനി, ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨);

തത്ഥ ച വത്ഥൂതി ഭണ്ഡം. അവഹാരകേന ഹി ‘‘മയാ ഇദം നാമ അവഹട’’ന്തി വുത്തേപി ആപത്തിം അനാരോപേത്വാവ തം ഭണ്ഡം സസാമികം വാ അസാമികം വാതി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. സസാമികേപി സാമികാനം സാലയഭാവോ വാ നിരാലയഭാവോ വാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. സചേ തേസം സാലയകാലേ അവഹടം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. സചേ നിരാലയകാലേ, ന പാരാജികേന കാരേതബ്ബോ. ഭണ്ഡസാമികേസു പന ഭണ്ഡം ആഹരാപേന്തേസു ഭണ്ഡം ദാതബ്ബം. അയമേത്ഥ സാമീചി. ഏവം വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി സമഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി മഹഗ്ഘം. തസ്മാ തം ഭണ്ഡം യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഏവം കാലോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ദേസോതി അവഹാരദേസോ. തഞ്ഹി ഭണ്ഡം യസ്മിം ദേസേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം സമഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം. ഏവം ദേസോ ഓലോകേതബ്ബോ.

അഗ്ഘോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി. യഥാ നവധോതോ പത്തോ അട്ഠ വാ ദസ വാ അഗ്ഘതി, സോ പച്ഛാ ഭിന്നോ വാ ഛിദ്ദോ വാ ആണിഗണ്ഠികാഹതോ വാ അപ്പഗ്ഘോ ഹോതി, തസ്മാ ന സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘേനേവ കാതബ്ബന്തി. ഏവം അഗ്ഘോ ഓലോകേതബ്ബോ.

പരിഭോഗോതി ഭണ്ഡസ്സ പരിഭോഗോ. പരിഭോഗേനാപി ഹി വാസിആദിഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി, തസ്മാ ഏവം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം – സചേ കോചി കസ്സചി പാദഗ്ഘനകം വാസിം ഹരതി, തത്ര വാസിസാമികോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘തയാ അയം വാസി കിത്തകേന കീതാ’’തി. ‘‘പാദേന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന തേ കിണിത്വാവ ഠപിതാ, ഉദാഹു തം വലഞ്ജേസീ’’തി? സചേ വദതി ‘‘ഏകദിവസം മേ ദന്തകട്ഠം വാ രജനഛല്ലി വാ പത്തപചനദാരു വാ ഛിന്നം, ഘംസിത്വാ വാ നിസിതാ’’തി. അഥസ്സ പോരാണോ അഗ്ഘോ ഭട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച വാസിയാ, ഏവം അഞ്ജനിയാ വാ അഞ്ജനിസലാകായ വാ കുഞ്ചികായ വാ പലാലേന വാ ഥുസേഹി വാ ഇട്ഠകചുണ്ണേന വാ ഏകവാരം ഘംസിത്വാ ധോവനമത്തേനാപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തിപുമണ്ഡലസ്സ മകരദന്തച്ഛേദനേനാപി പരിമദ്ദനമത്തേനാപി, ഉദകസാടികായ സകിം നിവാസനപാരുപനേനാപി, പരിഭോഗസീസേന അംസേ വാ സീസേ വാ ഠപനമത്തേനാപി, തണ്ഡുലാദീനം പപ്ഫോടനേനാപി തതോ ഏകം വാ ദ്വേ വാ അപനയനേനപി, അന്തമസോ ഏകം പാസാണസക്ഖരം ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനാപി, സപ്പിതേലാദീനം ഭാജനന്തരപരിവത്തനേനപി, അന്തമസോ തതോ മക്ഖികം വാ കിപില്ലികം വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനപി, ഗുളപിണ്ഡകസ്സ മധുരഭാവജാനനത്ഥം നഖേന വിജ്ഝിത്വാ അണുമത്തം ഗഹിതമത്തേനപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തസ്മാ യം കിഞ്ചി പാദഗ്ഘനകം വുത്തനയേനേവ സാമികേന പരിഭോഗേന ഊനം കതം ഹോതി, ന തം അവഹാരകോ ഭിക്ഖു പാരാജികേന കാരേതബ്ബോതി. ഏവം പരിഭോഗോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ഏവം ഇമാനി തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ധാരേയ്യ അത്ഥം വിചക്ഖണോ ആപത്തിം വാ അനാപത്തിം വാ ഗരുകം വാ ലഹുകം വാ ആപത്തിം യഥാഠാനേ ഠപേയ്യാതി.

ഏവം തത്ഥ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനാപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സകസഞ്ഞിസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സകസഞ്ഞിസ്സാതി ‘‘മയ്ഹം സന്തകം ഇദം ഭണ്ഡ’’ന്തി ഏവം സകസഞ്ഞിസ്സ പരഭണ്ഡമ്പി ഗണ്ഹതോ ഗഹണേ അനാപത്തി, ഗഹിതം പന പുന ദാതബ്ബം. സചേ സാമികേഹി ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തോ ന ദേതി, തേസം ധുരനിക്ഖേപേ പാരാജികം. വിസ്സാസഗ്ഗാഹേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൧) വിസ്സാസഗ്ഗഹണേപി അനാപത്തി. വിസ്സാസഗ്ഗാഹലക്ഖണം പന ഇമിനാ സുത്തേന ജാനിതബ്ബം –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ വിസ്സാസം ഗഹേതും, സന്ദിട്ഠോ ച ഹോതി, സമ്ഭത്തോ ച ആലപിതോ ച ജീവതി ച ജാനാതി ച ‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ’’’തി (മഹാവ. ൩൫൬).

തത്ഥ സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തകമിത്തോ. സമ്ഭത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. ആലപിതോതി ‘‘മമ സന്തകം യം ഇച്ഛസി, തം ഗണ്ഹേയ്യാസി, ആപുച്ഛിത്വാ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥീ’’തി വുത്തോ. ജീവതീതി അനുട്ഠാനസേയ്യായ സയിതോപി യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദം ന പാപുണാതി. ഗഹിതേ ച അത്തമനോതി ഗഹിതേ തുട്ഠചിത്തോ. ഏവരൂപസ്സ സന്തകം ‘‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനന്തേന ഗഹേതും വട്ടതി. അനവസേസപരിയാദാനവസേന ചേതാനി പഞ്ചങ്ഗാനി വുത്താനി. വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ പന തീഹി അങ്ഗേഹി രുഹതി. കഥം? സന്ദിട്ഠോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോ, സമ്ഭത്തോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോ, ആലപിതോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോതി ഏവം.

യോ പന ജീവതി, ന ച ഗഹിതേ അത്തമനോ ഹോതി, തസ്സ സന്തകം വിസ്സാസഭാവേന ഗഹിതമ്പി പുന ദാതബ്ബം. ദദന്തേന ച മതകധനം താവ യേ തസ്സ ധനേ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ, തേസം ദാതബ്ബം. അനത്തമനസ്സ സന്തകം തസ്സേവ ദാതബ്ബം. യോ പന പഠമംയേവ ‘‘സുട്ഠു കതം തയാ മമ സന്തകം ഗണ്ഹന്തേനാ’’തി വചീഭേദേന വാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേന വാ അനുമോദിത്വാ പച്ഛാ കേനചി കാരണേന കുപിതോ, സോ പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോ ച അദാതുകാമോ, ചിത്തേന പന അധിവാസേതി, ന കിഞ്ചി വദതി, സോപി പുന പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോ പന ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം സന്തകം ഗഹിത’’ന്തി വാ ‘‘പരിഭുത്ത’’ന്തി വാ വുത്തോ ഗഹിതം വാ ഹോതു, പരിഭുത്തം വാ, ‘‘മയാ പന തം കേനചിദേവ കരണീയേന ഠപിതം, പാകതികം കാതും വട്ടതീ’’തി വദതി, അയം പച്ചാഹരാപേതും ലഭതി.

താവകാലികേതി ‘‘പടിദസ്സാമി പടികരിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഗണ്ഹന്തസ്സ താവകാലികേപി ഗഹണേ അനാപത്തി. ഗഹിതം പന സചേ ഭണ്ഡസാമികോ പുഗ്ഗലോ വാ ഗണോ വാ ‘‘തുയ്ഹേവേതം ഹോതൂ’’തി അനുജാനാതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ അനുജാനാതി, ആഹരാപേന്തേ ദാതബ്ബം. സങ്ഘസന്തകം പന പടിദാതുമേവ വട്ടതി.

പേതപരിഗ്ഗഹേതി ഏത്ഥ പന പേത്തിവിസയേ ഉപപന്നാപി, കാലം കത്വാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിബ്ബത്താപി, ചാതുമഹാരാജികാദയോ ദേവാപി സബ്ബേ ‘‘പേതാ’’ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതാ, തേസം പരിഗ്ഗഹേ അനാപത്തി. ദേവതായ പന ഉദ്ദിസ്സ ബലികമ്മം കരോന്തേഹി രുക്ഖാദീസു ലഗ്ഗിതസാടകേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തഞ്ച ഖോ ആരക്ഖകേഹി അപരിഗ്ഗഹിതേ, പരിഗ്ഗഹിതം പന ഗഹേതും ന വട്ടതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൩൧).

തിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേതി നാഗസുപണ്ണാദീനം തിരച്ഛാനഗതാനം പരിഗ്ഗഹേ. സചേപി ഹി ദേവോ വാ നാഗസുപണ്ണോ വാ മനുസ്സരൂപേന ആപണം പസാരേതി, തതോ ചസ്സ സന്തകം കോചി ദിബ്ബചക്ഖുകോ ഭിക്ഖു തം ഞത്വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, വട്ടതി.

പംസുകൂലസഞ്ഞിസ്സാതി ‘‘അസാമികം ഇദം പംസുകൂല’’ന്തി ഏവസഞ്ഞിസ്സാപി ഗഹണേ അനാപത്തി. സചേ പന തം സസാമികം ഹോതി, ആഹരാപേന്തേ ദാതബ്ബം. ഉമ്മത്തകാദീനി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാനേവ. ആദികമ്മികോ പനേത്ഥ ധനിയോ. അവസേസാനം പന രജകഭണ്ഡികാദിചോരാനം ഛബ്ബഗ്ഗിയാദീനം ആപത്തിയേവ.

സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി ഇദം സമുട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘അദിന്നാദാനസമുട്ഠാന’’ന്തി. തഥാ ഹി സാഹത്ഥികം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. ആണത്തികം വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. സാഹത്തികാണത്തികം കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, തഞ്ച ഖോ ‘‘ഭാരിയമിദം, ത്വം ഏകപസ്സം ഗണ്ഹ, അഹം ഏകപസ്സ’’ന്തി സംവിധായ ഉഭയേസം പയോഗേന ഏകസ്സ വത്ഥുനോ ഠാനാചാവനേ ലബ്ഭതി. ‘‘കായവചീകമ്മ’’ന്തി അവചനം പന കായവാചാനം ഈദിസേ ഠാനേ അങ്ഗമത്തത്താ. യായ പന ചേതനായ സമുട്ഠാപിതോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ വാ ആണത്തികോ വാ പധാനഭാവേന ഠാനാചാവനം സാധേതി, തസ്സാ വസേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതി, ആണത്തികം വാ സാഹത്ഥികസ്സാതി ഇദം വിരുജ്ഝതി. ‘‘അദിന്നം ആദിയാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. കായേന കതം കമ്മം കായകമ്മം, കായദ്വാരേന കതന്തി അത്ഥോ. വചീകമ്മന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തുട്ഠോ വാ ഭീതോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ നം ആപജ്ജതീതി തിവേദനം. സേസം പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയപാരാജികവണ്ണനാ

സന്തി സഹത്ഥേ ഉപസഗ്ഗോ. തേന സദ്ധിം ഉസ്സുക്കവചനമേതം ‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി ആഹ ‘‘സഞ്ചേതേത്വാ’’തിആദി. ഉസ്സുക്കവചനന്തി ഏത്ഥ ഉസ്സുക്കവചനം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨) നാമ പുബ്ബകാലകിരിയാവചനം. അയഞ്ഹി സമാനകത്തുകേസു പുബ്ബാപരകാലകിരിയാവചനേസു പുബ്ബകാലകിരിയാവചനസ്സ നിരുത്തിവോഹാരോ. ഇദാനി ‘‘സദ്ധിം ചേതേത്വാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പാണോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവാതി ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞം അവിജഹിത്വാ ഏവ, ‘‘പാണോ’’തി സഞ്ഞുപ്പത്തിയാ അനന്തരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ കഥം ഏകക്ഖണേ ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഉഭയാരമ്മണഭാവോതി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘ഞാതപരിഞ്ഞായ ദിട്ഠസഭാവേസു ധമ്മേസു തീരണപരിഞ്ഞായ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨) ‘രൂപം അനിച്ച’ന്തിആദിനാ സഭാവേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ അനിച്ചാദിലക്ഖണജാനനം വിയ ‘പാണോ’തി സഞ്ഞായ സദ്ധിംയേവ ‘വധാമി ന’ന്തി ജാനാതീ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ആചരിയാ തത്ഥാപി ഏവം ന കഥേന്തി. ഏത്ഥ ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ’’തി അവത്വാ ‘‘പാണോ’’തി വചനം ‘‘മനുസ്സോ അയ’’ന്തി അജാനിത്വാ കേവലം സത്തസഞ്ഞായ ഘാതേന്തസ്സാപി പാരാജികഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ചേതേത്വാതി ചിന്തേത്വാ. പകപ്പേത്വാതി അഭിവിചാരേത്വാ, സന്നിട്ഠാനം കരിത്വാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി മനുസ്സഅത്തഭാവം ആദിതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കലലതോ പട്ഠായാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നകലലരൂപതോ പട്ഠായ. കലലരൂപം നാമ ഇത്ഥിപുരിസാനം കായവത്ഥുഭാവദസകവസേന സമതിംസ രൂപാനി, നപുംസകാനം കായവത്ഥുദസകവസേന വീസതി. തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാനം കലലരൂപം ജാതിഉണ്ണായ ഏകേന അംസുനാ ഉദ്ധടതേലബിന്ദുമത്തം ഹോതി അച്ഛം വിപ്പസന്നം. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം –

‘‘തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗം, ‘കലല’ന്തി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൩൫; വിഭ. അട്ഠ. ൨൬; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨);

ഏവം പരിത്തകം വത്ഥും ആദിം കത്വാ യാവ മരണകാലാ ഏത്ഥന്തരേ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിപ്പത്തോ അത്തഭാവോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച യേഭുയ്യവസേനേവ വുത്തം. ഓപപാതികസംസേദജാപി ഹി മനുസ്സാ പാരാജികവത്ഥുയേവ. കലലകാലേപീതി പഠമസത്താഹേപി. തത്ഥ ഹി സന്തതിവസേന പവത്തമാനം കലലസങ്ഖാതം അത്തഭാവം ജീവിതാ വോരോപേതും സക്കാ, ന പന സബ്ബപഠമം കലലരൂപം. പടിസന്ധിചിത്തേന ഹി സദ്ധിം തിംസ കമ്മജരൂപാനി നിബ്ബത്തന്തി. തേസു പന ഠിതേസുയേവ സോളസ ഭവങ്ഗചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏതസ്മിം അന്തരേ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ദാരകസ്സ വാ മാതുയാ വാ പനസ്സ അന്തരായോ നത്ഥി. അയഞ്ഹി മരണസ്സ അനോകാസോ നാമ. ഭേസജ്ജസമ്പദാനേനാതി ഗബ്ഭപാതനഭേസജ്ജദാനേന. തതോ വാ ഉദ്ധമ്പീതി അബ്ബുദപേസികാലാദീസുപി. ജീവിതാ വിയോജേയ്യാതി സന്തതിവികോപനവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയതോ അപനേയ്യ.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി ‘‘സഞ്ചിച്ച മനുസ്സവിഗ്ഗഹം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൧൭൧) ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ. ആവിഭാവത്ഥന്തി പകാസനത്ഥം. പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. സത്തോതി ഖന്ധസന്താനോ. തത്ഥ ഹി സത്തപഞ്ഞത്തി. ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ ഹി വികോപിതേ ഇതരമ്പി തംസമ്ബന്ധതായ വിനസ്സതീതി. യായ ചേതനായാതി തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്തായ യായ ചേതനായ. മനോദ്വാരേ പന പവത്തായ വധകചേതനായ പാണാതിപാതഭാവോ നത്ഥി. സാ ചേതനാതി സാ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യായ ചേതനായ പവത്തമാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ നിസ്സയഭൂതേസു മഹാഭൂതേസു ഉപക്കമകരണഹേതു തംമഹാഭൂതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകമഹാഭൂതാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൭൨), സാ താദിസപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പാണാതിപാതോ. ലദ്ധൂപക്കമാനി ഹി മഹാഭൂതാനി ഇതരഭൂതാനി വിയ ന വിസദാനീതി സമാനജാതികാനം കാരണം ന ഹോന്തീതി.

പാണാതിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാണാതിപാതീ. സംസഗ്ഗേ അയമീകാരോ. തേനാഹ ‘‘വുത്തചേതനായ സമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ’’തി. സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ. നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സോവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. ഏവം ആണത്തികോ. വിജ്ജാമയോ മന്തപരിജപ്പനയോഗോ. ഇദ്ധിമയോ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തേയേവ ഛ പയോഗേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ഛസു പയോഗേസു. സാഹത്ഥികോതി ഏത്ഥ ഹത്ഥോ ഉപലക്ഖണഭാവേന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘കായേന വാ’’തിആദി. തത്ഥ കായേനാതി ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ മുട്ഠിനാ വാ ജാണുനാ വാ യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന. കായേകദേസോ ഹേത്ഥ ഹത്ഥാദികായോ അവയവേ സമുദായോപചാരോ യഥാ ‘‘ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി. കായപ്പടിബദ്ധേനാതി കായതോ അമോചിതേന അസിആദിനാ പഹരണേന. പഹരണന്തി കായവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ വധകചേതനായ അധിപ്പേതത്ഥസാധനം. കായേന വാ സത്തിആദീനം, കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഉസുയന്തപാസാണാദീനം നിസ്സജ്ജനന്തി യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി തേസു സാഹത്ഥികനിസ്സഗ്ഗിയേസു. ഉദ്ദിസ്സാനുദ്ദിസ്സഭേദതോതി ഉദ്ദിസിത്വാ ച അനുദ്ദിസിത്വാ ച പവത്തിഭേദേന. ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദിസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉദ്ദിസകോ, പയോഗോ, തസ്മിം. ബജ്ഝതി ഏതേനാതി ബദ്ധോ, കമ്മമേവ ബദ്ധോ കമ്മബദ്ധോ, പാണാതിപാതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ബന്ധനം ബദ്ധോ, കമ്മുനാ ബദ്ധോ കമ്മബദ്ധോ, സോ അസ്സ ഹോതി, പാണാതിപാതകമ്മമസ്സ സിദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉഭയത്ഥാപീതി ഉദ്ദിസകേ, അനുദ്ദിസകേ ചാതി ദ്വീസുപി. പച്ഛാ വാ തേനേവ രോഗേന മരതൂതി യോജനാ. പഹരിതക്ഖണേയേവാതി മരണായ പഹോനകപ്പഹാരസ്സ ലദ്ധക്ഖണേയേവ കമ്മബദ്ധോ. യദി അവസ്സം തേന മരതീതി അധിപ്പായോ. സചേ പന മരണാധിപ്പായേന പഹാരം ദത്വാ തേന അമതസ്സ പുന അഞ്ഞേന ചിത്തേന പഹാരേ ദിന്നേ പച്ഛാപി പഠമപ്പഹാരേനേവ മരതി, തദാവ കമ്മബദ്ധോ. അഥ ദുതിയപഹാരേന മരതി, നത്ഥി പാണാതിപാതോ. ഉഭയേഹി മതേപി പഠമപ്പഹാരേനേവ കമ്മബദ്ധോ, ഉഭയേഹിപി അമതേ നേവത്തി പാണാതിപാതോ. ഏസ നയോ ബഹൂഹിപി ഏകസ്സ പഹാരേ ദിന്നേ. തത്രാപി ഹി യസ്സ പഹാരേന മരതി, തസ്സേവ കമ്മബദ്ധോതി. ആണാപനം നാമ വചീവിഞ്ഞത്തിസഹിതായ വധകചേതനായ അധിപ്പേതത്ഥസാധനം.

ഇദാനി ഇമസ്മിം ആണത്തികപയോഗേ സങ്കേതവിസങ്കേതഭാവജാനനത്ഥം ഛബ്ബിധം നിയമം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ആണത്തികപയോഗേ. ആണത്തിനിയാമകാതി ആണത്തികപയോഗസാധികാ. ഏതേസു ഹി അവിരജ്ഝിതേസുയേവ ആണത്തികപയോഗോ ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി.