൨. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ

ഏത്ഥാതി ഏതേസു ദ്വീസു. ഏകകുടികാദിഭേദോ സബ്ബോപി ഗാമോതി വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഏകകുടികാദിഭേദോതി യസ്മിം ഗാമേ ഏകാ ഏവ കുടി ഏകം ഗേഹം സേയ്യഥാപി മലയജനപദേ, അയം ഏകകുടികോ ഗാമോ നാമ. ആദിസദ്ദേന ‘‘ദ്വികുടികോപി ഗാമോ, തികുടികോപി ഗാമോ, ചതുക്കുടികോപി ഗാമോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തപ്പഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഭിനവനിവിട്ഠോ ഏകകുടികാദിഗാമോ പന യാവ മനുസ്സാ പവിസിത്വാ വാസം ന കപ്പേന്തി, താവ ഗാമസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. കിംഭൂതോതി ആഹ ‘‘പരിക്ഖിത്തോ വാ’’തിആദി. തത്ഥ പരിക്ഖിത്തോ നാമ ഇട്ഠകപാകാരം ആദിം കത്വാ അന്തമസോ കണ്ടകസാഖാഹിപി പരിക്ഖിത്തോ. തബ്ബിപരീതോ അപരിക്ഖിത്തോ. അമനുസ്സോ നാമ യോ സബ്ബസോ വാ മനുസ്സാനം അഭാവേന യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോ, യതോ വാ മനുസ്സാ കേനചി കരണീയേന പുനപി ആഗന്തുകാമാ ഏവ അപക്കന്താ, യതോ പന നിരപേക്ഖാ ഹുത്വാ പക്കമന്തി, സോ ഗാമസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി. ന കേവലം ഏകകുടികാദിഭേദോവാതി ആഹ ‘‘അന്തമസോ’’തിആദി. യോ കോചി സത്ഥോപീതി ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥാദീസു യോ കോചി സത്ഥോപി. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ നിഗമനഗരാനി വിയ ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗാമൂപചാരോപി സങ്ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’’തി. അഞ്ഞഥാ പന മാതികായ അനവസേസതോ അവഹാരട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ കതോ നാമ ന ഹോതി, ന ച ബുദ്ധാ സാവസേസം പാരാജികം പഞ്ഞാപേന്തി.

തത്ഥാതി തേസു ഗാമഗാമൂപചാരേസു. ദ്വാരേതി നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപതനട്ഠാനതോ അബ്ഭന്തരേ. അന്തോഗേഹേതി പമുഖസ്സ അബ്ഭന്തരേ. കതപരിക്ഖേപോതി പാകാരവതിആദീഹി കതപരിക്ഖേപോ. സുപ്പപതനാദിപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ അപരിക്ഖിത്തഘരം സന്ധായ വുത്തോ. ന കേവലം ഘരസ്സ പുരതോ, അഥ ഖോ സമന്തതോ തത്തകോവ പരിച്ഛേദോ ഘരൂപചാരോ നാമാതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘പുരതോ’’തിആദികം പന ലോകിയേഹി തഥാകരണതോ വുത്തം. ഥാമമജ്ഝിമസ്സാതി മജ്ഝിമഥാമസ്സ, നേവ അപ്പഥാമസ്സ, ന മഹാഥാമസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യഥാ തരുണമനുസ്സാ’’തിആദിനാ യഥാ മാതുഗാമോ കാകേ ഉഡ്ഡാപേന്തോ ഉജുകമേവ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപതി, യഥാ ച ഉദകുക്ഖേപേ ഉദകം ഖിപന്തി, ഏവം ഖിത്തസ്സ ലേഡ്ഡുസ്സ പതിതട്ഠാനം പടിക്ഖിപതി. പവത്തിത്വാതി ലുഠിത്വാ, പരിവത്തിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ സചേ ദ്വേ ഇന്ദഖീലാ ഹോന്തീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) തസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ സചേ അനുരാധപുരസ്സേവ ദ്വേ ഉമ്മാരാ ഹോന്തി. യസ്സ പന ഏകോ, തസ്സ ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമ. യത്ര പന ഇന്ദഖീലോ നത്ഥി, തത്ര ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝം. യത്ര ദ്വാരബാഹാപി നത്ഥി, തത്ഥ ഉഭോസു പസ്സേസു വതിയാ വാ പാകാരസ്സ വാ കോടിവേമജ്ഝംവ ഇന്ദഖീലട്ഠാനിയത്താ ഇന്ദഖീലോതി ഗഹേതബ്ബം. യോ പന ഗാമോ പുബ്ബേ മഹാ ഹുത്വാ പച്ഛാ കുലേസു നട്ഠേസു അപ്പകോ ഹോതി, സോ ഘരൂപചാരതോ ലേഡ്ഡുപാതേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. പുരിമപരിച്ഛേദോ പനസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപ്പമാണമേവാതി. നനു ചേതം അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരദസ്സനം പദഭാജനേന വിരുദ്ധമിവ ദിസ്സതി. തത്ഥ ഹി ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വത്വാ ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന പന തം ലേഡ്ഡുപാതം ഗാമസങ്ഖേപം കത്വാ തതോ പരം ഗാമൂപചാരോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘പദഭാജനേപി ഹി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഇധ ഗാമോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച അപരിക്ഖിത്തോ ച (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨). തത്ര പരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ പരിച്ഛേദോ. തസ്മാ തസ്സ വിസും പരിച്ഛേദം അവത്വാ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി പാളിയം വുത്തം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദോ വത്തബ്ബോ. തസ്മാ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തം. ഗാമപരിച്ഛേദേ ച ദസ്സിതേ ഗാമൂപചാരലക്ഖണം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കാ ഞാതുന്തി പുന ‘‘തത്ഥ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ന വുത്തം, അത്ഥോ പന തത്ഥാപി അയമേവ യഥാവുത്തോതി. യോ പന ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതംയേവ ‘‘ഗാമൂപചാരോ’’തി വദതി, തസ്സ ഘരൂപചാരോ ‘‘ഗാമോ’’തി ആപജ്ജതി. തതോ ഘരം ഘരൂപചാരോ, ഗാമോ ഗാമൂപചാരോതി ഏസ വിഭാഗോ സങ്കരീയതി. അസംകരതോ ചേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോ ച വേദിതബ്ബോതി.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു ഉപചാരേസു. യ്വായം ഉപചാരോ ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അസംകച്ചികാഗാമപ്പവേസനം (പാചി. ൧൨൨൫) സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ പന പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ വുത്തോ, സോ ന കത്ഥചി വിനയപിടകേ ഉപയോഗം ഗതോ. കേവലം അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ അപരോ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോ നാമാതി ഞാപനത്ഥം വുത്തോ. ഏവം വുത്തേ ഹി ഞായതി ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സാപി ചേ ഗാമസ്സ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ കപ്പിയഭൂമി സമാനോ ഉപചാരോതി വുത്തോ, പഗേവ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസതോ ഏകോ’’തി. ഇമേസം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥന്തി ഇമേസം ഗാമാരഞ്ഞാനം പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്താ അട്ഠകഥായം. പാരാജികവത്ഥുന്തി പാദഗ്ഘനകം. അവഹരന്തസ്സാതി ഗണ്ഹന്തസ്സ.

അദിന്നന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൯൨) ദന്തപോനസിക്ഖാപദേ അത്തനോ സന്തകമ്പി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം കപ്പിയം അജ്ഝോഹരണീയം വുച്ചതി, ഇധ പന യം കിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസാമികം ഭണ്ഡം, തദേതം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം. അവഹാരപ്പഹോനകമേവ പന ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞസ്സ മനുസ്സജാതികസ്സ സന്തക’’ന്തി വുത്തം. സങ്ഖാസദ്ദസ്സേവ ത-കാരേന വഡ്ഢേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥതോ ഏകന്തി പദത്ഥതോ ഏകം, അനത്ഥന്തരന്തി വുത്തം ഹോതി. കോട്ഠാസസ്സേതം നാമം ഭാഗതോ സങ്ഖായതി ഉപട്ഠാതീതി കത്വാ. പപഞ്ചസങ്ഖാതി സത്താനം സംസാരേ പപഞ്ചേന്തി ചിരായന്തീതി പപഞ്ചാ, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ, യസ്സ വാ ഉപ്പന്നാ, തം ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘മത്തോ’’തി വാ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിനിവിട്ഠോ’’തി വാ പപഞ്ചേന്തി ബ്യഞ്ജേന്തീതി പപഞ്ചാ, സങ്ഖാ വുച്ചതി കോട്ഠാസോ, പപഞ്ചാവ സങ്ഖാ പപഞ്ചസങ്ഖാ, പപഞ്ചകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോതി വുത്തം ഹോതി. ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോതി ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ’’തി കഥിതോ. ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി വിസ്സാസതാവകാലികാദിഗ്ഗാഹവസപ്പവത്തഅഥേയ്യചിത്തകോട്ഠാസതോ അഞ്ഞോ ചിത്തകോട്ഠാസോ. ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി ഥേയ്യഭൂതചിത്തകോട്ഠാസേന. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോ’’തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ ചാ’’തിആദി. ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാതി ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാതി അത്ഥോ, സദ്ദത്ഥമനപേക്ഖിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അത്ഥമേവാതി ഭാവത്ഥമേവ.

തേ പന അവഹാരാതി തേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ. സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന നാനാവിധോ ഭണ്ഡോ ഏതസ്സ പഞ്ചകസ്സാതി നാനാഭണ്ഡം, പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം സമൂഹോ പഞ്ചകം, പഞ്ചപരിമാണമസ്സാതി വാ പഞ്ചകം, നാനാഭണ്ഡമേവ പഞ്ചകം നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം. സവിഞ്ഞാണകവസേന ഏകോ ഭണ്ഡോ ഏതസ്സാതി ഏകഭണ്ഡം. സേസം വുത്തനയമേവ. സാഹത്ഥികോവ പഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം. ആദിപദവസേന ചേതം നാമം കുസലാദിത്തികസ്സ കുസലത്തികവോഹാരോ വിയ. തസ്മാ സാഹത്ഥികാദിപഞ്ചകന്തി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസു പഞ്ചകദ്വയേസു. ഏതസ്സേവാതി ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി ഏതസ്സേവ മാതികാപദസ്സ. ഇമേസം പദാനം വസേനാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം പദാനം വസേന. ഏത്ഥ ച പഠമപദം അഭിയോഗവസേന വുത്തം, ദുതിയപദം അഞ്ഞേസം ഭണ്ഡം ഹരന്തസ്സ ഗച്ഛതോ വസേന, തതിയപദം ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന, ചതുത്ഥം സവിഞ്ഞാണകവസേന, പഞ്ചമം ഥലേ നിക്ഖിത്താദിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി നേസം അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു പഞ്ചകേസു. ഇതരന്തി ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം. ആരാമന്തി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമം. അഭിയുഞ്ജതീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൨) പരസന്തകം ‘‘മമ സന്തകോവ അയ’’ന്തി മുസാ ഭണിത്വാ അഭിയുഞ്ജതി ചോദേതി, അട്ടം കരോതീതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാവാദേപി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ ദുക്കടന്തി ആഹ ‘‘ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി, ദുക്കടസങ്ഖാതാ ആപത്തി ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദുക്കടസഞ്ഞിതസ്സ വീതിക്കമസ്സ ആപജ്ജനന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദീസു. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതീതി വിനിച്ഛയകുസലതായ, ബലവനിസ്സിതാദിഭാവേന വാ ആരാമസാമികസ്സ സംസയം ജനേതി. കഥം? തഞ്ഹി തഥാ വിനിച്ഛയപ്പസുതം ദിസ്വാ സാമികോ ചിന്തേതി ‘‘സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ അഹം ഇമം ആരാമം അത്തനോ കാതും, ന സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ’’തി. ഏവം തസ്സ വിമതി ഉപ്പജ്ജമാനാ തേന ഉപ്പാദിതാ ഹോതി. ധുരം നിക്ഖിപതീതി യദാ പന സാമികോ ‘‘അയം ഥദ്ധോ കക്ഖളോ ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായമ്പി മേ കരേയ്യ, അലം ദാനി മയ്ഹം ഇമിനാ ആരാമേനാ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ഉസ്സാഹം ഠപേതി, അത്തനോ സന്തകകരണേ നിരുസ്സാഹോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ആപത്തി പാരാജികസ്സ സചേ സയമ്പി കതധുരനിക്ഖേപോ ചാതി അധിപ്പായോ. അഥ പന സാമികേന ധുരേ നിക്ഖിത്തേപി അഭിയുഞ്ജകോ ധുരം അനിക്ഖിപിത്വാവ ‘‘ഇമം സുട്ഠു പീളേത്വാ മമ ആണാപവത്തിം ദസ്സേത്വാ കിങ്കാരപ്പടിസ്സാവിഭാവേ ഠപേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ദാതബ്ബഭാവേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതി താവ. അഥാപി അഭിയുഞ്ജകോ അച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ന ദാനി ഇമം ഇമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, സാമികോ പന ധുരം ന നിക്ഖിപതി, പക്ഖം പരിയേസതി, കാലം ആഗമേതി, ‘‘ലജ്ജിപരിസം താവ ലഭാമി, പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഗഹണേയേവ സഉസ്സാഹോ ഹോതി, രക്ഖതിയേവ. യദാ പന ‘‘സോപി ന ദസ്സാമീ’’തി, ‘‘സാമികോപി ന ലച്ഛാമീ’’തി ഏവം ഉഭോ ധുരം നിക്ഖിപന്തി, തദാ അഭിയുഞ്ജകസ്സ പാരാജികം.

അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോതി വേതനേന വാ മിത്തഭാവേന വാ അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ. സീസേ ഭാരന്തി സീസേ ഠിതഭാരം. സീസസ്സ താവ പുരിമഗലേ ഗലവാടകോ, പിട്ഠിഗലേ കേസഞ്ചി കേസന്തേ ആവട്ടോ ഹോതി, ഗലസ്സേവ ഉഭോസു പസ്സേസു കേസഞ്ചി കേസാ ഓരുയ്ഹ ജായന്തി, യേ ‘‘കണ്ണചൂളികാ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം അധോഭാഗോ ചാതി അയം ഹേട്ഠിമകോ പരിച്ഛേദോ, തതോ ഉപരി സീസം, ഏത്ഥന്തരേ ഠിതഭാരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഖന്ധം ഓരോപേതീതി ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, കപ്പരേഹി പട്ഠായ ഉപരി, പിട്ഠിഗലാവട്ടതോ ച ഗലവാടകതോ ച പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, പിട്ഠിവേമജ്ഝാവട്ടതോ ച ഉരപരിച്ഛേദമജ്ഝേ, ഹദയാവാടകതോ ച പട്ഠായ ഉപരി ഖന്ധോ, തം ഓരോപേതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – യോ ഭിക്ഖു ‘‘ഇദം ഗഹേത്വാ ഏത്ഥ യാഹീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൧) സാമികേഹി അനാണത്തോ സയമേവ ‘‘മയ്ഹം ഇദം നാമ ദേഥ, അഹം വോ ഭണ്ഡം വഹാമീ’’തി തേസം ഭണ്ഡം സീസേന ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഥേയ്യചിത്തേന തം ഭണ്ഡം ആമസതി, ദുക്കടം. യഥാവുത്തസീസപരിച്ഛേദം അനതിക്കമന്തോവ ഇതോ ചിതോ ച ഘംസന്തോ സാരേതിപി പച്ചാസാരേതിപി, ഥുല്ലച്ചയം. ഖന്ധം ഓരോപിതമത്തേ കിഞ്ചാപി സാമികാനം ‘‘വഹതൂ’’തി ചിത്തം അത്ഥി, തേഹി പന അനാണത്തത്താ പാരാജികം. ഖന്ധം പന അനോരോപേത്വാപി സീസതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ചാവേന്തസ്സ പാരാജികം. യമകഭാരസ്സ പന ഏകോ ഭാഗോ സീസേ പതിട്ഠാതി, ഏകോ പിട്ഠിയം, തത്ഥ ദ്വിന്നം ഠാനാനം വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന സുദ്ധസീസഭാരസ്സേവ വസേന വുത്തോ. യോ ചായം സീസഭാരേ വുത്തോ, ഖന്ധഭാരാദീസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡന്തി സങ്ഗോപനത്ഥായ അത്തനോ ഹത്ഥേ പരേഹി ഠപിതഭണ്ഡം. അഹം ന ഗണ്ഹാമീതി സമ്ബന്ധോ. അതീതത്ഥേ ചേതം വത്തമാനവചനം, നാഹം ഗഹേസിന്തി അത്ഥോ. ദുക്കടം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൧) സമ്പജാനമുസാവാദേപി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ. ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഭണഥ, നേവിദം മയ്ഹം അനുരൂപം, ന തുമ്ഹാക’’ന്തിആദീനി വദന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതീതി ‘‘രഹോ മയാ ഏതസ്സ ഹത്ഥേ ഠപിതം, ന അഞ്ഞോ കോചി ജാനാതി, ദസ്സതി നു ഖോ മേ, നോ’’തി സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി. ധുരം നിക്ഖിപതീതി തസ്സ ഫരുസാദിഭാവം ദിസ്വാ ഉസ്സാഹം ഠപേതി. തത്ര സചായം ഭിക്ഖു ‘‘കിലമേത്വാ നം ദസ്സാമീ’’തി ദാനേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതി താവ. സചേ സോ ദാനേ നിരുസ്സാഹോ, ഭണ്ഡസാമികോ പന ഗഹണേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതേവ. യദി പന സോ തസ്മിം ദാനേ നിരുസ്സാഹോ, ഭണ്ഡസാമികോപി ‘‘ന മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ഏവം ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേന ഭിക്ഖുനോ പാരാജികം. യദിപി മുഖേന ‘‘ദസ്സാമീ’’തി വദതി, ചിത്തേന പന അദാതുകാമോ, ഏവമ്പി സാമികസ്സ ധുരനിക്ഖേപേന ഭിക്ഖുനോ പാരാജികം.

സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീതി ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം ഭണ്ഡം നേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ. പഠമം പാദം അതിക്കാമേതീതി ഭണ്ഡഹാരകം തജ്ജേത്വാ തസ്സ ഗമനപഥം വാരേത്വാ അത്തനാ രുചിതമഗ്ഗം ഏകപാദം അതിക്കാമേതി. ഥലട്ഠന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൫) ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഭൂമിതലേ വാ പാസാണപബ്ബതതലാദീസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി പടിച്ഛന്നേ വാ അപ്പടിച്ഛന്നേ വാ ഠപിതന്തി അത്ഥോ. ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയന്തി യോ ഫന്ദാപേതി, തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ഥുല്ലച്ചയം, ആമസനേ ദുക്കടം, ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച വിസും വിസും ഥേയ്യചിത്തേന ആമസനഫന്ദാപനപയോഗേ കരോന്തസ്സേവ ഹോതി. ‘‘ഏകപയോഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഉദ്ധാരേ പാരാജികമേവ, ന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനീ’’തി വദന്തി. ഠാനാതി ഠിതട്ഠാനതോ. സചേ തം ഥലട്ഠം രാസികതം ഹോതി, അന്തോകുമ്ഭിയം ഭാജനഗതകരണമുട്ഠിച്ഛേദനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഏകാബദ്ധം സിലേസനിയ്യാസാദി, പക്കമധുഫാണിതവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഗരുകം ഹോതി ഭാരബദ്ധം ലോഹപിണ്ഡിതേലമധുഘടാദി വാ, കുമ്ഭിയം ഠാനാചാവനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സങ്ഖലികാബദ്ധസ്സ ച ഠാനഭേദോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. പത്ഥരിത്വാ ഠപിതം പന പാവാരത്ഥരണകടസാരകാദിം ഉജുകം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢതി, പാരിമന്തേ ഓരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം അതിക്കന്തേ പാരാജികം. തഥേവ ഗഹേത്വാ പരതോ പേല്ലതി, പാരിമന്തേ ഫുട്ഠോകാസം ഓരിമന്തേ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ അപനാമേന്തസ്സ വാമന്തേന വാ ദക്ഖിണന്തേന വാ ഫുട്ഠോകാസം ദക്ഖിണന്തേ വാ വാമന്തേ വാ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. വേഠേത്വാ ഉദ്ധരതി, കേസഗ്ഗമത്തം ആകാസഗതം കരോന്തസ്സ പാരാജികം.

സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ, തസ്സ വാ സമ്ബന്ധീതി സാഹത്ഥികോ, അവഹാരോ. ആണാപനം ആണത്തി, തായ ആണത്തിയാ നിബ്ബത്തോ അവഹാരോ ആണത്തികോ. നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സുങ്കഘാതട്ഠാനേ, പരികപ്പിതോകാസേ ച ഠത്വാ ഭണ്ഡസ്സ ബഹി നിപാതനം, നിസ്സഗ്ഗോവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. കിരിയാസിദ്ധിതോ പുരേതരമേവ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ. ധുരസ്സ ആലയസങ്ഖാതസ്സ ഭാരസ്സ നിക്ഖിപനം പരിച്ചജനം നിരുസ്സാഹഭാവാപജ്ജനം ധുരനിക്ഖേപോ. ഇദാനി ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ തേസം അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ സാഹത്ഥികോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം നിസ്സക്കവചനം. ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതീതി ഏത്ഥാപി ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ ആപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. യദി ഏവം ഇമസ്സ, അത്ഥസാധകസ്സ ച കോ വിസേസോതി? തം ഖണം ഏവ ഗഹണേ നിയുഞ്ജനം ആണത്തികപയോഗോ, കാലന്തരേന ഗഹണത്ഥം നിയോഗോ അത്ഥസാധകോതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൯൨; വി. വി. ടീ. ൧.൯൨) അയമേതേസം വിസേസോതി. തേനേവാഹ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ തം അവഹരാതി ആണാപേതീ’’തി.

സുങ്കഘാതപരികപ്പിതോകാസാനന്തി സുങ്കഘാതഞ്ച പരികപ്പിതോകാസോ ച സുങ്കഘാതപരികപ്പിതോകാസാ, തേസം. തത്ഥ സുങ്കഘാതന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൩) രുക്ഖപബ്ബതാദിസഞ്ഞാണേന നിയമിതസ്സ സുങ്കട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. തഞ്ഹി യസ്മാ തതോ രാജദേയ്യഭാഗം സുങ്കം അദത്വാ നീഹരന്താ രഞ്ഞോ സുങ്കം ഹനന്തി വിനാസേന്തി, തസ്മാ ‘‘സുങ്കഘാത’’ന്തി വുത്തം.

കോചി പരപരിവേണാദീനി പവിട്ഠോ കിഞ്ചി ലോഭനേയ്യഭണ്ഡം ദിസ്വാ ദ്വാരപ്പമുഖാദിവസേന യം ഠാനം ‘‘സചേ മം ഏത്ഥന്തരേ പസ്സിസ്സന്തി, ദട്ഠുകാമതായ ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ വിയ ദസ്സാമി, നോ ചേ പസ്സിസ്സന്തി, ഹരിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേതി, അയം പരികപ്പിതോകാസോ. ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൨൧) അത്ഥസാധകചേതനാക്ഖണേയേവ പാരാജികം. സചേപി അവഹാരകോ സട്ഠിവസ്സാതിക്കമേനപി തം ഭണ്ഡം അവഹരതി, ആണാപകോ ച അന്തരായേവ കാലം കരോതി, ഹീനായ വാ ആവത്തതി, അസ്സമണോവ ഹുത്വാ കാലം വാ കരിസ്സതി, ഹീനായ വാ ആവത്തിസ്സതി, അവഹാരകസ്സ പന അവഹാരക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പാദഗ്ഘനകതേലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪) ഏത്ഥ പാദോ നാമ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ, തം അഗ്ഘതീതി പാദഗ്ഘനകം, പാദഗ്ഘനകഞ്ച തം തേലഞ്ചാതി പാദഗ്ഘനകതേലം. ഉപാഹനാ ആദി യേസം വത്ഥൂനം താനി ഉപാഹനാദീനി. ആദിസദ്ദേന ദുകൂലസാടകചമ്മക്ഖണ്ഡാദീനം ഗഹണം. പക്ഖിപതീതി ഥേയ്യചിത്തേന പക്ഖിപതി. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജിക’’ന്തി സചേ പന അത്തനോപി കുമ്ഭിയം അഞ്ഞോ സപ്പിം വാ തേലം വാ ആകിരതി, തത്ര ചായം ഥേയ്യചിത്തേന തേലപിവനകം ഭണ്ഡം പക്ഖിപതി, വുത്തനയേനേവ പാരാജികം.

കായേന വാ വാചായ വാ പയുഞ്ജനം ആണാപനം പയോഗോ, ആണത്തസ്സ ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബത്താ പുബ്ബോ, ഇതി പുബ്ബോ ച സോ പയോഗോ ചാതി പുബ്ബപയോഗോ. പയോഗേന സഹ വത്തമാനോ അവഹാരോ സഹപയോഗോ. സമം ഏകീ ഹുത്വാ വിദഹിത്വാ മന്തേത്വാ അവഹരണം സംവിധാവഹാരോ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞുപ്പത്തിയാ കതാവഹാരോതി വുത്തം ഹോതി. പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദേന സഞ്ജാനനം സങ്കേതോ, തസ്സ കമ്മം സങ്കേതകമ്മം. നിമിത്തസ്സ കമ്മം നിമിത്തകമ്മം, സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം കസ്സചി നിമിത്തസ്സ കരണന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി യഥാവുത്തേസു പുബ്ബപയോഗാദീസു പഞ്ചസു. ഖിലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേനാതി ഖിലം, രജ്ജും, വതിം, മരിയാദം വാ പാകാരം വാ സങ്കാമേത്വാ ഖേത്തഗ്ഗഹണവസേന, ഖിലം, രജ്ജും, വതിം, മരിയാദം വാ പാകാരം വാ സങ്കാമേത്വാ വത്ഥുഗ്ഗഹണവസേന. സചേ പന ദ്വീഹി ഖിലേഹി ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, പഠമേ ഖിലേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേ പാരാജികം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൪). സചേ തീഹി ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, പഠമേ ദുക്കടം, ദുതിയേ ഥുല്ലച്ചയം, തതിയേ പാരാജികം. ഏവം ബഹുകേസുപി അവസാനേ ദ്വേ ഠപേത്വാ പുരിമേഹി ദുക്കടം, അവസാനേ ദ്വിന്നം ഏകേന ഥുല്ലച്ചയം, ഇതരേന പാരാജികം. രജ്ജുപസാരണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യം പന സമന്തപാസാദികായം ‘‘തഞ്ച ഖോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൪) വുത്തം, തം ‘‘ഖേത്തം അഭിയുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (പാരാ. ൧൦൪) -അധികാരേ വുത്തത്താ അഭിയോഗവസേന ഗഹണം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം. സംവിദഹിത്വാതി ഏതസ്സേവ വേവചനം. സംമന്തയിത്വാതി ഏകച്ഛന്ദതായ ഏകജ്ഝാസയതായ ഭണിത്വാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം അവഹാരേ അസമ്മോഹത്ഥം ‘‘ഏവം സംവിദഹിത്വാ ഗതേസു ഹീ’’തിആദിമാഹ. സഞ്ജാനനകമ്മന്തി പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദവസേന സഞ്ഞാണകരണം. തേനാഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച ‘‘പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൯) അജ്ജ വാ പുരേഭത്തം അവഹരതു, സ്വേ വാ, അനാഗതേ വാ സംവച്ഛരേ, നത്ഥി വിസങ്കേതോ, ഉഭിന്നമ്പി പാരാജികം. സചേ പന ‘‘അജ്ജ പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ സ്വേ അവഹരതി. ‘‘അജ്ജാ’’തി നിയമിതം സങ്കേതം അതിക്കമ്മ പച്ഛാ അവഹടം ഹോതി. സചേ ‘‘സ്വേ പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ അജ്ജ പുരേഭത്തം അവഹരതി, ‘‘സ്വേ’’തി നിയമിതം തം സങ്കേതം അപത്വാ പുരേ അവഹടം ഹോതി, ഏവം അവഹരന്തസ്സ അവഹാരകസ്സേവ പാരാജികം, മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തി. ‘‘സ്വേവ പുരേഭത്ത’’ന്തി വുത്തേ തദഹേവ വാ, സ്വേ പച്ഛാഭത്തം വാ അവഹരന്തോപി തംസങ്കേതതോ പുരേ ച പച്ഛാ ച അവഹരതി. യോ പന ഏവംഅകത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലമേവ അവഹരതി, അയം സങ്കേതതോ അപുരേ അപച്ഛാ തം അവഹരതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ പച്ഛാഭത്തരത്തിന്ദിവേസുപി, പുരിമയാമമജ്ഝിമയാമപച്ഛിമയാമകാളജുണ്ഹമാസഉതുസംവച്ഛരാദിവസേനാപി ഏത്ഥ സങ്കേതവിസങ്കേതതാ വേദിതബ്ബാ. പരഭണ്ഡാവഹാരസഞ്ഞുപ്പാദസ്സ ഹേതുത്താ അക്ഖിനിഖണാദീനേവ നിമിത്തന്തി അക്ഖിനിഖണാദിനിമിത്തം, തസ്സ കരണം അക്ഖിനിഖണാദിനിമിത്തകരണം. ആദിസദ്ദേന ഭമുകുക്ഖേപസീസകമ്പനഹത്ഥലങ്ഘനപാണിപ്പഹാരഅങ്ഗുലിഫോടനഗീവുന്നാമനഉക്കാസനാദിഅനേകപ്പകാരം സങ്ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥ സങ്കേതകമ്മേ വുത്തനയമേവ.

ഥേനോ വുച്ചതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, തേന അവഹരണം ഥേയ്യാവഹാരോ. പസയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ അവഹരണം പസയ്ഹാവഹാരോ. വത്ഥസുത്താദികം പരിച്ഛിജ്ജ കപ്പനം പരികപ്പോ, തേന അവഹരണം പരികപ്പാവഹാരോ. തിണപണ്ണാദീഹി പടിച്ഛന്നസ്സ അവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ. കുസേന അവഹാരോ കുസാവഹാരോ. കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹീതി ഏത്ഥ കൂടമാനം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൩; പു. പ. അട്ഠ. ൧൭൯) നാമ ഹദയഭേദസിഖാഭേദരജ്ജുഭേദവസേന തിവിധം മാനകൂടം. തത്ഥ ഹദയന്തി നാളിആദിമാനഭാജനാനം അബ്ഭന്തരം, തസ്സ ഭേദോ ഛിദ്ദകരണം ഹദയഭേദോ, സോ സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ ഹേട്ഠാഛിദ്ദേന മാനേന ‘‘സണികം ആസിഞ്ചാ’’തി വത്വാ അന്തോഭാജനേ ബഹും പഗ്ഘരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ച ഛിദ്ദം പിധായ സീഘം പൂരേത്വാ ദേതി.

സിഖാഭേദോ പന തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ സണികം സിഖം ഉസ്സാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ വേഗേന പൂരേത്വാ സിഖം ഛിന്ദന്തോ ദേതി.

രജ്ജുഭേദോ ഖേത്തവത്ഥുമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ഖേത്താദിം മിനന്താ ഹി അമഹന്തമ്പി മഹന്തം കത്വാ മിനന്തി, മഹന്തമ്പി അമഹന്തം.

തമ്ബകംസാദിമയോ കൂടോ കഹാപണോ കൂടകഹാപണോ. ആദിസദ്ദേന തുലാകൂടകംസകൂടവഞ്ചനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തുലാകൂടം രൂപകൂടം, അങ്ഗകൂടം, ഗഹണകൂടം, പടിച്ഛന്നകൂടന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ രൂപകൂടം നാമ ദ്വേ തുലാ സമരൂപാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ മഹതിയാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഖുദ്ദികായ ദേതി. അങ്ഗകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ പച്ഛാഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി, ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ അക്കമതി. ഗഹണകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ മൂലേ രജ്ജും ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ അഗ്ഗേ. പടിച്ഛന്നകൂടം നാമ തുലം സുസിരം കത്വാ അന്തോ അയചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തം പച്ഛാഭാഗേ കരോതി, ദദന്തോ അഗ്ഗഭാഗേ.

കംസോ വുച്ചതി സുവണ്ണപാതി, തായ വഞ്ചനം കംസകൂടം. കഥം? ഏകം സുവണ്ണപാതിം കത്വാ അഞ്ഞാ ദ്വേ തിസ്സോ ലോഹപാതിയോ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തി. തതോ ജനപദം ഗന്ത്വാ കിഞ്ചിദേവ അഡ്ഢം കുലം പവിസിത്വാ ‘‘സുവണ്ണഭാജനാനി കിണാഥാ’’തി വത്വാ അഗ്ഘേ പുച്ഛിതേ സമഗ്ഘതരം ദാതുകാമാ ഹോന്തി. തതോ തേഹി ‘‘കഥം ഇമേസം സുവണ്ണഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി വുത്തേ ‘‘വീമംസിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി സുവണ്ണപാതിം പാസാണേ ഘംസിത്വാ സബ്ബാ പാതിയോ ദത്വാ ഗച്ഛതി.

വഞ്ചനം നാമ തേഹി തേഹി ഉപായേഹി പരേസം വഞ്ചനം. തത്രിദമേകം വത്ഥു – ഏകോ കിര ലുദ്ദകോ മിഗഞ്ച മിഗപോതകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി, തമേകോ ധുത്തോ ‘‘കിം ഭോ മിഗോ അഗ്ഘതി, കിം മിഗപോതകോ’’തി ആഹ. ‘‘മിഗോ ദ്വേ കഹാപണേ, മിഗപോതകോ ഏക’’ന്തി വുത്തേ ഏകം കഹാപണം ദത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തേന്തോ ‘‘ന മേ ഭോ മിഗപോതകേന അത്ഥോ, മിഗം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ആഹ ‘‘നനു ഭോ മയാ പഠമം ഏകോ കഹാപണോ ദിന്നോ’’തി. ആമ ദിന്നോ, ഇമം മിഗപോതകം ഗണ്ഹ, ഏവം സോ ച കഹാപണോ, അയഞ്ച കഹാപണഗ്ഘനകോ മിഗപോതകോതി ദ്വേ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തീതി. സോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ മിഗം അദാസീതി.

പസയ്ഹാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮) പരേ അഭിഭുയ്യ. ഗാമം ഘാതേന്തീതി ഗാമഘാതകാ, ഗാമം പഹരന്താ ചോരാ, തേ ആദി യേസം തേ ഗാമഘാതകാദയോ. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ പന്ഥഘാതകാദീനം ഗഹണം. ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികന്തി ‘‘സചേ സാടകോ ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പസ്സ പവത്തത്താ, സാടകസ്സ ച തത്ഥ സബ്ഭാവതോ. പദവാരേന കാരേതബ്ബോതി ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാവ വീമംസിതത്താ വുത്തം. ഭണ്ഡദേയ്യന്തി യം പരസ്സ നട്ഠം, തസ്സ മൂലം വാ തദേവ വാ ഭണ്ഡം ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തസ്സാതി യോ ഏവം പരികപ്പേതി, തസ്സ. ഇമസ്സ ‘‘അവഹാരോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

പരേസന്തി കീളന്താനം, പവിസന്താനം വാ പരേസം മനുസ്സാനം. ‘‘പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പംസുനാ വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേതീതി ‘‘സചേ ഇദാനേവ ഓനമിത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമി, ‘കിം സമണോ ഗണ്ഹാതീ’തി മം ജാനിത്വാ വിഹേഠേയ്യും പച്ഛാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പംസുനാ വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേതി. ഉദ്ധാരോ നത്ഥീതി ഠാനാചാവനം നത്ഥീതി അത്ഥോ. സാമികാതി അന്താഗാമം പവിസിതുകാമാ ഭണ്ഡസാമികാ മനുസ്സാ. ഉദ്ധാരേതി ഉദ്ധരണേ, ഠാനാചാവനേതി അത്ഥോ. ഠാനാചാവനഞ്ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. പവേസേതീതി ഠാനാചാവനവസേന പവേസേതി, ഹേട്ഠിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഉപരിമന്തേന അതിക്കാമേന്തോ പവേസേതീതി അത്ഥോ.

സമഗ്ഘതരന്തി അപ്പഗ്ഘതരം. ഉദ്ധടമത്തേ അവഹാരോതി സകഭാവപ്പയോഗസ്സ നിട്ഠാപിതത്താ, ന അത്ഥസാധകവസേന. ഉദ്ധാരേ രക്ഖതി അത്തനോ കോട്ഠാസേ പാതേതുകാമതായ ഉദ്ധടത്താ. ഏസേവ നയോ പാതനേപി രക്ഖതീതി ഏത്ഥാപി. ‘‘ഉദ്ധാരേയേവ രക്ഖതീ’’തി ഇമിനാവ പാതനേ ന രക്ഖതീതി അത്ഥേ സിദ്ധേപി അത്ഥസാധകവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തം ഉദ്ധരിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. സചേ പന ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു പതിതദണ്ഡകേ അദസ്സനം ഗമേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮), തതോ അവസേസഭിക്ഖൂസു ഗതേസു ഇതരോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ദണ്ഡകോ ന പഞ്ഞായതീ’’തി, ‘‘മയ്ഹമ്പി, ആവുസോ, ന പഞ്ഞായതീ’’തി, ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഭാഗോ’’തി. ‘‘അയം തുയ്ഹം ഭാഗോ’’തി അത്തനോ ഭാഗം ദസ്സേതി. തസ്മിം വിവദിത്വാ വാ അവിവദിത്വാ വാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗതേ ഇതരോ തസ്സ ഭാഗം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. സചേപി തേന ‘‘അഹം മമ ഭാഗം തുയ്ഹം ന ദേമി, ത്വം പന അത്തനോ ഭാഗം ഞത്വാ ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തേപി ‘‘നായം മമാ’’തി ജാനന്തോപി തസ്സേവ ഭാഗം ഗണ്ഹാതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. സചേ പന ഇതരോ ‘‘അയം തുയ്ഹം ഭാഗോ, അയം മയ്ഹം ഭാഗോതി കിം ഇമിനാ വിവാദേനാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മയ്ഹം വാ പത്തോ ഹോതു, തുമ്ഹാകം വാ, യോ വരഭാഗോ, തം തുമ്ഹേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വദതി, ദിന്നകം നാമ ഗഹിതം ഹോതി, നത്ഥേത്ഥ അവഹാരോ. സചേ സോ വിവാദഭീരുകോ ഭിക്ഖു ‘‘യം തുയ്ഹം രുച്ചതി, തം ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തോ അത്തനോ പത്തം വരഭാഗം ഠപേത്വാ ലാമകംയേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തതോ ഇതരസ്സ വിചിനിതാവസേസം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി അവഹാരോ നത്ഥേവ. ഏവമിമാനി പഞ്ച പഞ്ചകാനി സമോധാനേത്വാ ഇമേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ വേദിതബ്ബാ. നിട്ഠിതോ ‘‘ആദിയേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ വിനിച്ഛയോ. തേനാഹ ‘‘ഇതി യം വുത്തം…പേ… യസ്സത്ഥോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി.

രാജാനോതി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വുത്തം, അപരാധാനുരൂപം പന ഛേജ്ജഭേജ്ജാനുസാസകോ പമാണഭൂതോവ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘രാജാനോതി ഇദം ബിമ്ബിസാരംയേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. സോ ഹി ധമ്മികരാജത്താ യഥാപവേണിയാവ കരോതി. അഞ്ഞേ പന കാകണികമത്തസ്സപി സീസം ഛിന്ദേയ്യും, ബഹുകസ്സാപി ന വാ കിഞ്ചി കരേയ്യും. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേ പനാ’’തിആദി. ഹനനം നാമ പോഥനഞ്ചേവ ഛേദനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥാദീഹി വാ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന പാദകസാവേത്തഅഡ്ഢദണ്ഡകാനം ഗഹണം. രജ്ജുബന്ധനാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന അന്ദുബന്ധനസങ്ഖലികാബന്ധനഘരബന്ധനനഗരബന്ധനപുരിസഗുത്തീനം ഗഹണം. നീഹരേയ്യുന്തി രട്ഠതോ നിക്ഖാമേയ്യും. ചോരോസി…പേ… ഥേനോസീതി ഏത്ഥ ‘‘പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി പദം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം ഊനത്താ പദപ്പയോഗസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹി വചനേഹി പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി. യഥാരൂപം പന യസ്മാ പാദതോ പട്ഠായ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പാദസ്സ വാ പാദാരഹസ്സ വാ’’തി ആഹ. പോരാണകസ്സ കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ പാദോ, പാദം അരഹതീതി പാദാരഹോ, തസ്സ പാദസ്സ വാ പാദാരഹസ്സ വാ. ഏത്ഥ ച പാദേന കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗം അകപ്പിയഭണ്ഡമേവ ദസ്സേതി, പാദാരഹേന പാദഗ്ഘനകം കപ്പിയഭണ്ഡം. ഏത്താവതാ ഹേട്ഠിമന്തദസ്സനേന സബ്ബാകാരേന ദുതിയപാരാജികപ്പഹോനകവത്ഥു ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പോരാണകസ്സാതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൮൮; വി. വി. ടീ. ൧.൮൮) പോരാണസത്ഥാനുരൂപം ഉപ്പാദിതസ്സ ലക്ഖണസമ്പന്നസ്സ നീലകഹാപണസദിസസ്സ കഹാപണസ്സ. ഏതേന രുദ്രദാമകാദീനി പടിക്ഖിപതി.

ഏവം അസാധാരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സാധാരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘രാജഗഹേ’’തിആദിമാഹ. രഞ്ഞോതി ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. മാസകോ നാമ പോരാണകസ്സ കഹാപണസ്സ വീസതിമോ ഭാഗോ. യോ ലോകേ ‘‘മഞ്ജേട്ഠീ’’തിപി വുച്ചതി. ഇദാനി ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി ഊനമാസകാതിരേകമാസകപഞ്ചമാസകേസു. പരിഹീനാപരിഹീനവസേനാതി അഗ്ഘസ്സ പരിഹീനാപരിഹീനവസേന. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഇദഞ്ഹി അദിന്നാദാനം വിനിച്ഛിനന്തേന ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി. യാനി സന്ധായ പോരാണാ ആഹു –

‘‘വത്ഥും കാലഞ്ച ദേസഞ്ച, അഗ്ഘം പരിഭോഗപഞ്ചമം;

തുലയിത്വാ പഞ്ചഠാനാനി, ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨);

തത്ഥ ച വത്ഥൂതി ഭണ്ഡം. അവഹാരകേന ഹി ‘‘മയാ ഇദം നാമ അവഹട’’ന്തി വുത്തേപി ആപത്തിം അനാരോപേത്വാവ തം ഭണ്ഡം സസാമികം വാ അസാമികം വാതി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. സസാമികേപി സാമികാനം സാലയഭാവോ വാ നിരാലയഭാവോ വാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. സചേ തേസം സാലയകാലേ അവഹടം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. സചേ നിരാലയകാലേ, ന പാരാജികേന കാരേതബ്ബോ. ഭണ്ഡസാമികേസു പന ഭണ്ഡം ആഹരാപേന്തേസു ഭണ്ഡം ദാതബ്ബം. അയമേത്ഥ സാമീചി. ഏവം വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി സമഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി മഹഗ്ഘം. തസ്മാ തം ഭണ്ഡം യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഏവം കാലോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ദേസോതി അവഹാരദേസോ. തഞ്ഹി ഭണ്ഡം യസ്മിം ദേസേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം സമഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം. ഏവം ദേസോ ഓലോകേതബ്ബോ.

അഗ്ഘോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി. യഥാ നവധോതോ പത്തോ അട്ഠ വാ ദസ വാ അഗ്ഘതി, സോ പച്ഛാ ഭിന്നോ വാ ഛിദ്ദോ വാ ആണിഗണ്ഠികാഹതോ വാ അപ്പഗ്ഘോ ഹോതി, തസ്മാ ന സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘേനേവ കാതബ്ബന്തി. ഏവം അഗ്ഘോ ഓലോകേതബ്ബോ.

പരിഭോഗോതി ഭണ്ഡസ്സ പരിഭോഗോ. പരിഭോഗേനാപി ഹി വാസിആദിഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി, തസ്മാ ഏവം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം – സചേ കോചി കസ്സചി പാദഗ്ഘനകം വാസിം ഹരതി, തത്ര വാസിസാമികോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘തയാ അയം വാസി കിത്തകേന കീതാ’’തി. ‘‘പാദേന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന തേ കിണിത്വാവ ഠപിതാ, ഉദാഹു തം വലഞ്ജേസീ’’തി? സചേ വദതി ‘‘ഏകദിവസം മേ ദന്തകട്ഠം വാ രജനഛല്ലി വാ പത്തപചനദാരു വാ ഛിന്നം, ഘംസിത്വാ വാ നിസിതാ’’തി. അഥസ്സ പോരാണോ അഗ്ഘോ ഭട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച വാസിയാ, ഏവം അഞ്ജനിയാ വാ അഞ്ജനിസലാകായ വാ കുഞ്ചികായ വാ പലാലേന വാ ഥുസേഹി വാ ഇട്ഠകചുണ്ണേന വാ ഏകവാരം ഘംസിത്വാ ധോവനമത്തേനാപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തിപുമണ്ഡലസ്സ മകരദന്തച്ഛേദനേനാപി പരിമദ്ദനമത്തേനാപി, ഉദകസാടികായ സകിം നിവാസനപാരുപനേനാപി, പരിഭോഗസീസേന അംസേ വാ സീസേ വാ ഠപനമത്തേനാപി, തണ്ഡുലാദീനം പപ്ഫോടനേനാപി തതോ ഏകം വാ ദ്വേ വാ അപനയനേനപി, അന്തമസോ ഏകം പാസാണസക്ഖരം ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനാപി, സപ്പിതേലാദീനം ഭാജനന്തരപരിവത്തനേനപി, അന്തമസോ തതോ മക്ഖികം വാ കിപില്ലികം വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനപി, ഗുളപിണ്ഡകസ്സ മധുരഭാവജാനനത്ഥം നഖേന വിജ്ഝിത്വാ അണുമത്തം ഗഹിതമത്തേനപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തസ്മാ യം കിഞ്ചി പാദഗ്ഘനകം വുത്തനയേനേവ സാമികേന പരിഭോഗേന ഊനം കതം ഹോതി, ന തം അവഹാരകോ ഭിക്ഖു പാരാജികേന കാരേതബ്ബോതി. ഏവം പരിഭോഗോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ഏവം ഇമാനി തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ധാരേയ്യ അത്ഥം വിചക്ഖണോ ആപത്തിം വാ അനാപത്തിം വാ ഗരുകം വാ ലഹുകം വാ ആപത്തിം യഥാഠാനേ ഠപേയ്യാതി.

ഏവം തത്ഥ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനാപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സകസഞ്ഞിസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സകസഞ്ഞിസ്സാതി ‘‘മയ്ഹം സന്തകം ഇദം ഭണ്ഡ’’ന്തി ഏവം സകസഞ്ഞിസ്സ പരഭണ്ഡമ്പി ഗണ്ഹതോ ഗഹണേ അനാപത്തി, ഗഹിതം പന പുന ദാതബ്ബം. സചേ സാമികേഹി ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തോ ന ദേതി, തേസം ധുരനിക്ഖേപേ പാരാജികം. വിസ്സാസഗ്ഗാഹേതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൧) വിസ്സാസഗ്ഗഹണേപി അനാപത്തി. വിസ്സാസഗ്ഗാഹലക്ഖണം പന ഇമിനാ സുത്തേന ജാനിതബ്ബം –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ വിസ്സാസം ഗഹേതും, സന്ദിട്ഠോ ച ഹോതി, സമ്ഭത്തോ ച ആലപിതോ ച ജീവതി ച ജാനാതി ച ‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ’’’തി (മഹാവ. ൩൫൬).

തത്ഥ സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമത്തകമിത്തോ. സമ്ഭത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. ആലപിതോതി ‘‘മമ സന്തകം യം ഇച്ഛസി, തം ഗണ്ഹേയ്യാസി, ആപുച്ഛിത്വാ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥീ’’തി വുത്തോ. ജീവതീതി അനുട്ഠാനസേയ്യായ സയിതോപി യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദം ന പാപുണാതി. ഗഹിതേ ച അത്തമനോതി ഗഹിതേ തുട്ഠചിത്തോ. ഏവരൂപസ്സ സന്തകം ‘‘ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനന്തേന ഗഹേതും വട്ടതി. അനവസേസപരിയാദാനവസേന ചേതാനി പഞ്ചങ്ഗാനി വുത്താനി. വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ പന തീഹി അങ്ഗേഹി രുഹതി. കഥം? സന്ദിട്ഠോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോ, സമ്ഭത്തോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോ, ആലപിതോ, ജീവതി, ഗഹിതേ അത്തമനോതി ഏവം.

യോ പന ജീവതി, ന ച ഗഹിതേ അത്തമനോ ഹോതി, തസ്സ സന്തകം വിസ്സാസഭാവേന ഗഹിതമ്പി പുന ദാതബ്ബം. ദദന്തേന ച മതകധനം താവ യേ തസ്സ ധനേ ഇസ്സരാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ, തേസം ദാതബ്ബം. അനത്തമനസ്സ സന്തകം തസ്സേവ ദാതബ്ബം. യോ പന പഠമംയേവ ‘‘സുട്ഠു കതം തയാ മമ സന്തകം ഗണ്ഹന്തേനാ’’തി വചീഭേദേന വാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേന വാ അനുമോദിത്വാ പച്ഛാ കേനചി കാരണേന കുപിതോ, സോ പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോ ച അദാതുകാമോ, ചിത്തേന പന അധിവാസേതി, ന കിഞ്ചി വദതി, സോപി പുന പച്ചാഹരാപേതും ന ലഭതി. യോ പന ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം സന്തകം ഗഹിത’’ന്തി വാ ‘‘പരിഭുത്ത’’ന്തി വാ വുത്തോ ഗഹിതം വാ ഹോതു, പരിഭുത്തം വാ, ‘‘മയാ പന തം കേനചിദേവ കരണീയേന ഠപിതം, പാകതികം കാതും വട്ടതീ’’തി വദതി, അയം പച്ചാഹരാപേതും ലഭതി.

താവകാലികേതി ‘‘പടിദസ്സാമി പടികരിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഗണ്ഹന്തസ്സ താവകാലികേപി ഗഹണേ അനാപത്തി. ഗഹിതം പന സചേ ഭണ്ഡസാമികോ പുഗ്ഗലോ വാ ഗണോ വാ ‘‘തുയ്ഹേവേതം ഹോതൂ’’തി അനുജാനാതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ അനുജാനാതി, ആഹരാപേന്തേ ദാതബ്ബം. സങ്ഘസന്തകം പന പടിദാതുമേവ വട്ടതി.

പേതപരിഗ്ഗഹേതി ഏത്ഥ പന പേത്തിവിസയേ ഉപപന്നാപി, കാലം കത്വാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിബ്ബത്താപി, ചാതുമഹാരാജികാദയോ ദേവാപി സബ്ബേ ‘‘പേതാ’’ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതാ, തേസം പരിഗ്ഗഹേ അനാപത്തി. ദേവതായ പന ഉദ്ദിസ്സ ബലികമ്മം കരോന്തേഹി രുക്ഖാദീസു ലഗ്ഗിതസാടകേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തഞ്ച ഖോ ആരക്ഖകേഹി അപരിഗ്ഗഹിതേ, പരിഗ്ഗഹിതം പന ഗഹേതും ന വട്ടതി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൩൧).

തിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹേതി നാഗസുപണ്ണാദീനം തിരച്ഛാനഗതാനം പരിഗ്ഗഹേ. സചേപി ഹി ദേവോ വാ നാഗസുപണ്ണോ വാ മനുസ്സരൂപേന ആപണം പസാരേതി, തതോ ചസ്സ സന്തകം കോചി ദിബ്ബചക്ഖുകോ ഭിക്ഖു തം ഞത്വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, വട്ടതി.

പംസുകൂലസഞ്ഞിസ്സാതി ‘‘അസാമികം ഇദം പംസുകൂല’’ന്തി ഏവസഞ്ഞിസ്സാപി ഗഹണേ അനാപത്തി. സചേ പന തം സസാമികം ഹോതി, ആഹരാപേന്തേ ദാതബ്ബം. ഉമ്മത്തകാദീനി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാനേവ. ആദികമ്മികോ പനേത്ഥ ധനിയോ. അവസേസാനം പന രജകഭണ്ഡികാദിചോരാനം ഛബ്ബഗ്ഗിയാദീനം ആപത്തിയേവ.

സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി ഇദം സമുട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘അദിന്നാദാനസമുട്ഠാന’’ന്തി. തഥാ ഹി സാഹത്ഥികം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. ആണത്തികം വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. സാഹത്തികാണത്തികം കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, തഞ്ച ഖോ ‘‘ഭാരിയമിദം, ത്വം ഏകപസ്സം ഗണ്ഹ, അഹം ഏകപസ്സ’’ന്തി സംവിധായ ഉഭയേസം പയോഗേന ഏകസ്സ വത്ഥുനോ ഠാനാചാവനേ ലബ്ഭതി. ‘‘കായവചീകമ്മ’’ന്തി അവചനം പന കായവാചാനം ഈദിസേ ഠാനേ അങ്ഗമത്തത്താ. യായ പന ചേതനായ സമുട്ഠാപിതോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ വാ ആണത്തികോ വാ പധാനഭാവേന ഠാനാചാവനം സാധേതി, തസ്സാ വസേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതി, ആണത്തികം വാ സാഹത്ഥികസ്സാതി ഇദം വിരുജ്ഝതി. ‘‘അദിന്നം ആദിയാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. കായേന കതം കമ്മം കായകമ്മം, കായദ്വാരേന കതന്തി അത്ഥോ. വചീകമ്മന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തുട്ഠോ വാ ഭീതോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ നം ആപജ്ജതീതി തിവേദനം. സേസം പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.