൧. പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ

അവിജ്ജം അങ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പരം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തിആദീനി പച്ചയസഹിതാനി പച്ചയുപ്പന്നാനി അങ്ഗഭാവേന വുത്താനീതി ആഹ ‘‘ന, തസ്സ അനങ്ഗത്താ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ നിദ്ദേസേ (വിഭ. ൨൨൬) ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ’’തി അവിജ്ജം വിസും വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ തംതംപച്ചയവന്തോ സങ്ഖാരാദയോ വിസ്സജ്ജിതാതി. തീസു പകാരേസു പഠമപഠമവാരോ ദുതിയവാരാദീസു പവിസന്തോ പച്ചയവിസേസാദിസബ്ബനാനത്തസാധാരണത്താ തേ വാരവിസേസേ ഗണ്ഹാതീതി ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകോ’’തി വുത്തോ. പഠമവാരോ ഏവ ഹി ന കേവലം ഛട്ഠായതനമേവ, അഥ ഖോ നാമഞ്ച ഫസ്സസ്സ പച്ചയോ, നാമം വാ ന കേവലം ഛട്ഠായതനസ്സേവ, അഥ ഖോ ഫസ്സസ്സാപീതി പച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥം, യേന അത്ഥവിസേസേന മഹാനിദാനസുത്തദേസനാ പവത്താ, തംദസ്സനത്ഥഞ്ച ഛട്ഠായതനങ്ഗം പരിഹാപേത്വാ വുത്തോതി തസ്സ ദുതിയവാരേ ച പവേസോ വുത്തോ, ന സബ്ബങ്ഗസമോരോധതോ.

യത്ഥാതി വാരചതുക്കേ ഏകേകവാരേ ച. അഞ്ഞഥാതി സുത്തന്തഭാജനീയതോ അഞ്ഞഥാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം. അവുത്തന്തി ‘‘രൂപം സളായതന’’ന്തി, തേസുപി ച വാരേസു ചതൂസുപി സോകാദയോ അവുത്താ സുത്തന്തഭാജനീയേസു വുത്താ. തത്ഥ ച വുത്തമേവ ഇധ ‘‘ഛട്ഠായതന’’ന്തി അഞ്ഞഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബട്ഠാനസാധാരണതോതി വുത്തനയേന സബ്ബവാരസാധാരണതോ, സബ്ബവിഞ്ഞാണപവത്തിട്ഠാനഭവസാധാരണതോ വാ. വിനാ അഭാവേന വിഞ്ഞാണസ്സ ഖന്ധത്തയമ്പി സമാനം ഫലം പച്ചയോ ചാതി ആഹ ‘‘അവിസേസേനാ’’തി. ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; സം. നി. ൨.൪൩) വചനതോ പന വിഞ്ഞാണം ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോതി തസ്സ ഫസ്സോ വിസിട്ഠം ഫലം, സതിപി പച്ചയസമ്പയുത്താനം ആഹാരപച്ചയഭാവേ മനോസഞ്ചേതനായ വിഞ്ഞാണാഹരണം വിസിട്ഠം കിച്ചന്തി സങ്ഖാരോ ചസ്സ വിസിട്ഠോ പച്ചയോ. അചിത്തക്ഖണമത്താനീതി ചിത്തക്ഖണപ്പമാണരഹിതാനി. തസ്സത്ഥോതി തസ്സ വുത്തസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ അത്ഥോ സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഹേതുകാദീനീതി ഏത്ഥ യസ്മിം ചതുക്കേ ഹേതുക-സദ്ദോ വുത്തോ, തം ഹേതുക-സദ്ദസഹചരിതത്താ ‘‘ഹേതുക’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഹേതു-സദ്ദോ ഗതിസൂചകോ അവിഗതതാ ച വിഗതതാനിവാരണവസേന ഗതി ഏവ ഹോതീതി ഹേതുകചതുക്കം അവിഗതപച്ചയവസേന വുത്തന്തി വുത്തം.

തിധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ വാതി വാ-സദ്ദോ ‘‘ഛധാ വാ’’തിപി വികപ്പേതീതി ദട്ഠബ്ബോ. സമാധി ഹി സാധാരണേഹി തീഹി ഝാനിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേഹി ച പച്ചയോതി. ഉപാദാനം ഭവസ്സ മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി സത്തധാതി കാമുപാദാനവജ്ജാനം വസേന വദതി. കാമുപാദാനം പന യഥാ ഭവസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, സോ പകാരോ തണ്ഹായം വുത്തോ ഏവാതി ന വുത്തോ.

ഇമസ്മിം ചതുക്കേ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തീതി വചനവസേനാതി അധിപ്പായോ. അത്ഥോ ഹി ന കത്ഥചി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ യഥാസകേഹി പച്ചയോ ന ഹോതി, സഹജാതപച്ചയവസേനേവ പന ഇമസ്സ ചതുക്കസ്സ വുത്തത്താ സോയേവേത്ഥ ഹോതീതി വദന്തി. പഠമവാരോതി പഠമചതുക്കോതി ഏവം വത്തബ്ബം. ഭവാദീനം തഥാ അഭാവന്തി യദി സഹജാതപച്ചയവസേനേവ പഠമചതുക്കോ വുത്തോ, ഭവോ ജാതിയാ, ജാതി ച മരണസ്സ സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി യഥാ അവിഗതചതുക്കാദീസു ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി ഭവഹേതുകാ’’തിആദി ന വുത്തം ഭവാദീനം അവിഗതാദിപച്ചയതായ അഭാവതോ, ഏവമിധാപി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ. പച്ചയവചനമേവ ഹി തേസം സഹജാതസൂചകം ആപന്നം അവിഗതചതുക്കാദീസു വിയ ഇധ പച്ചയവിസേസസൂചകസ്സ വചനന്തരസ്സ അഭാവാ, ന ച തം ന വുത്തം, ന ച ഭവാദയോ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ന സഹജാതപച്ചയവസേനേവായം ചതുക്കോ വുത്തോ. സേസപച്ചയാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി ഇദം ‘‘ഭവാദീന’’ന്തി ഏതേന സഹ അയോജേത്വാ സാമഞ്ഞേന അവിജ്ജാദീനം സഹജാതേന സഹ സേസപച്ചയഭാവാനഞ്ച സമ്ഭവം സന്ധായ വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പച്ചയവിസേസസൂചകസ്സ വചനന്തരസ്സ അഭാവാ സഹജാതതോ അഞ്ഞേ പച്ചയഭാവാ അവിജ്ജാദീനം ന സമ്ഭവന്തീതി സഹജാതപച്ചയവസേനേവായം ചതുക്കോ ആരദ്ധോതി വുച്ചേയ്യ, ന ച തേ ന സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ നായം തഥാ ആരദ്ധോതി.

‘‘മഹാനിദാനസുത്തന്തേ ഏകാദസങ്ഗികോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ പന ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൯൭) ദ്വിക്ഖത്തും ആഗതേ നാമരൂപേ ഏകധാ ഗഹിതേ നവങ്ഗികോ, ദ്വിധാ ഗഹിതേ ദസങ്ഗികോ വുത്തോ, അഞ്ഞത്ഥ പന വുത്തേസു അവിജ്ജാസങ്ഖാരേസു അദ്ധത്തയദസ്സനത്ഥം യോജിയമാനേസു ഏകാദസങ്ഗികോ ഹോതീതി കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. മഹാനിദാനസുത്തന്തദേസനായ പരിഗ്ഗഹത്ഥന്തി തത്ഥ ഹി ചക്ഖായതനാദീനി വിയ രൂപേ ഛട്ഠായതനഞ്ച നാമേ അന്തോഗധം കത്വാ ഫസ്സസ്സ നിരവസേസരൂപപച്ചയം വിയ നിരവസേസനാമപച്ചയഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം, ഏവമിധാപി തത്ഥ ദസ്സിതവിസേസദസ്സനേന തംദേസനാപരിഗ്ഗഹത്ഥം ഏകചിത്തക്ഖണികേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഛട്ഠായതനം നാമന്തോഗധം കത്വാ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തന്തി അത്ഥോ.

രൂപപ്പവത്തിദേസം സന്ധായ ദേസിതത്താ ‘‘ഇമസ്സാ’’തി വചനസേസോ, ന പുരിമാനന്തി, തേനേവ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ.

യോനിവസേന ഓപപാതികാനന്തി ചേത്ഥ സംസേദജയോനികാപി പരിപുണ്ണായതനഭാവേന ഓപപാതികസങ്ഗഹം കത്വാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. പധാനായ വാ യോനിയാ സബ്ബപരിപുണ്ണായതനയോനിം ദസ്സേതും ‘‘ഓപപാതികാന’’ന്തി വുത്തം. ഏവം സങ്ഗഹനിദസ്സനവസേനേവ ഹി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേപി (വിഭ. ൧൦൦൯) ‘‘ഓപപാതികാനം പേതാന’’ന്തിആദിനാ ഓപപാതികഗ്ഗഹണമേവ കതം, ന സംസേദജഗ്ഗഹണന്തി. ഏകചിത്തക്ഖണേ ഛഹായതനേഹി ഫസ്സസ്സ പവത്തി നത്ഥി, ന ചേകസ്സ അകുസലഫസ്സസ്സ ഛട്ഠായതനവജ്ജം ആയതനം സമാനക്ഖണേ പവത്തമാനം പച്ചയഭൂതം അത്ഥി, ആരമ്മണപച്ചയോ ചേത്ഥ പവത്തകോ ന ഹോതീതി ന ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യസ്മാ പനേസോ’’തിആദിമാഹ.

പുരിമയോനിദ്വയേ സമ്ഭവന്തമ്പി കേസഞ്ചി സളായതനം കലലാദികാലേ ന സമ്ഭവതീതി ‘‘സദാ അസമ്ഭവതോ’’തി ആഹ. പച്ഛിമയോനിദ്വയേ പന യേസം സമ്ഭവതി, തേസം സദാ സമ്ഭവതീതി. ഇതോതി ഇമസ്മാ ചതുക്കതോ, നയതോ വാ, യോ വിസേസോ.

പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.