൨. ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൪. ജാതിക്ഖണമത്തേ ഏവ അഭാവതോതി തതോ ഉദ്ധം ഭാവതോതി അത്ഥോ. അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ ഭവേ ഉപാദാനഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതം, അഭാവതോ അവിഗതപച്ചയസ്സ ജാതിആദീസു ഭവഹേതുകാദിഗ്ഗഹണം ന കതന്തി യോജേതബ്ബം. യഥാ പന യാവ വത്ഥു, താവ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു അവിഗതപച്ചയോ ഹോതി വിഞ്ഞാണതോ ഉദ്ധം പവത്തനകമ്പി, ഏവം ഉപാദാനം ഭവസങ്ഗഹിതാനം ജാതിആദീനം, ഭവോ ച ജാതിയാ അവിഗതപച്ചയോ സിയാ. അഥ ന സിയാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ജാതിആദീനം സങ്ഗഹിതത്താ വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ, നാമഞ്ച അതക്ഖണികസമ്ഭവാ ഛട്ഠായതനസ്സ അവിഗതപച്ചയോ ന സിയാതി ഇധ വിയ തത്ഥാപി ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം സിയാ, തസ്മാ യാവ ഉപാദാനം, താവ ജാതിആദീനം അനുപലബ്ഭോ, ജാതിക്ഖണമത്തേ ഏവ ഭവസ്സ അഭാവോ ച കാരണന്തി ന സക്കാ കാതും. സങ്ഖതലക്ഖണാനം പന ജാതിആദീനം അസഭാവധമ്മാനം ഭവേന സങ്ഗഹിതത്താ അസഭാവധമ്മസ്സ ച പരമത്ഥതോ ഭവന്തരസ്സ അഭാവതോ ഹേതുആദിപച്ചയാ ന സന്തീതി ഭവസ്സ ഉപാദാനം ന നിയമേന അവിഗതപച്ചയോ, ഭവോ പന ജാതിയാ, ജാതി ജരാമരണസ്സ നേവ അവിഗതപച്ചയോതി അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി യുത്തം.

നനു ഏവം ‘‘നാമം വിഞ്ഞാണഹേതുകം ഛട്ഠായതനം നാമഹേതുക’’ന്തി വചനം ന വത്തബ്ബം. ന ഹി നാമസങ്ഗഹിതാനം ജാതിആദീനം അവിഗതപച്ചയോ അഞ്ഞസ്സ അവിഗതപച്ചയഭാവോ ച അത്ഥി അസഭാവധമ്മത്താതി? ന, തേസം നാമേന അസങ്ഗഹിതത്താ. നമനകിച്ചപരിച്ഛിന്നഞ്ഹി നാമം, തഞ്ച കിച്ചം സഭാവധമ്മാനമേവ ഹോതീതി സഭാവധമ്മഭൂതാ ഏവ തയോ ഖന്ധാ ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്താ, തസ്മാ തത്ഥ ഹേതുകഗ്ഗഹണം യുത്തം, ഇധ പന ഭവതീതി ഭവോ, ന ച ജാതിആദീനി ന ഭവന്തി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി സമ്ഭവതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സമ്ഭവതീ’’തി യോജനതോ, തസ്മാ സങ്ഖരണതോ സങ്ഖാരേ വിയ ഭവനതോ ഭവേ ജാതിആദീനി സങ്ഗഹിതാനീതി നിയമാഭാവാഭാവേഹി യഥാവുത്തേഹി ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി.

കേചി പനാതിആദിനാ രേവതത്ഥേരമതം വദതി. അരൂപക്ഖന്ധാ ഹി ഇധ ഭവോതി ആഗതാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൨൪൯).

‘‘വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ’’തി വുത്തം, സതിപി പന പദേസേ ഉപാദാനം വിയ സഭാവാനി ജാതിആദീനി ന ഹോന്തീതി ഠപേതബ്ബസ്സ ഭാവന്തരസ്സ അഭാവതോ ഏവ ഠപനം ന കാതബ്ബന്തി യുത്തം. ജായമാനാനം പന ജാതി, ജാതാനഞ്ച ജരാമരണന്തി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി (വിഭ. ൨൨൫) വുത്തം. യഥാ പന ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോതി തത്ഥ കതമം നാമം? ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി നാമ’’ന്തി (വിഭ. ൨൫൯), ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി അത്ഥി നാമം അത്ഥി രൂപം. തത്ഥ കതമം നാമം? വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി നാമം. തത്ഥ കതമം രൂപം? ചത്താരോ മഹാഭൂതാ യഞ്ച രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതു വത്തതി, ഇദം വുച്ചതി രൂപ’’ന്തി (വിഭ. ൨൬൧) ച യം നാമരൂപഞ്ച ഫസ്സസ്സ സളായതനസ്സ പച്ചയോ, തസ്സ വത്തബ്ബപദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, ഏവം യോ ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ, തസ്സപി ഠപേതബ്ബഗഹേതബ്ബവിസേസേ സതി ന സക്കാ വത്തബ്ബപദേസോ നത്ഥീതി വത്തുന്തി.

ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.